سینمای انقلابی یا سینمای انقلاب؟ (2)
مهرداد حجتی
سینمای همه سالهای جشنواره فیلم فجر هرچند برآمده از فضای پس از انقلاب است؛ اما آیا انقلابی است؟ این پرسشی است که هنوز به شکل جدی به آن پرداخته نشده است. شاید بیشتر ازآنرو که تصور میشود، سینمای انقلاب همان سینمای انقلابی است و افرادی که در سالهای اخیر به بسیاری از فیلمسازان تاختهاند که چرا فیلم انقلابی نمیسازند، دلیل اعتراضشان از درکنکردن همین بیتمایزی ناشی میشود. همانها که مدام به این یا آن کارگردان میتازند که چرا انقلابی نیستند و گاه در این خردهگیری تا آنجا پیش میروند که حتی برخی بچهمسلمانهای سینما را هم متهم به فاصلهگرفتن از انقلاب میکنند! این افراد کسانی هستند که با فاصلهای 38ساله از پیروزی انقلاب خود را انقلابیهای امروز معرفی میکنند. در بخش نخست این یادداشت شرح داده شد که فرد انقلابی داعیه تغییر بنیادین وضع موجود را دارد؛ براساساین هم بود که انقلابیون همه ارزشهای موجود رژیم قبل را باطل اعلام کردند تا ارزشهای تازهای را جایگزین کنند؛ اما آیا انقلابیون امروز هم قصد تغییر وضع موجود را دارند؟! این همان نکتهای است که این یادداشت قصد دارد آن را توضیح دهد. به گذشته بازگردیم؛ همان سالهای نخست پس از پیروزی انقلاب. همه مردم هنوز متأثر از شرایط انقلابی جامعه، انقلابی بودند. با هر رخدادی مدام به خیابان میآمدند و دست به راهپیمایی و تظاهرات میزدند. هرآنچه نیاز به خروش مردمی داشت، مردم میخروشیدند و با هر خروش تغییر پدید میآمد. هر تظاهراتی یک رفراندوم محسوب میشد؛ رفراندومی برای تغییر. سینما هم تغییر کرد. از سینمای پیش از انقلاب به سینمای پس از انقلاب. پرسوناژها دیگر از کافه بیرون نمیآمدند. همه پرسوناژها تغییر کرده بودند چون جامعه تغییر کرده بود و این تغییر تا آنجا پیش رفت که توانست جوامع دیگر را متقاعد کند تا این سینما را با همه تفاوتهایش بپذیرند. اینکه پرسوناژهای زن همه با بدنهای پوشیده حتی در خلوت خود با همسرانشان ظاهر میشوند و مردان اجازه لمس همسران خود را حتی به وقت خلوت ندارند! این رویکرد تازه سینمای پس از انقلاب بود. انقلاب به سینما هم آمده بود. سینماگران هم به هر تقدیر چه انقلابی و چه غیرانقلابی با شرایط تازه کنار آمدند تا آثار تازه پدید آورند. از آن روز تا به امروز هرچه در این سینما ساخته شده است، آثار متأثر وضع موجود جامعه است. اگر در آثار دهه اول انقلاب پوشش زنان سفت و سخت است و معاشرت زنان و مردان بسیار محدود است، دقیقا به این خاطر است که وضع موجود جامعه اینچنین بوده است. سختگیری در سطح جامعه تا به آنجا پیش رفته بود که قدمزدن یک دختر و پسر جوان جرم محسوب و مشمول مجازات میشد. اما با گامگذاشتن به نیمه دوم دهه 70 فضای جامعه تغییر کرد و سینما نیز متأثر از همین تغییر، تغییر کرد؛ تغییری که تداوم یافت و با باز یا بستهشدن فضای سینما هم دستخوش تغییر میشد؛ اما این خواسته انقلابیون هم بود؟ در یادداشت بعد این موضوع را پی خواهیم گرفت.
سینمای همه سالهای جشنواره فیلم فجر هرچند برآمده از فضای پس از انقلاب است؛ اما آیا انقلابی است؟ این پرسشی است که هنوز به شکل جدی به آن پرداخته نشده است. شاید بیشتر ازآنرو که تصور میشود، سینمای انقلاب همان سینمای انقلابی است و افرادی که در سالهای اخیر به بسیاری از فیلمسازان تاختهاند که چرا فیلم انقلابی نمیسازند، دلیل اعتراضشان از درکنکردن همین بیتمایزی ناشی میشود. همانها که مدام به این یا آن کارگردان میتازند که چرا انقلابی نیستند و گاه در این خردهگیری تا آنجا پیش میروند که حتی برخی بچهمسلمانهای سینما را هم متهم به فاصلهگرفتن از انقلاب میکنند! این افراد کسانی هستند که با فاصلهای 38ساله از پیروزی انقلاب خود را انقلابیهای امروز معرفی میکنند. در بخش نخست این یادداشت شرح داده شد که فرد انقلابی داعیه تغییر بنیادین وضع موجود را دارد؛ براساساین هم بود که انقلابیون همه ارزشهای موجود رژیم قبل را باطل اعلام کردند تا ارزشهای تازهای را جایگزین کنند؛ اما آیا انقلابیون امروز هم قصد تغییر وضع موجود را دارند؟! این همان نکتهای است که این یادداشت قصد دارد آن را توضیح دهد. به گذشته بازگردیم؛ همان سالهای نخست پس از پیروزی انقلاب. همه مردم هنوز متأثر از شرایط انقلابی جامعه، انقلابی بودند. با هر رخدادی مدام به خیابان میآمدند و دست به راهپیمایی و تظاهرات میزدند. هرآنچه نیاز به خروش مردمی داشت، مردم میخروشیدند و با هر خروش تغییر پدید میآمد. هر تظاهراتی یک رفراندوم محسوب میشد؛ رفراندومی برای تغییر. سینما هم تغییر کرد. از سینمای پیش از انقلاب به سینمای پس از انقلاب. پرسوناژها دیگر از کافه بیرون نمیآمدند. همه پرسوناژها تغییر کرده بودند چون جامعه تغییر کرده بود و این تغییر تا آنجا پیش رفت که توانست جوامع دیگر را متقاعد کند تا این سینما را با همه تفاوتهایش بپذیرند. اینکه پرسوناژهای زن همه با بدنهای پوشیده حتی در خلوت خود با همسرانشان ظاهر میشوند و مردان اجازه لمس همسران خود را حتی به وقت خلوت ندارند! این رویکرد تازه سینمای پس از انقلاب بود. انقلاب به سینما هم آمده بود. سینماگران هم به هر تقدیر چه انقلابی و چه غیرانقلابی با شرایط تازه کنار آمدند تا آثار تازه پدید آورند. از آن روز تا به امروز هرچه در این سینما ساخته شده است، آثار متأثر وضع موجود جامعه است. اگر در آثار دهه اول انقلاب پوشش زنان سفت و سخت است و معاشرت زنان و مردان بسیار محدود است، دقیقا به این خاطر است که وضع موجود جامعه اینچنین بوده است. سختگیری در سطح جامعه تا به آنجا پیش رفته بود که قدمزدن یک دختر و پسر جوان جرم محسوب و مشمول مجازات میشد. اما با گامگذاشتن به نیمه دوم دهه 70 فضای جامعه تغییر کرد و سینما نیز متأثر از همین تغییر، تغییر کرد؛ تغییری که تداوم یافت و با باز یا بستهشدن فضای سینما هم دستخوش تغییر میشد؛ اما این خواسته انقلابیون هم بود؟ در یادداشت بعد این موضوع را پی خواهیم گرفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.