سیاست خارجی ایران و شرایط امنیتی جدید در خاورمیانه
ماهیت پرتحول و رقابتی مسائل خاورمیانه به نحوی است که همه کنشگران اصلی منطقه سعی دارند در شکلگیری نظم منطقهای بر اساس منافع و امنیت ملی خود بیشترین سهم را داشته باشند و طبیعتا ایران هم در نقش یکی از همین کنشگران، از این قاعده مستثنا نبوده و نگرانیهای مشروع امنیتی خود را دارد. تهدیدات اخیر دولت جدید ایالات متحده که همسو با سیاستهای برخی همسایگان منطقهای ایران است، بیتردید در صورت استمرار، فضای منطقهای جدیدی را خلق میکند و این شرایط نیازمند تبیین زوایای مهمی از سیاست خارجی ایران جهت درک و برداشت درست همسایگان منطقهای و دولت جدید آمریکاست. واقعیتهای ایران از زوایای مختلف به نحوی است که آن را به مسائل جهان عرب و خاورمیانه در مفهوم وسیع آن متصل میکند. این مسائل فرصتها و تهدیدهای زیادی را وارد حوزه سیاست خارجی ایران میکند که با بروز تحولات سیاسی جدید بهویژه در یک دهه گذشته، سطحي از حضور فعال ایران در منطقه و مشارکت در روند تثبیت نقشها و نظمهای جدید را اجتنابناپذیر کرده است. تعبیری که برخی همسایگان منطقهای ما از این حضور فعال داشته و بر آن اصرار دارند، تلاش عامدانه ایران در تهدید امنیت منطقه و به تبع آن، تهدید امنیتی آنهاست. این تعبیر که بر مفروضات غلط استوار است، در چند سال گذشته و در میانه تحولات خاورمیانه و همزمان با مذاکرات هستهای و امضای برجام، مانع اصلی تلاشهای ایران برای گسترش همکاری و ایجاد یک نظام سیاسی امنیتی با مشارکت کشورهای منطقه بوده و به محرک اصلی برای بازدارندگی از نقش و نفوذ ایران تبدیل شده است. آنچه هم در روزهای گذشته بر این فضای منفی افزوده، نوع سیاستهای اعلامی و تهدیدهای آگاهانه ایالات متحده است.در این شرایط، معمای امنیتی جدیدی برای ایران در منطقه شکل میگیرد که بیش از هر چیز نتیجه راهبردها و اهداف آمریکایی در منطقه و همسویی سیاستهای برخی همسایگان منطقهای با آن است.
این سیاستها، ایران را در شرایط امنیتی جدیدی قرار میدهد و از آنجا که درگیری و نزاع، مؤلفههایی جداییناپذیر از ماهیت سیاست بینالملل است، احتمال ایجاد فضای درگیری را ممکن ميکند. اما طبيعتا وجود اختلافات و تضاد منافع لزوما به درگیری میان دولتها منتهی نمیشود و همکاریها همواره میتواند راهحلی عملی و درخورتوجه برای حل درگیری بین دولتها به شمار آید. در این شرایط، درک مفاهیمی از سیاست خارجی ایران و موقعیت این کشور در منطقه، برای همسایگان و دیگر بازیگران فرامنطقهای ضروری است. موقعیت ژئوپلیتیک ایران، منابع قدرت و ویژگیهای خاص آن به نحوی است که همواره آن را نیازمند سطحی از حضور در مسائل منطقهای میکند و همزمان، محیط بیثبات و ناامن خاورمیانه هم ایجاد سازهها و چارچوبهای همکاری مشترک را برای کاستن از التهابها ضروری میکند. بر این اساس، ایران كنشگري مهم و بخشی حذفناشدنی از مفاصل پیوند امنیتی در منطقه به شمار میرود. اين كنشگر در اين فضاي امنيتي متکی بر بازی در قالب حاصلجمع غیر صفر یا برد- برد با دیگر کنشگران منطقهای است؛ به این معنا که اصولا نه ایران به دنبال حفظ امنیت به بهای کاهش امنیت دیگر کشورهای منطقه است و نه تضمین امنیت برای همسایگان منطقهای میتواند به بهای ایجاد ناامنی برای ایران تصور شود. در این مفهوم، هزینههای همراهی با ایالات متحده در شرایط احتمال هر نوع تهدید امنیتی، به معنای بروز گسترده ناامنی در سراسر منطقه است چراکه ایران امنیت منطقه را نه فقط به امنیت خود، که به امنیت همه کشورهای منطقه پیوسته میبیند. این درک برای کنشگران دیگر ضروری است که آنچه حضور ایران در عراق و سوریه را رقم زده و بالطبع به افزایش نقش آن در منطقه منجر شده، تلاش برای افزایش امنیت ملی خود در شرایط گسترش دامنه تروریسم تکفیری و پیشگیری از گسترش تهدیدات امنیتی در آینده برای تمام منطقه است که البته این حضور میتواند بالابرنده قدرت چانهزنی ایران در شکلگیری نظم جدید در خاورمیانه نیز باشد. حرکت در این مسیر هم برخلاف تصور همسایگان، بیش از آنکه بر پایه ایدئولوژیک استوار باشد، بر پایه عملگرایی و اقدام راهبردی است اما به هر حال این تلاشها از سوی آنان به خطرات امنیتی ایران و نفوذ در کشورهای منطقه تعبیر میشود. با نگاهی راهبردی، مؤلفه تهدید همواره عنصری وحدتبخش میان سیاستهای مخالفان جمهوری اسلامی بوده و همسویی سیاستهای برخی همسایگان با آن و اصرار برخی دولتها بر برداشتهای غیرواقعی از رفتار ایران، حصول به امنیت در خاورمیانه را که با تلاش جمعی دور از دسترس هم نیست، تصورنشدنی میکند. موازنه تهدید، واکنشی است که ایبسا ایران در صورت استمرار چنین فضایی آن را دنبال کند اما بهترین واکنش ایران به استمرار این سیاستها، افزایش حضور مؤثر در مسائل سیاسی ـ امنیتی منطقه بهویژه همکاری در صحنه سیاسی سوریه و اتخاذ سیاست دفاع فعال و همزمان همکاریجویانه و سازنده است؛ چراکه هنوز هم حوزههایی از منافع مشترک در منطقه وجود دارد.
ماهیت پرتحول و رقابتی مسائل خاورمیانه به نحوی است که همه کنشگران اصلی منطقه سعی دارند در شکلگیری نظم منطقهای بر اساس منافع و امنیت ملی خود بیشترین سهم را داشته باشند و طبیعتا ایران هم در نقش یکی از همین کنشگران، از این قاعده مستثنا نبوده و نگرانیهای مشروع امنیتی خود را دارد. تهدیدات اخیر دولت جدید ایالات متحده که همسو با سیاستهای برخی همسایگان منطقهای ایران است، بیتردید در صورت استمرار، فضای منطقهای جدیدی را خلق میکند و این شرایط نیازمند تبیین زوایای مهمی از سیاست خارجی ایران جهت درک و برداشت درست همسایگان منطقهای و دولت جدید آمریکاست. واقعیتهای ایران از زوایای مختلف به نحوی است که آن را به مسائل جهان عرب و خاورمیانه در مفهوم وسیع آن متصل میکند. این مسائل فرصتها و تهدیدهای زیادی را وارد حوزه سیاست خارجی ایران میکند که با بروز تحولات سیاسی جدید بهویژه در یک دهه گذشته، سطحي از حضور فعال ایران در منطقه و مشارکت در روند تثبیت نقشها و نظمهای جدید را اجتنابناپذیر کرده است. تعبیری که برخی همسایگان منطقهای ما از این حضور فعال داشته و بر آن اصرار دارند، تلاش عامدانه ایران در تهدید امنیت منطقه و به تبع آن، تهدید امنیتی آنهاست. این تعبیر که بر مفروضات غلط استوار است، در چند سال گذشته و در میانه تحولات خاورمیانه و همزمان با مذاکرات هستهای و امضای برجام، مانع اصلی تلاشهای ایران برای گسترش همکاری و ایجاد یک نظام سیاسی امنیتی با مشارکت کشورهای منطقه بوده و به محرک اصلی برای بازدارندگی از نقش و نفوذ ایران تبدیل شده است. آنچه هم در روزهای گذشته بر این فضای منفی افزوده، نوع سیاستهای اعلامی و تهدیدهای آگاهانه ایالات متحده است.در این شرایط، معمای امنیتی جدیدی برای ایران در منطقه شکل میگیرد که بیش از هر چیز نتیجه راهبردها و اهداف آمریکایی در منطقه و همسویی سیاستهای برخی همسایگان منطقهای با آن است.
این سیاستها، ایران را در شرایط امنیتی جدیدی قرار میدهد و از آنجا که درگیری و نزاع، مؤلفههایی جداییناپذیر از ماهیت سیاست بینالملل است، احتمال ایجاد فضای درگیری را ممکن ميکند. اما طبيعتا وجود اختلافات و تضاد منافع لزوما به درگیری میان دولتها منتهی نمیشود و همکاریها همواره میتواند راهحلی عملی و درخورتوجه برای حل درگیری بین دولتها به شمار آید. در این شرایط، درک مفاهیمی از سیاست خارجی ایران و موقعیت این کشور در منطقه، برای همسایگان و دیگر بازیگران فرامنطقهای ضروری است. موقعیت ژئوپلیتیک ایران، منابع قدرت و ویژگیهای خاص آن به نحوی است که همواره آن را نیازمند سطحی از حضور در مسائل منطقهای میکند و همزمان، محیط بیثبات و ناامن خاورمیانه هم ایجاد سازهها و چارچوبهای همکاری مشترک را برای کاستن از التهابها ضروری میکند. بر این اساس، ایران كنشگري مهم و بخشی حذفناشدنی از مفاصل پیوند امنیتی در منطقه به شمار میرود. اين كنشگر در اين فضاي امنيتي متکی بر بازی در قالب حاصلجمع غیر صفر یا برد- برد با دیگر کنشگران منطقهای است؛ به این معنا که اصولا نه ایران به دنبال حفظ امنیت به بهای کاهش امنیت دیگر کشورهای منطقه است و نه تضمین امنیت برای همسایگان منطقهای میتواند به بهای ایجاد ناامنی برای ایران تصور شود. در این مفهوم، هزینههای همراهی با ایالات متحده در شرایط احتمال هر نوع تهدید امنیتی، به معنای بروز گسترده ناامنی در سراسر منطقه است چراکه ایران امنیت منطقه را نه فقط به امنیت خود، که به امنیت همه کشورهای منطقه پیوسته میبیند. این درک برای کنشگران دیگر ضروری است که آنچه حضور ایران در عراق و سوریه را رقم زده و بالطبع به افزایش نقش آن در منطقه منجر شده، تلاش برای افزایش امنیت ملی خود در شرایط گسترش دامنه تروریسم تکفیری و پیشگیری از گسترش تهدیدات امنیتی در آینده برای تمام منطقه است که البته این حضور میتواند بالابرنده قدرت چانهزنی ایران در شکلگیری نظم جدید در خاورمیانه نیز باشد. حرکت در این مسیر هم برخلاف تصور همسایگان، بیش از آنکه بر پایه ایدئولوژیک استوار باشد، بر پایه عملگرایی و اقدام راهبردی است اما به هر حال این تلاشها از سوی آنان به خطرات امنیتی ایران و نفوذ در کشورهای منطقه تعبیر میشود. با نگاهی راهبردی، مؤلفه تهدید همواره عنصری وحدتبخش میان سیاستهای مخالفان جمهوری اسلامی بوده و همسویی سیاستهای برخی همسایگان با آن و اصرار برخی دولتها بر برداشتهای غیرواقعی از رفتار ایران، حصول به امنیت در خاورمیانه را که با تلاش جمعی دور از دسترس هم نیست، تصورنشدنی میکند. موازنه تهدید، واکنشی است که ایبسا ایران در صورت استمرار چنین فضایی آن را دنبال کند اما بهترین واکنش ایران به استمرار این سیاستها، افزایش حضور مؤثر در مسائل سیاسی ـ امنیتی منطقه بهویژه همکاری در صحنه سیاسی سوریه و اتخاذ سیاست دفاع فعال و همزمان همکاریجویانه و سازنده است؛ چراکه هنوز هم حوزههایی از منافع مشترک در منطقه وجود دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.