|

گفت‌وگو با توران زندیه، نقاش:

هنوز همان آدم معمولی‌ام

پرویز براتی . عكس: مهدي حسني، ‌شرق

هنوز همان آدم معمولی‌ام
«توران زندیه» نه به‌واسطه اینکه همسر «غلامحسین نامی» است بلکه به دلیل نوع نگاهش به پیوند زندگی و هنر، هنرمند مهمی است. او شتاب زیادی برای برپایی نمایشگاه نداشت؛ از این رو نمایشگاهش را در 69 سالگی روی دیوار برد. زندیه از نسل طلایی فارغ‌التحصیلان دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران است که متجاوز از 40 سال به فعالیت حرفه‌ای در زمینه آموزش نقاشی، به‌ویژه رویکرد نقاشی در روانشناسی کودک، اشتغال داشته است. به اذعان شاگردانش، در روش‌های آموزشی او، تاکید ویژه‌ای بر پرورش قریحه هنرمندانه، خودشناسی و عشق به هنر و زندگی هنرمندانه، در کنار آموزش مهارت‌های هنری جلب نظر می‌کند. طی دهه گذشته، توران زندیه دوره جدیدی را تحت قالب «کلاژ» آغاز کرده که آخرین دسته این آثار چندی پیش در گالری الهه تهران روی دیوار رفت.
‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شما به‌رغم زندگی دوشادوش هنرمندی چون غلامحسین نامی، خیلی دیر اقدام به برپایی نمایشگاه کردید. دلیل این مساله چه بود؟
علت اینکه 37 سال نقاشی نکرده‌ام برای خودم خیلی اهمیت دارد. من در سال 1339 وارد دانشگاه شدم. در آن زمان شرایط ما برای اینکه خانواده را قانع کنیم که وارد رشته نقاشی شویم، خیلی دشوار بود ولی به‌رغم این، پدر، مادر و برادرم به دلیل دیدگاه‌های روشن‌فکری که داشتند، این موضوع را پذیرفتند با این حال سفارش‌هایی می‌کردند تا آلودگی‌هایی را که در این محیط بود، پیدا نکنم. البته این محیط آلوده هم بود. وقتی روز کنکور به دانشکده هنر‌های زیبا رفتم با غلامحسین نامی آشنا شدم. او صندلی شماره یک بود و من صندلی شماره سه، چون هر دو ما اشتیاق داشتیم که نقاشی بخوانیم اولین نفر و سومین نفر برای نام‌نویسی بودیم. یادم می‌آید که کلمه examination را هم نمی‌دانستم و از او پرسیدم. بعد از آن، به دانشکده رفتیم و هر دو قبول شدیم اما هر‌کدام به راه خود رفتیم. تقریبا بعد از دو سال ما با هم آشنا شدیم و علت آشنایی‌مان هم این بود که او از پسرهای نجیب دانشکده بود به‌رغم اینکه ارتباط اجتماعی خیلی راحتی داشت. متقابلا من هم دختری نبودم که رفیق‌باز باشم و حتی یک مقدار هم افکار سیاسی داشتم و فعالیت‌هایی می‌کردم. بعد از مدتی که بیشتر به هم جذب شدیم، دوست داشتیم همدیگر را ببینیم. این موضوع را به مادرم گفتم و مادرم هم گفت اگر می‌خواهید همدیگر را ببینید روزهای جمعه بیایید به خانه و حتما در خانه کنارما همدیگر را ببینید. این منوال جمعه‌ها ادامه داشت تا خوب همدیگر را شناختیم و با هم ازدواج کردیم. به هم علاقه‌مند بودیم. نامی انتخاب من بود چون من فکر می‌کردم اگر همسر هر مرد دیگری باشم، شاید فرصت این را که نقاش باشم، نخواهم داشت و افراد دیگر، نقاشی را درک نکنند. من دختری بودم که روی بال‌های خوشبختی در خانواده پرواز می‌کردم. همه چیز حاضر و آماده و در اوج محبت و عشق، صفا و مهر بود. فکر می‌کردم زندگی همین است. در آن زمان وزارت فرهنگ و هنر بورس‌های مطالعاتی می‌داد. در سال 1345 یک بورس دو، سه ماهه به نامی تعلق گرفت. ما همیشه شک داشتیم با هم ازدواج کنیم یا نه. نامی می‌گفت که من عصبانی‌ام، کم‌حوصله و... من هم فکر نمی‌کردم یک آدم در برابر خوبی‌ها و بدی‌ها باز هم عصبانی باشد. در نتیجه فکر می‌کردم دو قطب متفاوتیم و می‌توانیم با هم سازگار باشیم ولی باز هم شک داشتیم. این بورس که داده شد، او گفت که نمی‌شود و نمی‌تواند تنها برود. او می‌گفت که مردم چطور ازدواج کرده‌اند، ما هم همان‌طوری ازدواج می‌کنیم. به همین دلیل با مادر و برادرم صحبت کرد و مادرم هم به نامی گفت: «ما برای انتخاب دخترمان خیلی خیلی احترام قایلیم. برای تو هم احترام قایلیم، حالا هم اگر تصمیم گرفتید ما هم شما را همراهی می‌کنیم.» نکته‌ای که هیچ‌گاه فراموش نمی‌کنم این بود که نامی به مادرم گفت: «من چیزی ندارم.» واقعا هم چیزی نداشت. ما هم خیلی ثروتمند نبودیم. به مادرم گفت: «من چیزی ندارم که مهریه کنم ولی تمام نقاشی‌هایی را که در طول عمرم می‌کشم، متعلق به توران خواهد بود.» مادرم گفت: «نه. از حالا آینده را نمی‌توان پیش‌بینی کرد. حالا چه خواهد شد و چه خواهد بود، متعلق به خودت است ولی چیزی که مصرانه می‌خواهم عشقی است که الان به او داری. این عشق را تا آخر عمر هر وقت که نیاز داشت به او تقدیم کن.» این حرف برای من و برای او خیلی جالب بود. ازدواج کردیم و برای ماه عسل به ایتالیا رفتیم، منتهی با یک زندگی دانشجویی. البته من پروژه‌ام را نگذرانده بودم و سفر ایتالیا برایم خیلی با ارزش بود، چون هر روز به دیدن موزه‌ها و گالری‌ها می‌رفتیم که از نظر رشد زمینه‌های هنری برای هر دوتایمان ارزشمند بود. وقتی به ایران برگشتیم، زندگی محقر خودمان را شروع کردیم و به دلیل اینکه هر‌دو در یک دانشکده درس خوانده بودیم، خانه ما محفلی برای دانشجویان هنرهای زیبا شد. گاهی یکی از استادهایمان برای صبحانه به خانه ما می‌آمد، ساعت شش زنگ می‌زد و می‌گفت که نان بربری خریده تا با هم بخوریم. بعد از مدتی دیدم وظیفه من آماده‌کردن صبحانه، نهار و شام برای دوستانمان شده است. البته خیلی لذتبخش بود ولی گفتم این‌طوری نمی‌شود زندگی کرد. ما دو نفر با هم ازدواج کردیم که با هم نقاشی کنیم، نمایشگاه برویم و زندگی هنری داشته باشیم. در نتیجه یکی از اتاق‌های محقر خانه‌مان را برای آتلیه آماده کردم.
‌‌منزل شما کجا بود؟
آن موقع خیابان کوشک زندگی می‌کردیم. زیر زمینی داشتیم که هفت، هشت پله به سمت پایین می‌خورد و آن طرف آن، حیاط بود. یک حیاط کوچک با یک حوض هم داشتیم. یکی از اتاق‌ها را آماده کردم تا نامی کار کند. گفتم تو برو کار کن و من پذیرایی می‌کنم، ببینم عاقبت ما چه خواهد شد. حتی از او خواستم وقتی کسی می‌آید بیرون نیاید و کارش را انجام دهد. روز به روز مسوولیت‌های زندگی ما بیشتر می‌شد و هر دوتایمان کار می‌کردیم.
‌‌نقاشی هم می‌کردید؟
نه. آن موقع هنوز هیچ‌کدام نقاشی را شروع نکرده بودیم تا وقتی که این ماجرا پیش آمد و من به نامی گفتم که تو نقاشی را شروع کن.
‌‌فقط خانه‌داری می‌کردید؟
نه. تدریس می‌کردم. تدریس هم جزوی از کار هنری بود.
‌‌در بخش دانشگاهی؟
دانشجوی دانشگاه بودم که استخدام شدم. زمانی هم که دیپلمه بودم، خواهش کردم شغل معلمی را در یک دبستان به من دهند تا بعداز‌ظهرها بتوانم دانشگاهم را ادامه دهم. آنها همین کار را کردند و مدرسه‌ای را در خیابان غیاثی فعلی که قبرستان مسکر‌آباد انتهای آن قرار داشت، به من دادند. مدرسه، یک ساختمان نوساز بود و فکر نمی‌کردم اینقدر فقر در آن وجود داشته باشد چون ظاهرش نشان نمی‌داد. به آن مدرسه رفتم و گفتم دوست دارم آنجا کار کنم. مدیر مدرسه گفت که چه کلاسی می‌خواهی؟ گفتم ترجیح می‌دهم کلاس اول باشد تا مجبور نباشم کمبود سال‌های قبل را جبران کنم. آنها کلاس اول را به من دادند و چون خواهرم معاون مدرسه هدف بود، خیلی به من کمک کرد و من به‌طور کامل به آموزش کلاس اول مسلط شدم. مثلا خواهرم من را با یک لوح آشنا کرد که حروف الفبا را با تمام صداها داشت. روی لوح‌ها را می‌بستند و بعد تکه‌هایی از آن را درمی‌آوردند. من از این مساله استفاده کردم و به‌خاطر عشق به نقاشی، یک تابلوی خیلی بزرگ با رنگ‌های مختلف درست کردم، حروف را روی آن نوشتم، مربع‌های رنگارنگی بریدم، روی این حروف گذاشتم و همه را بستم. به بچه‌ها گفتم که وقتی کلاستان تمام می‌شود باید تمام صفحه‌ها را باز کرده باشید تا با حروف آشنا شوید. بچه‌ها اشتیاق زیادی داشتند. کلاس فوق‌العاده نوساز، مدرن و خیلی هم بزرگ بود. 45 شاگرد داشتم. وقتی به قیافه شاگردها نگاه کردم در اوج فقر بودند. چیزی که از همان روز اول قلب من را لرزاند، این بود که گالش‌های پلاستیکی پایشان بود و انگشت‌هایشان بدون جوراب از گالش بیرون زده بود و هیچی. این موضوع من را متاسف کرد. می‌گفتم باید حتما رژیم عوض شود و حاکمیت درستی روی کار بیاید. آموزش این بچه‌ها را شروع کردم. وقتی که حرف می‌زدم انگار حرف‌ها را می‌بلعیدند چون قبل از آن محبت ندیده بودند. بعد از اینکه وارد زندگی‌شان شدم، متوجه شدم که تقریبا 95‌درصد بچه‌های کلاس، افرادی بودند که با خانواده در یک اتاق زندگی می‌کردند و پدر و مادرشان کارگر خانه یا رختشو بودند. آن موقع ماشین رختشویی نبود کارگرانی که در خانه کار می‌کردند، اجازه نداشتند بچه‌هایشان را در خانه بگذارند و بچه‌ها پشت در می‌ماندند تا پدر مادر از سر کار بیایند که فاجعه خیلی بزرگی بود. هدف اصلی‌ام را روی این موضوع قرار دادم که خودشان را بشناسند، تمام کمبودها و نکات مثبت وجودشان را ببینند. گاهی با آنها نقاشی کار می‌کردم. تصاویری که از زندگی خودشان می‌کشیدند باعث شد بیشتر با ذهنشان آشنا شوم و آنها را به خودشناسی وادار کردم. تمام تلاش من این بود که عقده‌ها، کینه‌ها، عدم اعتماد به نفس و تقلبی را که آنها می‌خواستند از هم پیروی کنند از دلشان پاک کنم. به آنها گفتم: «ببینید چه کسی هستید و خودتان را پیدا کنید. تلاش کنید آنقدر خوب درس بخوانید تا جبران زحمت‌های پدر و مادرتان باشد که با اینهمه زحمت کمترین پول را به دست می‌آورند.» آنها بچه‌های خیلی خوبی شدند. همه انرژی‌ام را می‌گذاشتم ولی آموزش و پرورش پشت هم به من نامه می‌داد که باید کلاس کارآموزی معلم‌های کلاس اول را بگذرانی. من جواب نمی‌دادم و آنها از دست من عصبانی شدند. فکر می‌کردند من آدم احمقی هستم. یک روز یکدفعه گروهی بدون در زدن، وارد کلاس من شدند. آمده بودند از من نقطه ضعف به دست بیاورند اما دیدند بچه‌ها گوش می‌دهند و ساکت‌اند. من‌ هم مشغول درس‌دادن بودم. وقتی دیدم این‌طور وارد شدند، فقط ساکت ایستادم، نگاهشان کردم، سلام نکردم و آنها مثل شمر شروع کردند به نگاه‌کردن به بچه‌ها و گشتن کلاس. یکی از بچه‌ها را که به گمان خودشان خنگ‌ترین بود، انتخاب کردند و گفتند برو پای تخته. از او خواستند «قسطنطنیه» را بنویسد درحالی‌که تنها چهار ماه از کلاس اول گذشته بود. من البته نگران نبودم به دلیل اینکه تا آن موقع مقداری از حروف را به آنها آموخته بودم و او هم کلمه را درست نوشت. چند لغت سخت دیگر هم گفتند و سوالات ریاضی پرسیدند. از سه نفر از شاگردان دیگر هم سوال پرسیدند که همگی از عهده سولات برآمدند. بعد آن لوحی را که به دیوار زده بودم، دیدند و پرسیدند این چیست؟ بعد از توضیحات من گفتند: «این را از کجا یاد گرفتی؟ » گفتم: «از مدرسه هدف.» گفتند: «چطوری؟» گفتم: «به دلیل اینکه وقتی قبول کردم بروم کلاس اول، مطالعه کردم و چون دانشجو بودم فرصت کلاس‌های شما را نداشتم ولی در عین حال خواستم به بهترین وجه کارم را انجام دهم.» خیلی جدی حرف زدم و زیاد هم به آنها محل نگذاشتم. بعد گفتند: «می‌شود خواهش کنیم فقط یک جلسه به این کلاس‌ها بیایید و لوحتان را هم بیاورید تا به معلم‌های دیگر نشان دهید؟ ما ایرادی نتوانستیم از شما بگیریم.» گفتم: «من هم هدفم همین است که کارم بی‌ایراد باشد.» یک روز سر این کلاس‌ها رفتم و حرف‌هایم را زدم و آنها هم یک گواهینامه شاگرد اولی برایم فرستادند که مثلا در تخصص کلاس اول هستم. این اولین کلاسی بود که من با آن برخورد داشتم و عشق عجیبی را برای تربیت کودکان در من به وجود آورد. فکر کردم که اگر بخواهم کاری برای این جامعه و مملکت انجام دهم، باید از همین قدم‌ها شروع کنم و ریشه‌های فقر را با تفکر و اندیشه به مرور ضعیف کنم و کارم را ادامه دادم. با همان عشقی که داشتم کار می‌کردم اما بعد از آن اجازه ندادند در دبستان بمانم و باید به دبیرستان می‌رفتم. در دبیرستانی غیرانتفاعی کلاسی جداگانه و یک سالن به من دادند که به بچه‌های دبیرستان، خارج از برنامه نقاشی درس می‌دادم. البته ارتباطم را با کودکان قطع نکردم. بعد از مدتی با نامی، کلاسی را دایر کردیم که نامی دو روز و من هم دو روز کار می‌کردیم.
‌‌به صورت خصوصی؟
بله خصوصی. مدرسه‌ای که در آن کار می‌کردم، غیرانتفاعی بود و از شاگردهایی که می‌آمدند شهریه می‌گرفتند، ولی به تمام مراکز خیریه که بچه‌های بی‌سرپرست را نگهداری می‌کردند، اعلام کردیم هر‌کدام از شاگردهایی را که دوست دارند نقاشی یاد بگیرند، به آنجا بفرستند و فقط مسوولیت رفت‌و‌برگشت آنها را به عهده بگیرید و این اتفاق هم افتاد. یکی از مواردی که خیلی مورد توجه قرار گرفت، بنیاد زینب(س) بود. آنها بچه‌های معلول را نگهداری می‌کردند. این بچه‌ها را می‌آوردند آنقدر تمیز و مرتب بر سر کلاس حاضر می‌شدند که حظ می‌کردم. همچنین در کلاس من هیچ‌کس جرات نداشت بگوید که من برترم، یا از تو بهتر می‌فهمم یا کار من از تو برتر است. کم‌کم کلاس من به یک خانواده تبدیل شد و این را تا آخرین روزی که آنجا بودم، ادامه دادم.
تا چه زمانی آنجا بودید؟
تا وقتی که به کانادا رفتم.
چه زمانی به کانادا رفتید؟
سال 2004. این را باید اضافه کنم که ما طوری بار آمده بودیم که هر‌کاری می‌خواستیم بکنیم به بهترین وجه باشد؛ حتی زن بودن، همسر‌بودن، مادر‌بودن و خانه‌دار بودنم. من بهترین آشپزی‌ها را می‌کردم، بهترین و تمیزترین خانه‌ها را همیشه نگهداری می‌کردم و بهترین بچه‌ها را تربیت می‌کردم. هر دو بچه‌مان هم خیلی موفق و آدم‌های معنوی هستند. من یک آدم سالم و پر انرژی بودم که از ساعت 5:30صبح بیدار می‌شدم و تا شب اگر کسی به کمکم احتیاج نداشت می‌رفتم، می‌خوابیدم و تمرکز فعالیتم را اول خانواده و بعد کارم قرار دادم. کما اینکه بهترین زمینه‌ها را برای نامی فراهم کردم که کار کند. تمام مسوولیت‌های زندگی را بر عهده می‌گرفتم حتی وقتی میهمانی داشتیم به بهترین وجه پذیرایی می‌کردم و در بحث‌هایی که داشتیم بیشتر از همه شنونده بودم، از همه بیشتر استفاده می‌کردم و بیشتر هنرمندان در آن موقع فکر می‌کردند من یک زن خانه‌دار هستم و من هم اصلا ادعا نمی‌کردم.
به همین دلیل بود که نمایشگاه برگزار نمی‌کردید؟
بله. به من می‌گفتند تو آمدی دانشکده هنرهای زیبا اما نقاشی نمی‌کنی و آشپزی می‌کنی. من میز و دکوراسیونم همیشه نقاشی بود اما اینها را نمی‌دیدند یا اینکه شنیده بودم می‌گفتند زن نامی خیلی عقب‌مانده است. من نه دفاع کردم، نه جوابی دادم و نه از نامی خواستم جوابشان را بدهد.
طی این سال‌ها تا سال 2004 که به کانادا رفتید، روی چه چیزهایی تمرکز کردید؟
تمرکز فعالیت‌هایم در این 37 سال اول خانواده، بعد کودکانم و دانشجوهایم بودند. تا آخرین روز با دانشجویانم در ارتباط بودم. کلاس من درروزهای پنجشنبه پر‌جمعیت‌ترین کلاس بود.
کلاس‌های شما در آموزش و پرورش برگزار می‌شد؟
نه. کلاس‌های خصوصی برگزار می‌کردم چون من در کلاس‌های آموزش و پرورش آنقدر قدرت نداشتم که ذهنیتم را بیان کنم. البته در آن هم موفق بودم.
آن کلاس‌ها نیز سر جایشان بود؟
بله. من تا آخرین لحظه درس می‌دادم. همه این سال‌ها به این منوال گذشت و این احساس نقاشی‌نکردن در من شوری را به وجود می‌آورد که دلم درد می‌گرفت. هرچه می‌گشتم می‌دیدم باید ذهنم خالی باشد که بتوانم نقاشی کنم. در هدف، یک آتلیه خصوصی داشتم. در آنجا می‌نشستم و هرچه فکر می‌کردم، می‌دیدم یک وقت آزاد پیدا نمی‌کنم که تمرکز کنم. در نتیجه همین امروز و فرداها طول کشید تا 37 سال بعد که من به کانادا رفتم.
سال 2004 بود؟
بله. به کانادا رفتیم. دخترم بعد از ازدواج به کانادا مهاجرت کرده بود. او برای ما تقاضای مهاجرت فرستاد. البته مهاجرت ما درست نشده بود. من شش ماه زودتر رفتم چون نوه‌ام داشت به دنیا می‌آمد و می‌خواستم ویزای مادربزرگی بگیرم. من با یک عشق مطلق نوه‌ام را بزرگ می‌کردم، به اضافه اینکه تجربه 40 سال کارم را داشتم و می‌خواستم آن را به نوه‌هایم منتقل کنم. فکر نمی‌کردم بتوانم با داشتن نوه، نقاشی کنم؛ با این حال آنها بهترین جای خانه را که زیر زمین بود، در اختیارم گذاشتند. من از اولین روزها برای نوه‌ام قصه می‌گفتم، شعر می‌خواندم تا اینکه یک سال گذشت. یکدفعه حالم خیلی بد شد. احساس کردم هیچ‌وقت یک زن خانه‌دار نبودم. ساعت 6:30صبح بیرون می‌رفتم. آماده کردن ناهار و همه کارهای دیگر خانواده به‌عهده من بود تا هشت شب که به خانه می‌آمدم. با همین احساس یک شب، دیگر خوابم نبرد. یک روز که بیرون بودم مقداری کاغذ دست‌ساز خریدم برای اینکه برای نوه‌هایم چیزی درست کنم. یکی از ویژگی‌های تدریس من آموزش انواع کلاژ بود. به طوری که از تمام مواد دور ریختنی می‌توان بهره گرفت یعنی اگر کسی پول نداشت رنگ بخرد از او می‌خواستم از مواد دیگر یک چیزی درست کند. یادم می‌آید یکی از بچه‌ها با استخوان‌های مرغی که خورده بود، اسکلتی درست کرد که واقعا زیبا بود.
‌‌ریشه این ذهنیت کلاژ‌ساز شما از کجا آمده بود؟
مادر من چهل‌تکه درست می‌کرد که نوعی کلاژ بود. او از تکه پارچه‌ها استفاده می‌کرد چون آن موقع لباس‌هایمان را خودشان می‌دوختند و اضافه پارچه‌ها را به هم می‌دوختند و چیزی درست می‌کردند.
‌‌به هنر علاقه‌مند بود؟
خیلی زیاد.
‌‌این علاقه‌مندی از کجا آمده بود؟
هنر دوره قدیم همان هنر زنانه بود مثل چهل‌تکه و قلاب‌بافی؛ چون آن موقع هنر دانشگاهی وجود نداشت. مادر من تحصیلکرده هم نبود. وقتی که همه ما دانشگاه می‌رفتیم و او تنها می‌ماند به ما گفت که کتاب‌های کلاس اول را به او بدهیم. تازه آن موقع درس‌خواندن را شروع کرد و همه عشقش به این بود که روزنامه‌هایی را که ما به خانه می‌آوریم بخواند، بعدها هم جزو مفسران سیاسی از آب در آمد.
‌‌از قرار معلوم سبک کلاژ شما ریشه در چهل‌تکه‌های مادرتان دارد که این سبک را به دیگران هم آموزش دادید و سرانجام در سال 2004 در قالب یک سبک هنری خاص روی بوم آوردید. درست است؟
بله. برادرم هم که سرپرست خانواده بود، نقاشی می‌کرد. او چهره و منظره می‌کشید. البته او حقوق خوانده بود، ولی به هنر هم علاقه داشت.
‌‌آقای نامی از نقاشان برجسته مدرن ایران است. حضور ایشان چه نقشی در ارایه این کلاژها داشت؟
همان‌طور که گفتم خانه ما از محافل هنری بود که بیشتر هم دوره‌ای‌های ما حضور داشتند که هنرمندان شناخته‌شده‌ای بودند. همه‌اش هم بحث و گفت‌وگو می‌کردند. همیشه موسیقی گوش می‌کردیم، موسیقی‌ای که خود دوستان ما می‌نواختند. بحث‌های هنری و این جلسات، بسیار در من تاثیر گذاشت چون روش من خودشناسی بود. نحوه کار من با نحوه کار نامی کاملا فرق دارد چون نامی یک آدم دیگر و من یک آدم دیگر هستم. دو تا آدم متفاوتیم. شاید باور نکنید من و نامی اختلافات فکری و عقیدتی زیادی داریم و وجه اشتراک ما نقاشی است. هرکسی باید با یک هنر آشنایی داشته باشد چون آرام‌بخش است. هنر، زندگی‌بخش و شفابخش است. این جلسات و بحث و گفت‌وگوها خیلی اثر داشت. نامی آن زمان مرتب نمایشگاه برگزار و تمام ساعت‌های آزادش را کار می‌کرد. من هیچ مسوولیتی را به دوش نامی نمی‌گذاشتم به‌طوری که شب‌هایی که نامی فردایش افتتاحیه داشت، من به‌قدری خوشحال بودم که انگار شب عروسی‌ام است چون فکر می‌کردم اگر از هنر غافل ماندم، او کار می‌کند، زندگی هنری داریم و بچه‌هایم در محیط هنری بزرگ شده‌اند، دخترم پیانو و پسرم گیتار می‌زند و هر دو قلم خوبی دارند. من همیشه آدم خاموشی بودم و اعتراضی نمی‌کردم.
‌‌ذاتا آدم خاموش و بی‌اعتراضی بودید؟
باز هم باید به نوع تربیتی که خانواده‌ام به من دادند، اشاره کنم. وقتی ما اعتراض می‌کردیم برادرم به ما می‌گفت که فکر کنید جایی ایستاده‌اید که زیر پایتان خالی است و اگر تکان بخورید سقوط می‌کنید. ما هر‌کدام باید تلاش کنیم یک آجر زیر پایمان سفت کنیم. این آموزش در خانواده ما ریشه‌دار بود. خودت مسوولی که آجر زیر پایت را سفت کنی و از کسی توقع نداشته باشی چون هیچ‌وقت دولت‌ها پاسخگو نیستند. اگر من آنقدر از عهده مسوولیت‌ها بر آمدم، به دلیل این بود که می‌گفتم تا زمانی که احتیاج ندارم از کسی درخواست کمک نمی‌کنم. چیزی که در من می‌جوشید عشق به نقاشی بود ولی نمی‌توانستم نامی و بچه‌ها را رها کنم به‌خصوص اینکه دوره ما دوره متلاطمی بود. من در هشت سال جنگ، بچه‌هایم را رها نکردم. همه اینها در من اثر گذاشتند. بیشتر از یک‌سالی که در کانادا بودم، اوقات بیکاری‌ام باعث شد، قلیان کنم و مثل یک کوه آتشفشان منفجر شوم یعنی اصلا تمام نمی‌شدم، خوابم نمی‌برد تا خالی نمی‌شدم. هرکسی کارهای من را می‌بیند، می‌گوید: «این همه فکر را از کجا آوردی؟ » می‌گویم: «من الان 72 سال از عمرم گذشته است. تا 63 سالگی اندوختم، صبر کردم، انبار کردم و این انبار یکدفعه بیرون ریخت. شاید باور نکنید وقتی نقاشی را شروع کردم، فکر می‌کردم خیلی خوشبختم ولی وقتی نقاشی کردم، زندگی را احساس کردم، انرژی را احساس کردم و فکر کردم دو مرتبه جوانم. شاید باور نکنید کارهایی که مردم می‌بینند و می‌گویند سخت است، بدون اتود کار کردم یعنی هرگز برای هیچ کاری اتود نکردم. کارهای من سه مرحله دارد: اول اینکه تصاویر را از داخل مجلات و پوسترها پیدا کنم، مثلا سه مجله را جلویم می‌گذارم و از همان اول که ورق می‌زنم به داخل مدیتیشن خودم می‌روم که خیلی لذتبخش است. صفحاتی را هم که نظرم را جلب می‌کند، می‌گذارم کنار و موقع بریدن هم اگر من را صدا کنند، ممکن است دستم را ببرم چون آنقدر غرق کار می‌شوم که برش هم بخشی از کارم می‌شود. ممکن است از یک صفحه، ده‌ها تکه در بیاورم، این تکه‌ها هیچ ربطی به هم ندارد، اگر خدای نکرده صدمه‌ای به این کار بخورد، نمی‌دانم چه کار کنم چون نمی‌توانم مشابه آن را به دست بیاورم یا اینکه نمی‌دانم از کدام نشریه آن را در آورده بودم. من از یک تصویر ده تصویر در می‌آوردم و تصاویری را از نظر رنگ، جهت و اندازه تقسیم‌بندی و بعد شروع به کار می‌کردم. گاهی یک ماه فقط برش طول می‌کشید.»
‌‌اولین نمایشگاه‌تان در گالری آرتا برگزار شد؟
بله. نمایشگاه من در گالری آرتا واقع در تورنتو برگزار شد. این منطقه مرکز گالری‌های زیادی است.
‌‌در این نمایشگاه با کلاژها خودتان را معرفی کردید؟
بله.
‌‌یکی از محورهای اصلی کار شما زن است و این موضوع که زن موردظلم واقع شده. می‌خواهم بدانم این حدیث نفس خودتان است یا از زبان زنانی که در جامعه حضور دارند، بیان می‌کنید؟
نمی‌توانم بگویم اینها فقط تجربه شخصی خودم است ولی خواه ناخواه به عنوان یک زن در یک جامعه سنتی، چنین نگاهی به زن دارم. من در جامعه‌ای رشد کردم که از گوشت و پوست و استخوانم گذاشتم و خیلی صدمه خوردم، هر صدمه‌ای که فکر کنید. چون در آن دوره خیلی آزاد فکر می‌کردم و خیلی آزاد حرف می‌زدم، گرفتاری‌های زیادی داشتم. در این دوره هم گرفتاری دارم. همه این مسایل مغز من را پر می‌کرد اما هیچ‌وقت اتود نمی‌کردم. طراحی من در آن برش بود. خلق ذهنیت من و انعکاس افکارم از همان تصاویر بود و وقتی به وجود می‌آمد، گریه می‌کردم. مثل پرنده‌ای بودم که می‌خواستم پرواز کنم. من در 69 سالگی اولین نمایشگاهم را برپا کردم که از دید خودم باورکردنی نیست. خیلی‌ها فکر می‌کردند چطور می‌شود کسی در سن 63،62 سالگی شروع به کار کرده باشد و در 69 سالگی نمایشگاهی برگزار کند که آنقدر بی‌عیب باشد؟ البته خودم فقط می‌توانم بگویم راضیم. علتش همان زمینه‌هایی بود که تجربه کرده بودم و ذهنیتی که داشتم. آثاری را که به وجود آورده‌ام، خودم هستند. در این آثار از تمام تجربیات زندگی شخصی و آموزشی استفاده کرده‌ام اما همه‌اش رنج‌های خودم نیست. البته من هم بدون رنج نبوده‌ام و ‌این رنج‌ها برای همه است. من در کارم چشم، دهان و دماغ را می‌برم، برای اینکه در تمام زندگی‌ام اهل بحث و گفت‌وگو بودم، البته خیلی زیاد بحث و با هرکسی بحث نمی‌کردم چون بعدا فهمیدم با هرکسی نباید بحث کنم مثلا با خیلی از هنرمندان و استادهای دانشگاه حرف می‌زدم و بعد که حرفم تمام می‌شد، آنها جوابی به من می‌دادند که خیلی پرت بود. پس فهمیدم که وقتی من داشتم حرف می‌زدم آنها من را با تصور ذهنی خودشان آنالیز می‌کردند و اصلا نمی‌فهمیدند که من چه می‌گویم یا موقعی که داشتم از ناراحتی‌هایم حرف می‌زدم، نمی‌دیدند و این رنج من تنها نیست و رنج خیلی‌هاست.
‌‌منظورتان آدم‌هایی است که تمام این سال‌ها برچسب «عقب‌مانده‌بودن و معمولی‌بودن» به شما زدند؟
من آدمی نبوده‌ام که رنج را برای خودم نگه دارم. سخت‌ترین رنج‌هایی که در زندگی با آن مقابله کردم، نیم‌ساعت بود. از هیچ‌کس هم گله ندارم. وقتی اولین نمایشگاهم را در ایران برگزار کردم، همه آنهایی را که چنین تصوراتی در مورد من داشتند، دعوت کردم و یک افتتاحیه اختصاصی برای آنها گذاشتم، چون آنها به اوج شهرت رسیده بودند و عارشان می‌شد وارد محافل عمومی شوند. در نتیجه یک افتتاحیه اختصاصی با یک عالمه وسایل پذیرایی که خودم تهیه کرده بودم، برگزار کردم تا یادشان باشد اینها نقاشی‌های آن آدم معمولی است که کار می‌کرد اما هیچ‌کدام از آنها نیامدند.
‌‌شما در 63 سالگی کار هنری را شروع و در 69 سالگی هم اولین نمایشگاه‌تان را برگزار کردید که اصلا بد هم نیست...
من پشیمان نیستم. اتفاقا در اولین مصاحبه‌ام، به من گفتند که تو فمینیست هستی و من گفتم که اعتقاد کامل دارم زن و مرد هیچ‌کدام کامل نیستند و باید مکمل هم باشند. من به مرد نیاز دارم و مرد هم به من. به عنوان یک زن وظایفی دارم و مرد نیز همین‌طور. اگر در زندگی تعادل وجود نداشته باشد یک جای کار می‌لنگد. این وسط من اگر تمام وظایف را به عهده گرفتم نه به این معناست که نامی بی‌عرضه بود، به دلیل این بود که او هم از من جدا نیست و حالا که من نمی‌توانم نقاشی کنم، او نقاشی می‌کند و هر‌کاری هم از دستم بر می‌آمد، انجام دادم. هیچ‌وقت هم احساس نمی‌کردم، عمرم را هدر داده‌ام. حرفم این بود که زنی تمام مسوولیت‌ها را به عهده می‌گیرد و در عین حال حرفه‌اش هم برایش اهمیت دارد. خوشحالم که نامی هم لیاقتش را داشت. به عنوان یک زن وظایفم را درست انجام دادم. ناراحت نیستم.
‌‌ اختلاف نظری با آقای نامی در زمینه هنر ندارید؟
نامی در ابتدا می‌گفت که کارهایم نقاشی نیست و من می‌گفتم: «نباشد. من با این کارها ارضا می‌شوم.» و بعد می‌گفت: «تو باید نقاشی هم در این کارها بیاوری که مردم فکر نکنند قدرت نقاشی نداری.» حالا من برای اینکه قدرت نقاشی‌ام را نشان دهم چندتایی هم نقاشی در آثارم آوردم. کلاژ، سخت‌ترین شیوه نقاشی است و هیچ‌کس حتی آنهایی که زمینه کارهایشان هم کلاژ است، نمی‌توانند فقط با برش چنین افکاری را بیان کنند.

«توران زندیه» نه به‌واسطه اینکه همسر «غلامحسین نامی» است بلکه به دلیل نوع نگاهش به پیوند زندگی و هنر، هنرمند مهمی است. او شتاب زیادی برای برپایی نمایشگاه نداشت؛ از این رو نمایشگاهش را در 69 سالگی روی دیوار برد. زندیه از نسل طلایی فارغ‌التحصیلان دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران است که متجاوز از 40 سال به فعالیت حرفه‌ای در زمینه آموزش نقاشی، به‌ویژه رویکرد نقاشی در روانشناسی کودک، اشتغال داشته است. به اذعان شاگردانش، در روش‌های آموزشی او، تاکید ویژه‌ای بر پرورش قریحه هنرمندانه، خودشناسی و عشق به هنر و زندگی هنرمندانه، در کنار آموزش مهارت‌های هنری جلب نظر می‌کند. طی دهه گذشته، توران زندیه دوره جدیدی را تحت قالب «کلاژ» آغاز کرده که آخرین دسته این آثار چندی پیش در گالری الهه تهران روی دیوار رفت.
‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شما به‌رغم زندگی دوشادوش هنرمندی چون غلامحسین نامی، خیلی دیر اقدام به برپایی نمایشگاه کردید. دلیل این مساله چه بود؟
علت اینکه 37 سال نقاشی نکرده‌ام برای خودم خیلی اهمیت دارد. من در سال 1339 وارد دانشگاه شدم. در آن زمان شرایط ما برای اینکه خانواده را قانع کنیم که وارد رشته نقاشی شویم، خیلی دشوار بود ولی به‌رغم این، پدر، مادر و برادرم به دلیل دیدگاه‌های روشن‌فکری که داشتند، این موضوع را پذیرفتند با این حال سفارش‌هایی می‌کردند تا آلودگی‌هایی را که در این محیط بود، پیدا نکنم. البته این محیط آلوده هم بود. وقتی روز کنکور به دانشکده هنر‌های زیبا رفتم با غلامحسین نامی آشنا شدم. او صندلی شماره یک بود و من صندلی شماره سه، چون هر دو ما اشتیاق داشتیم که نقاشی بخوانیم اولین نفر و سومین نفر برای نام‌نویسی بودیم. یادم می‌آید که کلمه examination را هم نمی‌دانستم و از او پرسیدم. بعد از آن، به دانشکده رفتیم و هر دو قبول شدیم اما هر‌کدام به راه خود رفتیم. تقریبا بعد از دو سال ما با هم آشنا شدیم و علت آشنایی‌مان هم این بود که او از پسرهای نجیب دانشکده بود به‌رغم اینکه ارتباط اجتماعی خیلی راحتی داشت. متقابلا من هم دختری نبودم که رفیق‌باز باشم و حتی یک مقدار هم افکار سیاسی داشتم و فعالیت‌هایی می‌کردم. بعد از مدتی که بیشتر به هم جذب شدیم، دوست داشتیم همدیگر را ببینیم. این موضوع را به مادرم گفتم و مادرم هم گفت اگر می‌خواهید همدیگر را ببینید روزهای جمعه بیایید به خانه و حتما در خانه کنارما همدیگر را ببینید. این منوال جمعه‌ها ادامه داشت تا خوب همدیگر را شناختیم و با هم ازدواج کردیم. به هم علاقه‌مند بودیم. نامی انتخاب من بود چون من فکر می‌کردم اگر همسر هر مرد دیگری باشم، شاید فرصت این را که نقاش باشم، نخواهم داشت و افراد دیگر، نقاشی را درک نکنند. من دختری بودم که روی بال‌های خوشبختی در خانواده پرواز می‌کردم. همه چیز حاضر و آماده و در اوج محبت و عشق، صفا و مهر بود. فکر می‌کردم زندگی همین است. در آن زمان وزارت فرهنگ و هنر بورس‌های مطالعاتی می‌داد. در سال 1345 یک بورس دو، سه ماهه به نامی تعلق گرفت. ما همیشه شک داشتیم با هم ازدواج کنیم یا نه. نامی می‌گفت که من عصبانی‌ام، کم‌حوصله و... من هم فکر نمی‌کردم یک آدم در برابر خوبی‌ها و بدی‌ها باز هم عصبانی باشد. در نتیجه فکر می‌کردم دو قطب متفاوتیم و می‌توانیم با هم سازگار باشیم ولی باز هم شک داشتیم. این بورس که داده شد، او گفت که نمی‌شود و نمی‌تواند تنها برود. او می‌گفت که مردم چطور ازدواج کرده‌اند، ما هم همان‌طوری ازدواج می‌کنیم. به همین دلیل با مادر و برادرم صحبت کرد و مادرم هم به نامی گفت: «ما برای انتخاب دخترمان خیلی خیلی احترام قایلیم. برای تو هم احترام قایلیم، حالا هم اگر تصمیم گرفتید ما هم شما را همراهی می‌کنیم.» نکته‌ای که هیچ‌گاه فراموش نمی‌کنم این بود که نامی به مادرم گفت: «من چیزی ندارم.» واقعا هم چیزی نداشت. ما هم خیلی ثروتمند نبودیم. به مادرم گفت: «من چیزی ندارم که مهریه کنم ولی تمام نقاشی‌هایی را که در طول عمرم می‌کشم، متعلق به توران خواهد بود.» مادرم گفت: «نه. از حالا آینده را نمی‌توان پیش‌بینی کرد. حالا چه خواهد شد و چه خواهد بود، متعلق به خودت است ولی چیزی که مصرانه می‌خواهم عشقی است که الان به او داری. این عشق را تا آخر عمر هر وقت که نیاز داشت به او تقدیم کن.» این حرف برای من و برای او خیلی جالب بود. ازدواج کردیم و برای ماه عسل به ایتالیا رفتیم، منتهی با یک زندگی دانشجویی. البته من پروژه‌ام را نگذرانده بودم و سفر ایتالیا برایم خیلی با ارزش بود، چون هر روز به دیدن موزه‌ها و گالری‌ها می‌رفتیم که از نظر رشد زمینه‌های هنری برای هر دوتایمان ارزشمند بود. وقتی به ایران برگشتیم، زندگی محقر خودمان را شروع کردیم و به دلیل اینکه هر‌دو در یک دانشکده درس خوانده بودیم، خانه ما محفلی برای دانشجویان هنرهای زیبا شد. گاهی یکی از استادهایمان برای صبحانه به خانه ما می‌آمد، ساعت شش زنگ می‌زد و می‌گفت که نان بربری خریده تا با هم بخوریم. بعد از مدتی دیدم وظیفه من آماده‌کردن صبحانه، نهار و شام برای دوستانمان شده است. البته خیلی لذتبخش بود ولی گفتم این‌طوری نمی‌شود زندگی کرد. ما دو نفر با هم ازدواج کردیم که با هم نقاشی کنیم، نمایشگاه برویم و زندگی هنری داشته باشیم. در نتیجه یکی از اتاق‌های محقر خانه‌مان را برای آتلیه آماده کردم.
‌‌منزل شما کجا بود؟
آن موقع خیابان کوشک زندگی می‌کردیم. زیر زمینی داشتیم که هفت، هشت پله به سمت پایین می‌خورد و آن طرف آن، حیاط بود. یک حیاط کوچک با یک حوض هم داشتیم. یکی از اتاق‌ها را آماده کردم تا نامی کار کند. گفتم تو برو کار کن و من پذیرایی می‌کنم، ببینم عاقبت ما چه خواهد شد. حتی از او خواستم وقتی کسی می‌آید بیرون نیاید و کارش را انجام دهد. روز به روز مسوولیت‌های زندگی ما بیشتر می‌شد و هر دوتایمان کار می‌کردیم.
‌‌نقاشی هم می‌کردید؟
نه. آن موقع هنوز هیچ‌کدام نقاشی را شروع نکرده بودیم تا وقتی که این ماجرا پیش آمد و من به نامی گفتم که تو نقاشی را شروع کن.
‌‌فقط خانه‌داری می‌کردید؟
نه. تدریس می‌کردم. تدریس هم جزوی از کار هنری بود.
‌‌در بخش دانشگاهی؟
دانشجوی دانشگاه بودم که استخدام شدم. زمانی هم که دیپلمه بودم، خواهش کردم شغل معلمی را در یک دبستان به من دهند تا بعداز‌ظهرها بتوانم دانشگاهم را ادامه دهم. آنها همین کار را کردند و مدرسه‌ای را در خیابان غیاثی فعلی که قبرستان مسکر‌آباد انتهای آن قرار داشت، به من دادند. مدرسه، یک ساختمان نوساز بود و فکر نمی‌کردم اینقدر فقر در آن وجود داشته باشد چون ظاهرش نشان نمی‌داد. به آن مدرسه رفتم و گفتم دوست دارم آنجا کار کنم. مدیر مدرسه گفت که چه کلاسی می‌خواهی؟ گفتم ترجیح می‌دهم کلاس اول باشد تا مجبور نباشم کمبود سال‌های قبل را جبران کنم. آنها کلاس اول را به من دادند و چون خواهرم معاون مدرسه هدف بود، خیلی به من کمک کرد و من به‌طور کامل به آموزش کلاس اول مسلط شدم. مثلا خواهرم من را با یک لوح آشنا کرد که حروف الفبا را با تمام صداها داشت. روی لوح‌ها را می‌بستند و بعد تکه‌هایی از آن را درمی‌آوردند. من از این مساله استفاده کردم و به‌خاطر عشق به نقاشی، یک تابلوی خیلی بزرگ با رنگ‌های مختلف درست کردم، حروف را روی آن نوشتم، مربع‌های رنگارنگی بریدم، روی این حروف گذاشتم و همه را بستم. به بچه‌ها گفتم که وقتی کلاستان تمام می‌شود باید تمام صفحه‌ها را باز کرده باشید تا با حروف آشنا شوید. بچه‌ها اشتیاق زیادی داشتند. کلاس فوق‌العاده نوساز، مدرن و خیلی هم بزرگ بود. 45 شاگرد داشتم. وقتی به قیافه شاگردها نگاه کردم در اوج فقر بودند. چیزی که از همان روز اول قلب من را لرزاند، این بود که گالش‌های پلاستیکی پایشان بود و انگشت‌هایشان بدون جوراب از گالش بیرون زده بود و هیچی. این موضوع من را متاسف کرد. می‌گفتم باید حتما رژیم عوض شود و حاکمیت درستی روی کار بیاید. آموزش این بچه‌ها را شروع کردم. وقتی که حرف می‌زدم انگار حرف‌ها را می‌بلعیدند چون قبل از آن محبت ندیده بودند. بعد از اینکه وارد زندگی‌شان شدم، متوجه شدم که تقریبا 95‌درصد بچه‌های کلاس، افرادی بودند که با خانواده در یک اتاق زندگی می‌کردند و پدر و مادرشان کارگر خانه یا رختشو بودند. آن موقع ماشین رختشویی نبود کارگرانی که در خانه کار می‌کردند، اجازه نداشتند بچه‌هایشان را در خانه بگذارند و بچه‌ها پشت در می‌ماندند تا پدر مادر از سر کار بیایند که فاجعه خیلی بزرگی بود. هدف اصلی‌ام را روی این موضوع قرار دادم که خودشان را بشناسند، تمام کمبودها و نکات مثبت وجودشان را ببینند. گاهی با آنها نقاشی کار می‌کردم. تصاویری که از زندگی خودشان می‌کشیدند باعث شد بیشتر با ذهنشان آشنا شوم و آنها را به خودشناسی وادار کردم. تمام تلاش من این بود که عقده‌ها، کینه‌ها، عدم اعتماد به نفس و تقلبی را که آنها می‌خواستند از هم پیروی کنند از دلشان پاک کنم. به آنها گفتم: «ببینید چه کسی هستید و خودتان را پیدا کنید. تلاش کنید آنقدر خوب درس بخوانید تا جبران زحمت‌های پدر و مادرتان باشد که با اینهمه زحمت کمترین پول را به دست می‌آورند.» آنها بچه‌های خیلی خوبی شدند. همه انرژی‌ام را می‌گذاشتم ولی آموزش و پرورش پشت هم به من نامه می‌داد که باید کلاس کارآموزی معلم‌های کلاس اول را بگذرانی. من جواب نمی‌دادم و آنها از دست من عصبانی شدند. فکر می‌کردند من آدم احمقی هستم. یک روز یکدفعه گروهی بدون در زدن، وارد کلاس من شدند. آمده بودند از من نقطه ضعف به دست بیاورند اما دیدند بچه‌ها گوش می‌دهند و ساکت‌اند. من‌ هم مشغول درس‌دادن بودم. وقتی دیدم این‌طور وارد شدند، فقط ساکت ایستادم، نگاهشان کردم، سلام نکردم و آنها مثل شمر شروع کردند به نگاه‌کردن به بچه‌ها و گشتن کلاس. یکی از بچه‌ها را که به گمان خودشان خنگ‌ترین بود، انتخاب کردند و گفتند برو پای تخته. از او خواستند «قسطنطنیه» را بنویسد درحالی‌که تنها چهار ماه از کلاس اول گذشته بود. من البته نگران نبودم به دلیل اینکه تا آن موقع مقداری از حروف را به آنها آموخته بودم و او هم کلمه را درست نوشت. چند لغت سخت دیگر هم گفتند و سوالات ریاضی پرسیدند. از سه نفر از شاگردان دیگر هم سوال پرسیدند که همگی از عهده سولات برآمدند. بعد آن لوحی را که به دیوار زده بودم، دیدند و پرسیدند این چیست؟ بعد از توضیحات من گفتند: «این را از کجا یاد گرفتی؟ » گفتم: «از مدرسه هدف.» گفتند: «چطوری؟» گفتم: «به دلیل اینکه وقتی قبول کردم بروم کلاس اول، مطالعه کردم و چون دانشجو بودم فرصت کلاس‌های شما را نداشتم ولی در عین حال خواستم به بهترین وجه کارم را انجام دهم.» خیلی جدی حرف زدم و زیاد هم به آنها محل نگذاشتم. بعد گفتند: «می‌شود خواهش کنیم فقط یک جلسه به این کلاس‌ها بیایید و لوحتان را هم بیاورید تا به معلم‌های دیگر نشان دهید؟ ما ایرادی نتوانستیم از شما بگیریم.» گفتم: «من هم هدفم همین است که کارم بی‌ایراد باشد.» یک روز سر این کلاس‌ها رفتم و حرف‌هایم را زدم و آنها هم یک گواهینامه شاگرد اولی برایم فرستادند که مثلا در تخصص کلاس اول هستم. این اولین کلاسی بود که من با آن برخورد داشتم و عشق عجیبی را برای تربیت کودکان در من به وجود آورد. فکر کردم که اگر بخواهم کاری برای این جامعه و مملکت انجام دهم، باید از همین قدم‌ها شروع کنم و ریشه‌های فقر را با تفکر و اندیشه به مرور ضعیف کنم و کارم را ادامه دادم. با همان عشقی که داشتم کار می‌کردم اما بعد از آن اجازه ندادند در دبستان بمانم و باید به دبیرستان می‌رفتم. در دبیرستانی غیرانتفاعی کلاسی جداگانه و یک سالن به من دادند که به بچه‌های دبیرستان، خارج از برنامه نقاشی درس می‌دادم. البته ارتباطم را با کودکان قطع نکردم. بعد از مدتی با نامی، کلاسی را دایر کردیم که نامی دو روز و من هم دو روز کار می‌کردیم.
‌‌به صورت خصوصی؟
بله خصوصی. مدرسه‌ای که در آن کار می‌کردم، غیرانتفاعی بود و از شاگردهایی که می‌آمدند شهریه می‌گرفتند، ولی به تمام مراکز خیریه که بچه‌های بی‌سرپرست را نگهداری می‌کردند، اعلام کردیم هر‌کدام از شاگردهایی را که دوست دارند نقاشی یاد بگیرند، به آنجا بفرستند و فقط مسوولیت رفت‌و‌برگشت آنها را به عهده بگیرید و این اتفاق هم افتاد. یکی از مواردی که خیلی مورد توجه قرار گرفت، بنیاد زینب(س) بود. آنها بچه‌های معلول را نگهداری می‌کردند. این بچه‌ها را می‌آوردند آنقدر تمیز و مرتب بر سر کلاس حاضر می‌شدند که حظ می‌کردم. همچنین در کلاس من هیچ‌کس جرات نداشت بگوید که من برترم، یا از تو بهتر می‌فهمم یا کار من از تو برتر است. کم‌کم کلاس من به یک خانواده تبدیل شد و این را تا آخرین روزی که آنجا بودم، ادامه دادم.
تا چه زمانی آنجا بودید؟
تا وقتی که به کانادا رفتم.
چه زمانی به کانادا رفتید؟
سال 2004. این را باید اضافه کنم که ما طوری بار آمده بودیم که هر‌کاری می‌خواستیم بکنیم به بهترین وجه باشد؛ حتی زن بودن، همسر‌بودن، مادر‌بودن و خانه‌دار بودنم. من بهترین آشپزی‌ها را می‌کردم، بهترین و تمیزترین خانه‌ها را همیشه نگهداری می‌کردم و بهترین بچه‌ها را تربیت می‌کردم. هر دو بچه‌مان هم خیلی موفق و آدم‌های معنوی هستند. من یک آدم سالم و پر انرژی بودم که از ساعت 5:30صبح بیدار می‌شدم و تا شب اگر کسی به کمکم احتیاج نداشت می‌رفتم، می‌خوابیدم و تمرکز فعالیتم را اول خانواده و بعد کارم قرار دادم. کما اینکه بهترین زمینه‌ها را برای نامی فراهم کردم که کار کند. تمام مسوولیت‌های زندگی را بر عهده می‌گرفتم حتی وقتی میهمانی داشتیم به بهترین وجه پذیرایی می‌کردم و در بحث‌هایی که داشتیم بیشتر از همه شنونده بودم، از همه بیشتر استفاده می‌کردم و بیشتر هنرمندان در آن موقع فکر می‌کردند من یک زن خانه‌دار هستم و من هم اصلا ادعا نمی‌کردم.
به همین دلیل بود که نمایشگاه برگزار نمی‌کردید؟
بله. به من می‌گفتند تو آمدی دانشکده هنرهای زیبا اما نقاشی نمی‌کنی و آشپزی می‌کنی. من میز و دکوراسیونم همیشه نقاشی بود اما اینها را نمی‌دیدند یا اینکه شنیده بودم می‌گفتند زن نامی خیلی عقب‌مانده است. من نه دفاع کردم، نه جوابی دادم و نه از نامی خواستم جوابشان را بدهد.
طی این سال‌ها تا سال 2004 که به کانادا رفتید، روی چه چیزهایی تمرکز کردید؟
تمرکز فعالیت‌هایم در این 37 سال اول خانواده، بعد کودکانم و دانشجوهایم بودند. تا آخرین روز با دانشجویانم در ارتباط بودم. کلاس من درروزهای پنجشنبه پر‌جمعیت‌ترین کلاس بود.
کلاس‌های شما در آموزش و پرورش برگزار می‌شد؟
نه. کلاس‌های خصوصی برگزار می‌کردم چون من در کلاس‌های آموزش و پرورش آنقدر قدرت نداشتم که ذهنیتم را بیان کنم. البته در آن هم موفق بودم.
آن کلاس‌ها نیز سر جایشان بود؟
بله. من تا آخرین لحظه درس می‌دادم. همه این سال‌ها به این منوال گذشت و این احساس نقاشی‌نکردن در من شوری را به وجود می‌آورد که دلم درد می‌گرفت. هرچه می‌گشتم می‌دیدم باید ذهنم خالی باشد که بتوانم نقاشی کنم. در هدف، یک آتلیه خصوصی داشتم. در آنجا می‌نشستم و هرچه فکر می‌کردم، می‌دیدم یک وقت آزاد پیدا نمی‌کنم که تمرکز کنم. در نتیجه همین امروز و فرداها طول کشید تا 37 سال بعد که من به کانادا رفتم.
سال 2004 بود؟
بله. به کانادا رفتیم. دخترم بعد از ازدواج به کانادا مهاجرت کرده بود. او برای ما تقاضای مهاجرت فرستاد. البته مهاجرت ما درست نشده بود. من شش ماه زودتر رفتم چون نوه‌ام داشت به دنیا می‌آمد و می‌خواستم ویزای مادربزرگی بگیرم. من با یک عشق مطلق نوه‌ام را بزرگ می‌کردم، به اضافه اینکه تجربه 40 سال کارم را داشتم و می‌خواستم آن را به نوه‌هایم منتقل کنم. فکر نمی‌کردم بتوانم با داشتن نوه، نقاشی کنم؛ با این حال آنها بهترین جای خانه را که زیر زمین بود، در اختیارم گذاشتند. من از اولین روزها برای نوه‌ام قصه می‌گفتم، شعر می‌خواندم تا اینکه یک سال گذشت. یکدفعه حالم خیلی بد شد. احساس کردم هیچ‌وقت یک زن خانه‌دار نبودم. ساعت 6:30صبح بیرون می‌رفتم. آماده کردن ناهار و همه کارهای دیگر خانواده به‌عهده من بود تا هشت شب که به خانه می‌آمدم. با همین احساس یک شب، دیگر خوابم نبرد. یک روز که بیرون بودم مقداری کاغذ دست‌ساز خریدم برای اینکه برای نوه‌هایم چیزی درست کنم. یکی از ویژگی‌های تدریس من آموزش انواع کلاژ بود. به طوری که از تمام مواد دور ریختنی می‌توان بهره گرفت یعنی اگر کسی پول نداشت رنگ بخرد از او می‌خواستم از مواد دیگر یک چیزی درست کند. یادم می‌آید یکی از بچه‌ها با استخوان‌های مرغی که خورده بود، اسکلتی درست کرد که واقعا زیبا بود.
‌‌ریشه این ذهنیت کلاژ‌ساز شما از کجا آمده بود؟
مادر من چهل‌تکه درست می‌کرد که نوعی کلاژ بود. او از تکه پارچه‌ها استفاده می‌کرد چون آن موقع لباس‌هایمان را خودشان می‌دوختند و اضافه پارچه‌ها را به هم می‌دوختند و چیزی درست می‌کردند.
‌‌به هنر علاقه‌مند بود؟
خیلی زیاد.
‌‌این علاقه‌مندی از کجا آمده بود؟
هنر دوره قدیم همان هنر زنانه بود مثل چهل‌تکه و قلاب‌بافی؛ چون آن موقع هنر دانشگاهی وجود نداشت. مادر من تحصیلکرده هم نبود. وقتی که همه ما دانشگاه می‌رفتیم و او تنها می‌ماند به ما گفت که کتاب‌های کلاس اول را به او بدهیم. تازه آن موقع درس‌خواندن را شروع کرد و همه عشقش به این بود که روزنامه‌هایی را که ما به خانه می‌آوریم بخواند، بعدها هم جزو مفسران سیاسی از آب در آمد.
‌‌از قرار معلوم سبک کلاژ شما ریشه در چهل‌تکه‌های مادرتان دارد که این سبک را به دیگران هم آموزش دادید و سرانجام در سال 2004 در قالب یک سبک هنری خاص روی بوم آوردید. درست است؟
بله. برادرم هم که سرپرست خانواده بود، نقاشی می‌کرد. او چهره و منظره می‌کشید. البته او حقوق خوانده بود، ولی به هنر هم علاقه داشت.
‌‌آقای نامی از نقاشان برجسته مدرن ایران است. حضور ایشان چه نقشی در ارایه این کلاژها داشت؟
همان‌طور که گفتم خانه ما از محافل هنری بود که بیشتر هم دوره‌ای‌های ما حضور داشتند که هنرمندان شناخته‌شده‌ای بودند. همه‌اش هم بحث و گفت‌وگو می‌کردند. همیشه موسیقی گوش می‌کردیم، موسیقی‌ای که خود دوستان ما می‌نواختند. بحث‌های هنری و این جلسات، بسیار در من تاثیر گذاشت چون روش من خودشناسی بود. نحوه کار من با نحوه کار نامی کاملا فرق دارد چون نامی یک آدم دیگر و من یک آدم دیگر هستم. دو تا آدم متفاوتیم. شاید باور نکنید من و نامی اختلافات فکری و عقیدتی زیادی داریم و وجه اشتراک ما نقاشی است. هرکسی باید با یک هنر آشنایی داشته باشد چون آرام‌بخش است. هنر، زندگی‌بخش و شفابخش است. این جلسات و بحث و گفت‌وگوها خیلی اثر داشت. نامی آن زمان مرتب نمایشگاه برگزار و تمام ساعت‌های آزادش را کار می‌کرد. من هیچ مسوولیتی را به دوش نامی نمی‌گذاشتم به‌طوری که شب‌هایی که نامی فردایش افتتاحیه داشت، من به‌قدری خوشحال بودم که انگار شب عروسی‌ام است چون فکر می‌کردم اگر از هنر غافل ماندم، او کار می‌کند، زندگی هنری داریم و بچه‌هایم در محیط هنری بزرگ شده‌اند، دخترم پیانو و پسرم گیتار می‌زند و هر دو قلم خوبی دارند. من همیشه آدم خاموشی بودم و اعتراضی نمی‌کردم.
‌‌ذاتا آدم خاموش و بی‌اعتراضی بودید؟
باز هم باید به نوع تربیتی که خانواده‌ام به من دادند، اشاره کنم. وقتی ما اعتراض می‌کردیم برادرم به ما می‌گفت که فکر کنید جایی ایستاده‌اید که زیر پایتان خالی است و اگر تکان بخورید سقوط می‌کنید. ما هر‌کدام باید تلاش کنیم یک آجر زیر پایمان سفت کنیم. این آموزش در خانواده ما ریشه‌دار بود. خودت مسوولی که آجر زیر پایت را سفت کنی و از کسی توقع نداشته باشی چون هیچ‌وقت دولت‌ها پاسخگو نیستند. اگر من آنقدر از عهده مسوولیت‌ها بر آمدم، به دلیل این بود که می‌گفتم تا زمانی که احتیاج ندارم از کسی درخواست کمک نمی‌کنم. چیزی که در من می‌جوشید عشق به نقاشی بود ولی نمی‌توانستم نامی و بچه‌ها را رها کنم به‌خصوص اینکه دوره ما دوره متلاطمی بود. من در هشت سال جنگ، بچه‌هایم را رها نکردم. همه اینها در من اثر گذاشتند. بیشتر از یک‌سالی که در کانادا بودم، اوقات بیکاری‌ام باعث شد، قلیان کنم و مثل یک کوه آتشفشان منفجر شوم یعنی اصلا تمام نمی‌شدم، خوابم نمی‌برد تا خالی نمی‌شدم. هرکسی کارهای من را می‌بیند، می‌گوید: «این همه فکر را از کجا آوردی؟ » می‌گویم: «من الان 72 سال از عمرم گذشته است. تا 63 سالگی اندوختم، صبر کردم، انبار کردم و این انبار یکدفعه بیرون ریخت. شاید باور نکنید وقتی نقاشی را شروع کردم، فکر می‌کردم خیلی خوشبختم ولی وقتی نقاشی کردم، زندگی را احساس کردم، انرژی را احساس کردم و فکر کردم دو مرتبه جوانم. شاید باور نکنید کارهایی که مردم می‌بینند و می‌گویند سخت است، بدون اتود کار کردم یعنی هرگز برای هیچ کاری اتود نکردم. کارهای من سه مرحله دارد: اول اینکه تصاویر را از داخل مجلات و پوسترها پیدا کنم، مثلا سه مجله را جلویم می‌گذارم و از همان اول که ورق می‌زنم به داخل مدیتیشن خودم می‌روم که خیلی لذتبخش است. صفحاتی را هم که نظرم را جلب می‌کند، می‌گذارم کنار و موقع بریدن هم اگر من را صدا کنند، ممکن است دستم را ببرم چون آنقدر غرق کار می‌شوم که برش هم بخشی از کارم می‌شود. ممکن است از یک صفحه، ده‌ها تکه در بیاورم، این تکه‌ها هیچ ربطی به هم ندارد، اگر خدای نکرده صدمه‌ای به این کار بخورد، نمی‌دانم چه کار کنم چون نمی‌توانم مشابه آن را به دست بیاورم یا اینکه نمی‌دانم از کدام نشریه آن را در آورده بودم. من از یک تصویر ده تصویر در می‌آوردم و تصاویری را از نظر رنگ، جهت و اندازه تقسیم‌بندی و بعد شروع به کار می‌کردم. گاهی یک ماه فقط برش طول می‌کشید.»
‌‌اولین نمایشگاه‌تان در گالری آرتا برگزار شد؟
بله. نمایشگاه من در گالری آرتا واقع در تورنتو برگزار شد. این منطقه مرکز گالری‌های زیادی است.
‌‌در این نمایشگاه با کلاژها خودتان را معرفی کردید؟
بله.
‌‌یکی از محورهای اصلی کار شما زن است و این موضوع که زن موردظلم واقع شده. می‌خواهم بدانم این حدیث نفس خودتان است یا از زبان زنانی که در جامعه حضور دارند، بیان می‌کنید؟
نمی‌توانم بگویم اینها فقط تجربه شخصی خودم است ولی خواه ناخواه به عنوان یک زن در یک جامعه سنتی، چنین نگاهی به زن دارم. من در جامعه‌ای رشد کردم که از گوشت و پوست و استخوانم گذاشتم و خیلی صدمه خوردم، هر صدمه‌ای که فکر کنید. چون در آن دوره خیلی آزاد فکر می‌کردم و خیلی آزاد حرف می‌زدم، گرفتاری‌های زیادی داشتم. در این دوره هم گرفتاری دارم. همه این مسایل مغز من را پر می‌کرد اما هیچ‌وقت اتود نمی‌کردم. طراحی من در آن برش بود. خلق ذهنیت من و انعکاس افکارم از همان تصاویر بود و وقتی به وجود می‌آمد، گریه می‌کردم. مثل پرنده‌ای بودم که می‌خواستم پرواز کنم. من در 69 سالگی اولین نمایشگاهم را برپا کردم که از دید خودم باورکردنی نیست. خیلی‌ها فکر می‌کردند چطور می‌شود کسی در سن 63،62 سالگی شروع به کار کرده باشد و در 69 سالگی نمایشگاهی برگزار کند که آنقدر بی‌عیب باشد؟ البته خودم فقط می‌توانم بگویم راضیم. علتش همان زمینه‌هایی بود که تجربه کرده بودم و ذهنیتی که داشتم. آثاری را که به وجود آورده‌ام، خودم هستند. در این آثار از تمام تجربیات زندگی شخصی و آموزشی استفاده کرده‌ام اما همه‌اش رنج‌های خودم نیست. البته من هم بدون رنج نبوده‌ام و ‌این رنج‌ها برای همه است. من در کارم چشم، دهان و دماغ را می‌برم، برای اینکه در تمام زندگی‌ام اهل بحث و گفت‌وگو بودم، البته خیلی زیاد بحث و با هرکسی بحث نمی‌کردم چون بعدا فهمیدم با هرکسی نباید بحث کنم مثلا با خیلی از هنرمندان و استادهای دانشگاه حرف می‌زدم و بعد که حرفم تمام می‌شد، آنها جوابی به من می‌دادند که خیلی پرت بود. پس فهمیدم که وقتی من داشتم حرف می‌زدم آنها من را با تصور ذهنی خودشان آنالیز می‌کردند و اصلا نمی‌فهمیدند که من چه می‌گویم یا موقعی که داشتم از ناراحتی‌هایم حرف می‌زدم، نمی‌دیدند و این رنج من تنها نیست و رنج خیلی‌هاست.
‌‌منظورتان آدم‌هایی است که تمام این سال‌ها برچسب «عقب‌مانده‌بودن و معمولی‌بودن» به شما زدند؟
من آدمی نبوده‌ام که رنج را برای خودم نگه دارم. سخت‌ترین رنج‌هایی که در زندگی با آن مقابله کردم، نیم‌ساعت بود. از هیچ‌کس هم گله ندارم. وقتی اولین نمایشگاهم را در ایران برگزار کردم، همه آنهایی را که چنین تصوراتی در مورد من داشتند، دعوت کردم و یک افتتاحیه اختصاصی برای آنها گذاشتم، چون آنها به اوج شهرت رسیده بودند و عارشان می‌شد وارد محافل عمومی شوند. در نتیجه یک افتتاحیه اختصاصی با یک عالمه وسایل پذیرایی که خودم تهیه کرده بودم، برگزار کردم تا یادشان باشد اینها نقاشی‌های آن آدم معمولی است که کار می‌کرد اما هیچ‌کدام از آنها نیامدند.
‌‌شما در 63 سالگی کار هنری را شروع و در 69 سالگی هم اولین نمایشگاه‌تان را برگزار کردید که اصلا بد هم نیست...
من پشیمان نیستم. اتفاقا در اولین مصاحبه‌ام، به من گفتند که تو فمینیست هستی و من گفتم که اعتقاد کامل دارم زن و مرد هیچ‌کدام کامل نیستند و باید مکمل هم باشند. من به مرد نیاز دارم و مرد هم به من. به عنوان یک زن وظایفی دارم و مرد نیز همین‌طور. اگر در زندگی تعادل وجود نداشته باشد یک جای کار می‌لنگد. این وسط من اگر تمام وظایف را به عهده گرفتم نه به این معناست که نامی بی‌عرضه بود، به دلیل این بود که او هم از من جدا نیست و حالا که من نمی‌توانم نقاشی کنم، او نقاشی می‌کند و هر‌کاری هم از دستم بر می‌آمد، انجام دادم. هیچ‌وقت هم احساس نمی‌کردم، عمرم را هدر داده‌ام. حرفم این بود که زنی تمام مسوولیت‌ها را به عهده می‌گیرد و در عین حال حرفه‌اش هم برایش اهمیت دارد. خوشحالم که نامی هم لیاقتش را داشت. به عنوان یک زن وظایفم را درست انجام دادم. ناراحت نیستم.
‌‌ اختلاف نظری با آقای نامی در زمینه هنر ندارید؟
نامی در ابتدا می‌گفت که کارهایم نقاشی نیست و من می‌گفتم: «نباشد. من با این کارها ارضا می‌شوم.» و بعد می‌گفت: «تو باید نقاشی هم در این کارها بیاوری که مردم فکر نکنند قدرت نقاشی نداری.» حالا من برای اینکه قدرت نقاشی‌ام را نشان دهم چندتایی هم نقاشی در آثارم آوردم. کلاژ، سخت‌ترین شیوه نقاشی است و هیچ‌کس حتی آنهایی که زمینه کارهایشان هم کلاژ است، نمی‌توانند فقط با برش چنین افکاری را بیان کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.