|

«قدم‌های سست»، «چاپخانه‌دار وردن» و «گاری دستی» اثر ورکور

محکومان به آزادی

شيما بهره‌مند

«تا چند هفته دیگر سه سال خواهد شد... سه سال خواهد شد که فرانسه در خاموشی به‌سر می‌برد، خاموشی مردم، خاموشی خانه‌ها، خاموشی برای اینکه میان روز سربازان آلمانی در شانزلیزه عبور می‌کنند، خاموشی از این جهت که افسر دشمن در خانه همسایه سکنی گزیده است... برای اینکه اجساد گروگان‌هایی که هرشب کشته می‌شوند هر فردایی را به یک روز عزای ملی جدید تبدیل می‌کند و... خاموشی فکر، خاموشی نویسندگانی که از حق ابراز عقاید خود محروم گردیده‌اند، خاموشی در برابر دنیا.» در مقدمه چاپ انگلیسی «خاموشی دریا» اثر ورکور، نویسنده مطرح و از اعضای برجسته نهضت مقاومت فرانسه چنین آمده است.
«خاموشی دریا» تک‌کتابی است که از این نویسنده در ایران به‌چاپ رسیده، ‌یک بار در سال 1323 با برگردانِ حسن شهیدنورائی، و بار دیگر همین امسال با ترجمه ژرژ پطرسی. اما از ورکور سه داستان دیگر نیز در مجموعه هفتادودوملت درآمده است با عنوان «شام زیر درختان بلوط» برگردانِ قاسم صنعوی. این سه داستان کوتاه همان حال‌وهوای رمان مطرحِ ورکور را دارند و ازاین‌میان دو داستانِ «قدم‌های سست» و «چاپخانه‌دار وردن» به‌طرز آشکار و با ارجاعاتِ تاریخی زمینه و زمانه جنگ دوم را می‌سازد و روایتی است از روزهایی که فرانسه در خاموشی به‌سر می‌برد. داستانِ «گاری دستی» اما به‌طرزی تمثیلی روایتی از جنگ و پیامدهای ناخواسته آن به‌دست می‌دهد. ورکور خود مانند شخصیت‌های داستان‌هایش سرنوشتی غریب دارد. ورکور، درواقع نام مستعار ژان بروله است، نویسنده و طراحِ چپ‌گرای فرانسوی که بعد از اشغال فرانسه به نهضت مقاومت پیوست. او نام و امضای نوشته‌هایش را از نام ناحیه‌ای در فرانسه به‌عاریت گرفت که در دوران اشغال این کشور از مهم‌ترین پناهگاه‌های نهضت مقاومت بود. از این‌رو شاید نامِ مکان‌ها برای او اهمیت دیگر داشت. چاپخانه وردن. نامی بر دکان تنگ در کنج پاساژِ آنفر در مونپارناس. مکانی که محورِ ماجراهای «چاپخانه‌دار وردن»‌ شد. و «وردن» جایی بود که واندارس -یا همان چاپخانه‌دارِ داستان که در سال 1914 هنوز شاگرد چاپخانه بود- همراه اربابش در آنجا جنگیده بود و هر دو هم در وردن در هنگ‌های متفاوت زخمی شده و برگردانده شده بودند. واندارس خیلی زود بهبود یافت اما قانقاریا بعد از تکه‌تکه‌کردنِ ‌ارباب او را از پا درآورده، و سرآخر چاپخانه وردن به واندارس ارث رسیده بود. اما تنها «وردن» نبود که حامل معنایی فراتر از یک عنوان ساده بود، «آنفر» نیز در لغت معنای دیگری داشت: جهنم. جهنمِ‌ وردن. و ماجرا از همین‌جا آغاز شده بود. از همین جهنم. او شریک جوانی گرفت که یکسر با او تفاوت داشت. جوانی پرشور و کاری به‌نام داکوستا که یهودی بود و فاشیسم او را از محلِ زندگی‌اش رانده، و واندارس او را به‌یاد وردن استخدام کرده بود. آنها هر هفته چند بار بر سر باورهاشان بحث‌وجدل به‌راه می‌انداختند،‌ موسولینی، حزب کمونیست، آلمانی‌ها محوریت بحثِ آن دو بود. واندارس شریک یهودی خود را کمونیست می‌خواند و واندارس از عدالت سخن می‌گفت. تااینکه جنگ جهانی دوم در گرفت. واندارس و داکوستا هر دو از مرز چهل سالگی گذشته بودند که در گروهان کارگران به جنگ رفتند. چندي بعد چاپخانه از نو باز شد و آنها کار را از سر گرفتند. وضعِ یهودی‌ها اما رو به وخاومت می‌گذاشت و به‌قول یکی از اعضای انجمن چاپخانه‌داران، پیرمردی فربه و وقتش رسیده بود که شرِ یهودی‌ها کم شود و آنان و حرفه‌شان در امان بمانند. واندارس که خطر را بیخِ گوش شریک خود احساس کرد، او را از این مهلکه به‌در برد اما ماجرا به همین‌جا ختم نشد. واندارس ردِ او را گرفته بود: سه‌بار زندان تغییر داده و شکنجه‌ها شده بود. بعد در آلمان بود، در اردوگاه و به‌نحو هراسناکی تکیده شده بود و دیگر هیچ. چند سال بعد. ورکور از اینجا به‌بعد در قالب گزارشی و تنها در چند خط سرنوشتِ داکوستا و خانواده‌اش را شرح می‌دهد: «پیکر ترحم‌انگیزش باید در گودالی در کنار جاده‌ای در آلمان باشد. خانم داکوستای جوان در آشویتس به اتاق گاز فرستاده شد. از بچه‌ها هیچ خبری در دست نیست. آنها قطعا مرده‌اند.» چاپخانه جهنمی ‌وردن هم توقیف شده و یک حروفچین پیر فاسد جای دو شریک مبارز را گرفته است. داستان دیگر ورکور «قدم‌های سست» هم روایت مقاومت است. عموزاده‌ی راوی، پی‌یرو که در زمان جنگ پیشین به‌دنیا آمده با راوی تفاوت بسیار دارد. «او خیلی به‌سادگی زندگی را دوست داشت. به‌نظرم می‌رسید انسان نباید این‌قدر زندگی را دوست داشته باشد، بلکه با حزم و احتیاط با نگرانی، آن را باید دوست داشت و زندگی سرشار از مسئله‌هایی است که اول باید آن‌ها را حل کرد.» اما جنگ امان نداده بود. ورکور در داستان کوتاه و سرراستِ «قدم‌های سست» به‌نوعی مانیفست خود از مقاومت را شرح می‌دهد.
همان‌طور که لویی آراگون «ما محکومیم به آزادی» و آزادی مهم‌ترین مفهومِ زندگی بود، پس آن‌کس که بیشتر زندگی را دوست داشت، بی‌شک و چون‌وچرا در راهِ آن قدم برمی‌داشت. پی‌یرو در مواجهه با سیاست منتشر نمانده بود، او در صحنه نبرد مسئله خود را جست‌وجو کرده بود.
«ناگهان روزی او بازداشت شده بود. از انبار مهمات و اسلحه صحبت می‌شد» و آنچه برای راوی غریب به‌نظر می‌رسد این بود «کسانی که بیشتر زندگی را دوست دارند، همان کسانی هستند که گاهی بی‌آنکه تردیدی به دل راه دهند آن را به خطر می‌اندازند.» همه‌جا را گشتند، راوی مقامات بسیاری را دید و به وعده آنها دل خوش کرد، خبر رسید که پی‌یر در آلمان است و حتما تابه‌حال محاکمه شده. اما او در همان بیستم دسامبر بلافاصله بعد از بازداشت تیرباران شده بود و تمام این مدت راوی و دیگران به این در و آن در زده بودند برای «یک نفر مرده.» همه‌اش همین بود. خاموشی. اما چنان‌که در مقدمه «خاموشی دریا» آمده است مردمانی از این ملت که پشت دیوارها با خاموشی سر کرده بودند هر روز می‌مردند تا در این دیوار شکافی به‌وجود آورند یا روزنه‌ای هرچند کوچک. مانند روزنه‌ای که ورکور همراه با دوستِ نویسنده‌اش، پیر دولِسکو و ایوون پاراف در انتشارات زیرزمینی‌ »نیمه‌شب» ایجاد کردند تا نشان دهند هرچند ادبیات را به اختناق کشیده‌اند اما دربند نیست. «دفترچه‌های خاموشی» در زمان اشغال فرانسه نوشته شد و انتشار یافت تا به‌تعبیرِ ناشر انگلیسی «خاموشی دریا» تا دست‌کم یکی از میله‌های پنجره زندان را بکند.
نویسنده این داستان‌ها هویت خود را در زیر سرپوش اسم ورکور پنهان کرد تا صدای این خاموشی باشد، جان خود را به مخاطره انداخت مخارج طبعِ دفترچه‌های خاموشی را پرداخت و در این راه کارگران را با خود همراه کرد، کارگرانی که حروف کلمات دفترچه‌ها را چیده‌اند و درست هنگامی‌که نیم‌چکمه‌های سیاه دشمن بالای سرشان کوچه و خیابان را می‌پیمود، آنها هم خود را به هلاکت نزدیک می‌کردند برای آزادی.

«تا چند هفته دیگر سه سال خواهد شد... سه سال خواهد شد که فرانسه در خاموشی به‌سر می‌برد، خاموشی مردم، خاموشی خانه‌ها، خاموشی برای اینکه میان روز سربازان آلمانی در شانزلیزه عبور می‌کنند، خاموشی از این جهت که افسر دشمن در خانه همسایه سکنی گزیده است... برای اینکه اجساد گروگان‌هایی که هرشب کشته می‌شوند هر فردایی را به یک روز عزای ملی جدید تبدیل می‌کند و... خاموشی فکر، خاموشی نویسندگانی که از حق ابراز عقاید خود محروم گردیده‌اند، خاموشی در برابر دنیا.» در مقدمه چاپ انگلیسی «خاموشی دریا» اثر ورکور، نویسنده مطرح و از اعضای برجسته نهضت مقاومت فرانسه چنین آمده است.
«خاموشی دریا» تک‌کتابی است که از این نویسنده در ایران به‌چاپ رسیده، ‌یک بار در سال 1323 با برگردانِ حسن شهیدنورائی، و بار دیگر همین امسال با ترجمه ژرژ پطرسی. اما از ورکور سه داستان دیگر نیز در مجموعه هفتادودوملت درآمده است با عنوان «شام زیر درختان بلوط» برگردانِ قاسم صنعوی. این سه داستان کوتاه همان حال‌وهوای رمان مطرحِ ورکور را دارند و ازاین‌میان دو داستانِ «قدم‌های سست» و «چاپخانه‌دار وردن» به‌طرز آشکار و با ارجاعاتِ تاریخی زمینه و زمانه جنگ دوم را می‌سازد و روایتی است از روزهایی که فرانسه در خاموشی به‌سر می‌برد. داستانِ «گاری دستی» اما به‌طرزی تمثیلی روایتی از جنگ و پیامدهای ناخواسته آن به‌دست می‌دهد. ورکور خود مانند شخصیت‌های داستان‌هایش سرنوشتی غریب دارد. ورکور، درواقع نام مستعار ژان بروله است، نویسنده و طراحِ چپ‌گرای فرانسوی که بعد از اشغال فرانسه به نهضت مقاومت پیوست. او نام و امضای نوشته‌هایش را از نام ناحیه‌ای در فرانسه به‌عاریت گرفت که در دوران اشغال این کشور از مهم‌ترین پناهگاه‌های نهضت مقاومت بود. از این‌رو شاید نامِ مکان‌ها برای او اهمیت دیگر داشت. چاپخانه وردن. نامی بر دکان تنگ در کنج پاساژِ آنفر در مونپارناس. مکانی که محورِ ماجراهای «چاپخانه‌دار وردن»‌ شد. و «وردن» جایی بود که واندارس -یا همان چاپخانه‌دارِ داستان که در سال 1914 هنوز شاگرد چاپخانه بود- همراه اربابش در آنجا جنگیده بود و هر دو هم در وردن در هنگ‌های متفاوت زخمی شده و برگردانده شده بودند. واندارس خیلی زود بهبود یافت اما قانقاریا بعد از تکه‌تکه‌کردنِ ‌ارباب او را از پا درآورده، و سرآخر چاپخانه وردن به واندارس ارث رسیده بود. اما تنها «وردن» نبود که حامل معنایی فراتر از یک عنوان ساده بود، «آنفر» نیز در لغت معنای دیگری داشت: جهنم. جهنمِ‌ وردن. و ماجرا از همین‌جا آغاز شده بود. از همین جهنم. او شریک جوانی گرفت که یکسر با او تفاوت داشت. جوانی پرشور و کاری به‌نام داکوستا که یهودی بود و فاشیسم او را از محلِ زندگی‌اش رانده، و واندارس او را به‌یاد وردن استخدام کرده بود. آنها هر هفته چند بار بر سر باورهاشان بحث‌وجدل به‌راه می‌انداختند،‌ موسولینی، حزب کمونیست، آلمانی‌ها محوریت بحثِ آن دو بود. واندارس شریک یهودی خود را کمونیست می‌خواند و واندارس از عدالت سخن می‌گفت. تااینکه جنگ جهانی دوم در گرفت. واندارس و داکوستا هر دو از مرز چهل سالگی گذشته بودند که در گروهان کارگران به جنگ رفتند. چندي بعد چاپخانه از نو باز شد و آنها کار را از سر گرفتند. وضعِ یهودی‌ها اما رو به وخاومت می‌گذاشت و به‌قول یکی از اعضای انجمن چاپخانه‌داران، پیرمردی فربه و وقتش رسیده بود که شرِ یهودی‌ها کم شود و آنان و حرفه‌شان در امان بمانند. واندارس که خطر را بیخِ گوش شریک خود احساس کرد، او را از این مهلکه به‌در برد اما ماجرا به همین‌جا ختم نشد. واندارس ردِ او را گرفته بود: سه‌بار زندان تغییر داده و شکنجه‌ها شده بود. بعد در آلمان بود، در اردوگاه و به‌نحو هراسناکی تکیده شده بود و دیگر هیچ. چند سال بعد. ورکور از اینجا به‌بعد در قالب گزارشی و تنها در چند خط سرنوشتِ داکوستا و خانواده‌اش را شرح می‌دهد: «پیکر ترحم‌انگیزش باید در گودالی در کنار جاده‌ای در آلمان باشد. خانم داکوستای جوان در آشویتس به اتاق گاز فرستاده شد. از بچه‌ها هیچ خبری در دست نیست. آنها قطعا مرده‌اند.» چاپخانه جهنمی ‌وردن هم توقیف شده و یک حروفچین پیر فاسد جای دو شریک مبارز را گرفته است. داستان دیگر ورکور «قدم‌های سست» هم روایت مقاومت است. عموزاده‌ی راوی، پی‌یرو که در زمان جنگ پیشین به‌دنیا آمده با راوی تفاوت بسیار دارد. «او خیلی به‌سادگی زندگی را دوست داشت. به‌نظرم می‌رسید انسان نباید این‌قدر زندگی را دوست داشته باشد، بلکه با حزم و احتیاط با نگرانی، آن را باید دوست داشت و زندگی سرشار از مسئله‌هایی است که اول باید آن‌ها را حل کرد.» اما جنگ امان نداده بود. ورکور در داستان کوتاه و سرراستِ «قدم‌های سست» به‌نوعی مانیفست خود از مقاومت را شرح می‌دهد.
همان‌طور که لویی آراگون «ما محکومیم به آزادی» و آزادی مهم‌ترین مفهومِ زندگی بود، پس آن‌کس که بیشتر زندگی را دوست داشت، بی‌شک و چون‌وچرا در راهِ آن قدم برمی‌داشت. پی‌یرو در مواجهه با سیاست منتشر نمانده بود، او در صحنه نبرد مسئله خود را جست‌وجو کرده بود.
«ناگهان روزی او بازداشت شده بود. از انبار مهمات و اسلحه صحبت می‌شد» و آنچه برای راوی غریب به‌نظر می‌رسد این بود «کسانی که بیشتر زندگی را دوست دارند، همان کسانی هستند که گاهی بی‌آنکه تردیدی به دل راه دهند آن را به خطر می‌اندازند.» همه‌جا را گشتند، راوی مقامات بسیاری را دید و به وعده آنها دل خوش کرد، خبر رسید که پی‌یر در آلمان است و حتما تابه‌حال محاکمه شده. اما او در همان بیستم دسامبر بلافاصله بعد از بازداشت تیرباران شده بود و تمام این مدت راوی و دیگران به این در و آن در زده بودند برای «یک نفر مرده.» همه‌اش همین بود. خاموشی. اما چنان‌که در مقدمه «خاموشی دریا» آمده است مردمانی از این ملت که پشت دیوارها با خاموشی سر کرده بودند هر روز می‌مردند تا در این دیوار شکافی به‌وجود آورند یا روزنه‌ای هرچند کوچک. مانند روزنه‌ای که ورکور همراه با دوستِ نویسنده‌اش، پیر دولِسکو و ایوون پاراف در انتشارات زیرزمینی‌ »نیمه‌شب» ایجاد کردند تا نشان دهند هرچند ادبیات را به اختناق کشیده‌اند اما دربند نیست. «دفترچه‌های خاموشی» در زمان اشغال فرانسه نوشته شد و انتشار یافت تا به‌تعبیرِ ناشر انگلیسی «خاموشی دریا» تا دست‌کم یکی از میله‌های پنجره زندان را بکند.
نویسنده این داستان‌ها هویت خود را در زیر سرپوش اسم ورکور پنهان کرد تا صدای این خاموشی باشد، جان خود را به مخاطره انداخت مخارج طبعِ دفترچه‌های خاموشی را پرداخت و در این راه کارگران را با خود همراه کرد، کارگرانی که حروف کلمات دفترچه‌ها را چیده‌اند و درست هنگامی‌که نیم‌چکمه‌های سیاه دشمن بالای سرشان کوچه و خیابان را می‌پیمود، آنها هم خود را به هلاکت نزدیک می‌کردند برای آزادی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.