تولد يك نابغه
مفهوم نبوغ محصول دوران روشنگری بود. در قرن هجدهم، نویسندگان رادیکال راه را برای انقلابهاي مدرن باز کردند و درهمانحال، عرصه را برای ظهور قهرمانان رمانتیک قرن نوزدهـم و مفهومپردازي درباره نبوغ مهیـا کردند. در سراسر اروپا و آمريكا افراد عادي جاي طبقات صاحبامتياز را ميگرفتند. روشنفكران بورژوا نقشهاي تازهاي براي خودشان ميآفريدند و از روحانيون و حاميان نجيبزاده اعلام استقلال ميكردند و مدعي حق اصلاح جامعه بر اساس روشنگريهاي خودشان بودند. آنها عموما خود را بهعنوان نمایندگان طبقات متوسط معرفی میکردند ولي بهسرعت این ایده به اشرافسالاری فکری انجاميد و به یکی از بنیادهای نظریه نبوغ تبدیل شد.
«نیچه جوان: برآمدن نابغه» کتابی است به قلم کارل پلیج با ترجمه رضا ولییاری که از سوی نشر مرکز منتشر شده است. اين كتاب كه زندگينامه نيچه از بدو تولد تا دوران جواني است چگونگي تبديل او به نابغه روزگار را با بررسي روابط خانوادگي، دوستي و شاگرد و استادي او و همچنين نوشتهها و نظراتش نشان میدهد. در فصول ابتدايي كتاب، نویسنده نخست جامعه اروپا را در قرن هجدهم و نوزدهم مورد مطالعه قرار میدهد و چگونگي ايجاد چهره «نابغه» را نشان ميدهد. در قرن نوزدهم نابغه بهنوعي رقيب خالق محسوب ميشد و مفهومي بود هم ستايشبرانگيز و هم نفرتانگيز. نقش آفرينش كه پيش از آن فقط برعهده خالق بود در قرن نوزدهم تا حد زيادي به نوابغي همچون واگنر سپرده شده بود. پرستشگاهي از هنرمندان و متفكران پديد آمد كه آشكارا جهان انديشه و ادراكي را خلق كرده بود كه مردمان قرن نوزدهم زندگي را در آن درمييافتند. نويسنده توضيح ميدهد كه چگونه آثار ژان ژاک روسو و یوهان ولفگانگ گوته و ريچارد واگنر مهمترین آثار در شکلدادن به آرمان و زندگی نيچه جوان بودند.
كتاب در كليت قصد دارد نشان دهد كه نوابغ ساخته دوران خويش هستند و هيچ نابغهاي، نابغه زاده نميشود. پدر فردریش از کشیشان لوتری بود و اجداد مادری او نیز همگی کشیش بودند. فریدریش نیچه اولین ثمره ازدواج آنها بود. آنها دو فرزند دیگر نیز به دنیا آوردند: الیزابت و ژوزف. وقتی نیچه پنج سال داشت، پدرش بر اثر شکستگی جمجمه درگذشت و او بههمراه مادر، خواهر، مادربزرگ و دو عمهاش زندگی ميکرد. این محیط زنانه و دیندارانه بعدها تاثیر عمیقی بر نیچه گذاشت. او از چهارسالگی شروع به خواندن و نوشتن و در ۱۲ سالگی شروع به سرودن شعر کرد و در همان محل تولد به تحصیل پرداخت. در زمانی که نيچه پسربچهای بیش نبود گوته به قهرمان ملی آلمان بدل شده بود. در سال 1850 مفهوم نبوغ تنها یک قرن قدمت داشت، اما در بین افراد فرهیخته قهرمانان خلاقی چون گوته و شیلر، در مقام چهرههایی مورد احترام، جای بلندمرتبگان و پادشاهان را گرفته بودند. نيچه بايد بر توقعات دستوپاگير خانوادهاش غلبه ميكرد و ارزشهاي مذهبي و اخلاقي را انكار ميكرد - پيش از آنكه حتي بتواند خودش را بهعنوان يك فيلسوف متصور شود. اما او احساس وظيفه و مسئوليت را نيز به ارث برده بود. او
پذيراي اين فرض قرننوزدهمي شد كه استادي در زبانهاي كلاسيك و آشنايي با روشهاي تاريخي تفكر پيشنيازهاي برتري و پيشرفت فكرياند.
مهمتر از همه اينكه او نظريه نبوغ را آموخت و شخص خودش را معطوف نبوغ در سيماي شوپنهاور و واگنر كرد. و در نهايت، با شوريدن بر مرشداناش، خود را نيز بهعنوان يك نابغه خلق كرد. نيچه در زمان دانشجويياش به مدد شوپنهاور يك نوع فلسفه زندگي به وجود آورد: شايد زندگي ذاتاً آشفته و بيمعنا باشد ولي انسان ميتواند به آن معنا ببخشد. بر اساس برداشتي كه نيچه آن زمان داشت وظيفه عملياش اين بود كه حوزهاي متناسب با تواناييهايش برگزيند و در آن نظم و معنا بيافريند. اين صرفا شامل تربيت زبانشناختي و استعدادهاي او نميشد بلكه كل شخصيت او را دربر ميگرفت. اين نگاه به زندگي همان چيزي بود كه باعث ميشد نيچه فكر كند از بعضي جهات مشخص فراتر از اساتيدش است. نيچه از بیستوچهارسالگی به استادی کرسی زبانشناسي کلاسیک در دانشگاه بازل و بهعنوان آموزگار زبان یونانی در دبیرستان منصوب شد و مدرک دکتری خود را بدون امتحان از دانشگاه لایپزیگ دریافت كرد. در سال 1870 نيچه خودش را بهعنوان يك پژوهشگر ثابت كرده بود. اما تنها با انتشار زايش تراژدي از روح موسيقي در 1872 بود كه بهعنوان نويسندهاي درخشان و متفكري بيباك پا به صحنه گذاشت. او در اين
اثر نهتنها براي اولينبار توضيحي درباره خاستگاههاي تراژدي در همسرايي ديونوسوسي و معناي همسرايي در تراژدي ارائه بلكه تجربه پالايشي را كه مخاطب در تراژدي دارد بر مبناي فهماش از همسرايي توضيح داد. به علاوه فهم او از همسرايي تراژيك منجر به اولين استنتاج فلسفي بزرگ او شد، استنتاجي كه در اين حكم مشهور بيان شده كه جهان فقط به شكل زيباشناختي قابلتوجيه است. در همين كتاب بود كه او نسبت به شوپنهاور پيشرفتي دقيقا فلسفي داشت.
او در اين كتاب بيآنكه خود بداند به نوع متفاوتي از نوابغ تبديل شد. زايش تراژدي زير پاي تحسينشدهترين دستاوردهاي عصر خود را خالي كرد و اثر درخشاني بود كه سرمشق سبك و خلاقيتي را معين كرد كه با تغيير قرن به خصوصيت مدرنيسم تبديل شد. اين كتاب همچنين اثري درباره غلبه بر نفس نيز بود، و اين ويژگياي بود كه نيچه بعدا نشان داد يكي از برجستهترين ويژگيهايش است. نيچه با تحليل و موشكافي تعليم و تربيت خودش، زايش تراژدي را به شكلي تأملآميز تأليف كرد و اين كتاب به يكي از اولين آثار نبوغ احساساتمحور تبديل شد. نيچه مفصلتر از اكثر نوابغ عصر خودش راجع به تجربه خلاقاش نوشته است. «اينك انسان» تفسير شخص او از زندگي و كارش است. عنوان يكي از بخشهاي آن «چرا من چنين كتابهاي خوبي مينويسم» است. او زرتشت خود را بزرگترين هديهاي ميدانست كه تاكنون به بشريت داده شده است. پلیچ «اينك آن انسان» را چكيده فكري و زندگينامهاي نيچه نابغه ميداند. «شاید نیچه قادر نبود وابستگیاش را به آرتور شوپنهاور و ریچارد واگنر در سالهای شکلگیریاش پنهان کند ولي در اينك انسان دانسته تجربه انضمامي خود را از آنچه نوآوران تمامي اعصار و فرهنگها
تجربهاش كردهاند به نمايش گذاشت. او در اين كتاب فرايند رمزگشايي از نبوغ را آغاز كرد.» ( ص248)
مفهوم نبوغ محصول دوران روشنگری بود. در قرن هجدهم، نویسندگان رادیکال راه را برای انقلابهاي مدرن باز کردند و درهمانحال، عرصه را برای ظهور قهرمانان رمانتیک قرن نوزدهـم و مفهومپردازي درباره نبوغ مهیـا کردند. در سراسر اروپا و آمريكا افراد عادي جاي طبقات صاحبامتياز را ميگرفتند. روشنفكران بورژوا نقشهاي تازهاي براي خودشان ميآفريدند و از روحانيون و حاميان نجيبزاده اعلام استقلال ميكردند و مدعي حق اصلاح جامعه بر اساس روشنگريهاي خودشان بودند. آنها عموما خود را بهعنوان نمایندگان طبقات متوسط معرفی میکردند ولي بهسرعت این ایده به اشرافسالاری فکری انجاميد و به یکی از بنیادهای نظریه نبوغ تبدیل شد.
«نیچه جوان: برآمدن نابغه» کتابی است به قلم کارل پلیج با ترجمه رضا ولییاری که از سوی نشر مرکز منتشر شده است. اين كتاب كه زندگينامه نيچه از بدو تولد تا دوران جواني است چگونگي تبديل او به نابغه روزگار را با بررسي روابط خانوادگي، دوستي و شاگرد و استادي او و همچنين نوشتهها و نظراتش نشان میدهد. در فصول ابتدايي كتاب، نویسنده نخست جامعه اروپا را در قرن هجدهم و نوزدهم مورد مطالعه قرار میدهد و چگونگي ايجاد چهره «نابغه» را نشان ميدهد. در قرن نوزدهم نابغه بهنوعي رقيب خالق محسوب ميشد و مفهومي بود هم ستايشبرانگيز و هم نفرتانگيز. نقش آفرينش كه پيش از آن فقط برعهده خالق بود در قرن نوزدهم تا حد زيادي به نوابغي همچون واگنر سپرده شده بود. پرستشگاهي از هنرمندان و متفكران پديد آمد كه آشكارا جهان انديشه و ادراكي را خلق كرده بود كه مردمان قرن نوزدهم زندگي را در آن درمييافتند. نويسنده توضيح ميدهد كه چگونه آثار ژان ژاک روسو و یوهان ولفگانگ گوته و ريچارد واگنر مهمترین آثار در شکلدادن به آرمان و زندگی نيچه جوان بودند.
كتاب در كليت قصد دارد نشان دهد كه نوابغ ساخته دوران خويش هستند و هيچ نابغهاي، نابغه زاده نميشود. پدر فردریش از کشیشان لوتری بود و اجداد مادری او نیز همگی کشیش بودند. فریدریش نیچه اولین ثمره ازدواج آنها بود. آنها دو فرزند دیگر نیز به دنیا آوردند: الیزابت و ژوزف. وقتی نیچه پنج سال داشت، پدرش بر اثر شکستگی جمجمه درگذشت و او بههمراه مادر، خواهر، مادربزرگ و دو عمهاش زندگی ميکرد. این محیط زنانه و دیندارانه بعدها تاثیر عمیقی بر نیچه گذاشت. او از چهارسالگی شروع به خواندن و نوشتن و در ۱۲ سالگی شروع به سرودن شعر کرد و در همان محل تولد به تحصیل پرداخت. در زمانی که نيچه پسربچهای بیش نبود گوته به قهرمان ملی آلمان بدل شده بود. در سال 1850 مفهوم نبوغ تنها یک قرن قدمت داشت، اما در بین افراد فرهیخته قهرمانان خلاقی چون گوته و شیلر، در مقام چهرههایی مورد احترام، جای بلندمرتبگان و پادشاهان را گرفته بودند. نيچه بايد بر توقعات دستوپاگير خانوادهاش غلبه ميكرد و ارزشهاي مذهبي و اخلاقي را انكار ميكرد - پيش از آنكه حتي بتواند خودش را بهعنوان يك فيلسوف متصور شود. اما او احساس وظيفه و مسئوليت را نيز به ارث برده بود. او
پذيراي اين فرض قرننوزدهمي شد كه استادي در زبانهاي كلاسيك و آشنايي با روشهاي تاريخي تفكر پيشنيازهاي برتري و پيشرفت فكرياند.
مهمتر از همه اينكه او نظريه نبوغ را آموخت و شخص خودش را معطوف نبوغ در سيماي شوپنهاور و واگنر كرد. و در نهايت، با شوريدن بر مرشداناش، خود را نيز بهعنوان يك نابغه خلق كرد. نيچه در زمان دانشجويياش به مدد شوپنهاور يك نوع فلسفه زندگي به وجود آورد: شايد زندگي ذاتاً آشفته و بيمعنا باشد ولي انسان ميتواند به آن معنا ببخشد. بر اساس برداشتي كه نيچه آن زمان داشت وظيفه عملياش اين بود كه حوزهاي متناسب با تواناييهايش برگزيند و در آن نظم و معنا بيافريند. اين صرفا شامل تربيت زبانشناختي و استعدادهاي او نميشد بلكه كل شخصيت او را دربر ميگرفت. اين نگاه به زندگي همان چيزي بود كه باعث ميشد نيچه فكر كند از بعضي جهات مشخص فراتر از اساتيدش است. نيچه از بیستوچهارسالگی به استادی کرسی زبانشناسي کلاسیک در دانشگاه بازل و بهعنوان آموزگار زبان یونانی در دبیرستان منصوب شد و مدرک دکتری خود را بدون امتحان از دانشگاه لایپزیگ دریافت كرد. در سال 1870 نيچه خودش را بهعنوان يك پژوهشگر ثابت كرده بود. اما تنها با انتشار زايش تراژدي از روح موسيقي در 1872 بود كه بهعنوان نويسندهاي درخشان و متفكري بيباك پا به صحنه گذاشت. او در اين
اثر نهتنها براي اولينبار توضيحي درباره خاستگاههاي تراژدي در همسرايي ديونوسوسي و معناي همسرايي در تراژدي ارائه بلكه تجربه پالايشي را كه مخاطب در تراژدي دارد بر مبناي فهماش از همسرايي توضيح داد. به علاوه فهم او از همسرايي تراژيك منجر به اولين استنتاج فلسفي بزرگ او شد، استنتاجي كه در اين حكم مشهور بيان شده كه جهان فقط به شكل زيباشناختي قابلتوجيه است. در همين كتاب بود كه او نسبت به شوپنهاور پيشرفتي دقيقا فلسفي داشت.
او در اين كتاب بيآنكه خود بداند به نوع متفاوتي از نوابغ تبديل شد. زايش تراژدي زير پاي تحسينشدهترين دستاوردهاي عصر خود را خالي كرد و اثر درخشاني بود كه سرمشق سبك و خلاقيتي را معين كرد كه با تغيير قرن به خصوصيت مدرنيسم تبديل شد. اين كتاب همچنين اثري درباره غلبه بر نفس نيز بود، و اين ويژگياي بود كه نيچه بعدا نشان داد يكي از برجستهترين ويژگيهايش است. نيچه با تحليل و موشكافي تعليم و تربيت خودش، زايش تراژدي را به شكلي تأملآميز تأليف كرد و اين كتاب به يكي از اولين آثار نبوغ احساساتمحور تبديل شد. نيچه مفصلتر از اكثر نوابغ عصر خودش راجع به تجربه خلاقاش نوشته است. «اينك انسان» تفسير شخص او از زندگي و كارش است. عنوان يكي از بخشهاي آن «چرا من چنين كتابهاي خوبي مينويسم» است. او زرتشت خود را بزرگترين هديهاي ميدانست كه تاكنون به بشريت داده شده است. پلیچ «اينك آن انسان» را چكيده فكري و زندگينامهاي نيچه نابغه ميداند. «شاید نیچه قادر نبود وابستگیاش را به آرتور شوپنهاور و ریچارد واگنر در سالهای شکلگیریاش پنهان کند ولي در اينك انسان دانسته تجربه انضمامي خود را از آنچه نوآوران تمامي اعصار و فرهنگها
تجربهاش كردهاند به نمايش گذاشت. او در اين كتاب فرايند رمزگشايي از نبوغ را آغاز كرد.» ( ص248)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.