|

گفت‌وگو با ستاره امین‌الهی

ردپای رمزآلود آوند‌ها بر ‌تکه‌های چوب

ستاره امین‌الهی، از معماری می‌آید و همین مجسمه‌هایش را کاربردی کرده. او البته در دام سری‌کاری و انبوه‌سازی نیفتاده و به جای درگیری با فرایند تکثیر، هر بار ایده‌ای تازه را به ثمر می‌رساند. تمرکزش بر چوب (درخت) با توجه به اینکه در فرهنگ ایرانی نمادی از «حضور» است، سویه‌های معناشناسانه ممتازی به کارش می‌دهد. امین‌الهی، متولد ۱۳۵۸ است، او پس از اتمام تحصیلات معماری در ایران به فرانسه رفت و دومین مدرک کارشناسی ارشد خود را از مدرسه معماری پاریس لویلت دریافت کرد. او که پس از تجربه کار در دفاتر معماری از فرانسه به کانادا رفت، بیش از سه سال است که در ونکوور کانادا ساکن است. امین‌الهی شرکت در چهار نمایشگاه گروهی در ایران را در کارنامه هنری خود دارد و نمایشگاه «شعر در رگ‌های چوب» اولین نمایشگاه انفرادی او محسوب می‌شود که به‌تازگی در گالری مژده برپا شد.

‌ مجسمه‌های شما در مرز حجم دکوراتیو، اُبژه کاربردی و اثر حامل معنا ایستاده‌اند. به تنهایی، هیچ‌کدام از اینها نیستند و درعین‌حال آمیخته‌ای از هرسه‌اند. این نوسان بین هنر دکوراتیو، کاربردی و معناگرا جالب است؛ چون مجسمه‌سازان کمتر داعیه آمیختن سویه‌های دکوراتیو کارشان را با جنبه‌های کاربردی آن دارند. دلیل اتخاذ این رویکرد از طرف شما چه بود؟ به خاطر معماربودنتان است؟
بله، تصور می‌کنم آموزه‌های معماری، تأثیری عمیق در نوع نگاه و رویکرد من در کار هنر داشته است. در دانشکده، استادان از ما می‌‌خواستند تا برای هر پروژه کوچک دانشجویی - مانند هتل، خانه مسکونی یا مدرسه- کانسپتی ارائه دهیم و سپس پیرامون آن ایده‌مان را در قالب احجام و طراحی‌ فضا بپروریم. از آنجا که کارکرد در معماری حرف اول را می‌‌زند، به موازات فرایند خوشایند بازی با احجام و فرم‌های مختلف، باید عملکرد هر فضا و حضور انسان به‌عنوان محور اصلی‌ طراحی‌ در نظر گرفته می‌شد. طبیعتا مقیاس طراحی نیز غیرمتأثر از اشل انسانی‌ نبود. زمانی‌ که کار در دفتر معماری را آغاز کردم، دانستم روزگار ایده‌آل‌گرایی به سر آمده و واقعیت جهان یک معمار، چندان با ذهنیت من همخوانی ندارد. حدود هفت سال پیش، زمانی‌ که ایده «خطی‌ دیگر» شکل گرفت، تمام آرزو‌ها و خواسته‌هایم را در آن دیدم: حجم، کارکرد، کانسپت و شاعرانگی و کنترل هر اثر از آغاز تا پایان. ورای همه، راه تازه‌ای بود که «خط» را به‌گونه‌ای نو به کار می‌‌گرفت و به زندگی‌ و بودن من معنا می‌‌بخشید.
‌ بازی حجمی با کلمات آشنا، چه در آثار هنرمندان ایرانی و چه هنرمندان خارجی سابقه بسیاری دارد. شما بر پایه چه ذهنیتی با کلمات آشنایی مانند عشق، امید، نی ‌و سین سلام این کار را کردید؟
بازی حجمی با کلمات آشنا در مجسمه‌سازی، همان‌گونه که گفتید، سابقه طولانی دارد. اما «خطی‌ دیگر» لایه‌ای نو با نام «کارکرد» را به ظاهر مجسمه‌وار کلمات افزوده است. قطعا به دنبال آن نیست تا یک خوش‌نویسی یا نقاشیخط زیبا را به‌عنوان مثال از سطح دوبعدی چوب ببرد و به بخشی از میز یا صندلی اضافه کند. دغدغه اصلی‌ یافتن قابلیت‌ها در کارکردبخشیدن به حروف و کلمات فارسی ا‌ست. در این‌گونه از طراحی‌ می‌توانید بر دندانه و کشیدگی حرف سین بنشینید، یا در میان فضای خالی‌ قافِ واژه عشق، دیوان شمس را قرار دهید. باور من این است که در الفبا و واژگان ما پتانسیل بسیار بالایی‌ برای بدل‌شدن به مجسمه‌های کاربردی وجود دارد و شعر یا کانسپت شاعرانه مانند روحی‌ ا‌ست که در کالبدشان دمیده می‌شود.
‌ تا چه حد تحت‌تأثیر مینی‌مالیست‌های دهه 60 از جمله سُل لویت بوده‌اید؟
نوع نگاه مجسمه‌سازان مینی‌مالیست دهه ۶۰ در نیویورک برایم جذاب است. اما آثارم را تحت‌تأثیر یا نزدیک به آنها نمی‌دانم. سادگی‌ طراحی و اجرا و همچنین عدم پیچیدگی‌ فلسفی و معنایی از پایه‌های اصلی‌ مینی‌مالیسم و آثار هنرمندان آن دوره است که با نگاه و کانسپت من در این مجموعه، نزدیک نیست.
‌ این کمینه‌گرایی در عین معنابخشی در اثر، برآمده از چه ذهنیتی است؟
پیکر نهایی هرچند ظاهری کم‌گو دارد، اما مراحل طراحی و اجرای نسبتا پیچیده‌ای را پشت‌سر گذاشته است؛ جنسی‌ از سادگی‌ که در دل خود پیچیدگی‌ را حمل می‌کند. قطعا در بر خورد اولیه، ظاهر یک اثر هنری است که توجه مخاطب را در چند ثانیه نخست به خود جلب می‌کند. این نکته فارغ از عنوان اثر یا معنای درونی‌ آن است و فکر می‌کنم زمانی‌ یک کار موفق است که پیش از هر چیز چنین حالتی را دارا باشد. اما در جهانی‌ زندگی‌ می‌کنیم که بیش‌ازپیش به امر ظاهر توجه نشان می‌دهد و زمان کمتری را برای درک درون‌مایه صرف می‌کند. معنابخشی - کانسپت یا شعری که در پس هر کار آمده است - ویژه آن گروهی ‌است که برای درک و ارتباط با لایه‌های درونی‌ یک اثر، وقت و علاقه دارند یا خود می‌توانند با تخیل خویش مفهومی‌ تازه به آن اضافه کنند. درواقع نوعی آرزومندی ا‌ست به تأمل بیشتر، درک و افزودن معنا.
‌ انتخاب متریال چوب چه دلیلی داشته؟ آیا چوب به‌عنوان نمادی از «حضور» در فرهنگ ایرانی مدنظرتان بوده یا صرفا بعد اَستتیکال و تزيینی آن اهمیت داشته است؟
چوب متریالی است که کمتر در هنر مجسمه‌سازی معاصر ایران به آن پرداخته‌ایم. به نظرم یکی‌ از موفق‌ترین هنرمندان در این زمینه «محمدحسین عماد» است که آثارشان را بسیار دوست دارم.
زیبایی‌ مجسمه‌های اجراشده با برنز یا شاهکار‌های در آمده از دل سنگ ستودنی ‌است، اما خلوص چوب و بافتی را که آوند‌ها و رگه‌های آن بر پوسته ایجاد می‌کند صادقانه‌تر و زمینی‌‌تر می‌دانم. از سوی دیگر متریال چوب در صنعت مبلمان دارای پیشینه است، اما از جهان غرب به سرزمین ما وارد شده و در طول سال‌ها، هرگز همپای نوآوری در معماری ایرانی‌، مبلمان ایرانی‌ یعنی‌ آنچه که از فرهنگ ما ریشه گرفته باشد، نداشته‌ایم. حال مجسمه‌های چوبی‌ای را تصور کنید که می‌توان به‌عنوان میز، نیمکت، صندلی و کمد از آنها استفاده کرد و ایده آن ریشه در فرهنگ ایران دارد.
‌ اما در گذشته فلز را برای ساخت آثارتان استفاده کرده‌اید.
تنها یک کار اجراشده با آهن، از من وجود دارد به نام «سینِ سلام». دلیل انتخاب این متریال دوام آن در قرارگیری در فضای آزاد - نزدیک به درِ ورودی پارک ساعی در خیابان ولی‌عصر - بوده است.
‌ و چرا از بین چوب‌ها ماهاگونی (آکاژو) را انتخاب کردید؟
چوب ماهاگونی یا آکاژو به دلیل زیبایی‌ رنگ و بافت، همچنین سهولت کار در برش با ابزار دستی‌ یا ماشینی، انتخاب مناسبی ‌است. البته در مجموعه‌ «شعر در رگ‌های چوب» در کنار آکاژو، از چوب‌های دیگر مانند گردو، صنوبر و افرا نیز استفاده شده است و حتی قسمت‌هایی از این آثار با رنگ‌سفید یا ورق طلا پوشیده شده‌اند و البته در هیچ‌کدام روکش چوب به‌کار نرفته است. اینکه در ظاهر، چوب گردو دیده شود ولی از درون تخته چند لا باشد، صداقت کار را زیر سؤال می‌‌‌برد.
‌ از تکنیک به‌کاررفته در این آثار بگویید... گویا چوب‌ها را تکه‌تکه روی هم قرار داده‌اید و به سمت حکاکی نرفته‌اید. درست است؟
تراشیدن و حکاکی یک تنه بزرگ چوبی و رسیدن به حجم مورد نظر، سنتی‌ شناخته‌شده در اجرای مجسمه با چوب است. اما این مسیر و این‌گونه رسیدن با تجربه زندگی‌‌ام یگانه نیست. برای من تا به امروز، هرچه به دست آمده، حاصل ذره‌ذره تلاش و درنهایت به خواسته‌رسیدن است. قطعه‌های چوب را تکه‌تکه در کنار هم‌گذاشتن، از چنین نگاهی‌ آمده است. به این شیوه از طراحی جزئیات، بعد از چندین سال کار و مطالعه رسیده‌ام. در این تکنیک، چند قطعه چوب با تعریفی‌ حساب‌شده و مشخص و با درنظرگرفتن ویژگی‌های مکانیکی چوب در کنار هم قرار می‌‌گیرند و یک سطح - یک لایه - را می‌‌سازند. از کنار هم قرارگرفتن و اتصال چند لایه، پس از برش نقش مورد نظر، یک حجم به دست می‌آید. قرار‌گیری لایه‌لایه و تکرارشونده سطوح چوبی، به عنصر تکرار که در سیاه‌مشق‌ها و همچنین در معماری به چشم می‌‌خورد نیز اشاره دارد. پوسته نهایی، ردپای رمزآلود آوند‌ها بر تکه‌تکه‌های چوب را به مخاطب نشان می‌دهد و مانند آن است که اثر، در هیئت حجمی خاموش، حکایات زیادی برای گفتن دارد.
‌ مجسمه‌های شما در عین کاربردی‌بودن، یونیک و تکین هستند. با توجه به کاربردی‌بودن‌شان، چرا آنها را تولید انبوه نکردید یا در ادیشن‌های بیشتر تولید نکردید؟
با آگاهی‌ به مجموعه‌ شرایطی که در آن به سر می‌‌برم - دوری از ایران، سختی و پرهزینه‌بودن اجرا، تمایل به نظارت کامل بر کیفیت هر اجرا و مهم‌تر از آن فراوانی‌ ایده‌ها، یونیک و تکین‌بودن را انتخاب کرده‌ام. طراحی‌های بسیاری در گوشه دفتر و فایل‌های کامپیوتری‌ام وجود دارد که در سال‌های گذشته به دلیل مناسب‌نبودن امکانات هنوز فرصت تحقق‌ نیافته‌اند. ترجیح داده‌ام به جای درگیری با فرایند تکثیر، هر بار ایده‌ای تازه را به ثمر برسانم.

ستاره امین‌الهی، از معماری می‌آید و همین مجسمه‌هایش را کاربردی کرده. او البته در دام سری‌کاری و انبوه‌سازی نیفتاده و به جای درگیری با فرایند تکثیر، هر بار ایده‌ای تازه را به ثمر می‌رساند. تمرکزش بر چوب (درخت) با توجه به اینکه در فرهنگ ایرانی نمادی از «حضور» است، سویه‌های معناشناسانه ممتازی به کارش می‌دهد. امین‌الهی، متولد ۱۳۵۸ است، او پس از اتمام تحصیلات معماری در ایران به فرانسه رفت و دومین مدرک کارشناسی ارشد خود را از مدرسه معماری پاریس لویلت دریافت کرد. او که پس از تجربه کار در دفاتر معماری از فرانسه به کانادا رفت، بیش از سه سال است که در ونکوور کانادا ساکن است. امین‌الهی شرکت در چهار نمایشگاه گروهی در ایران را در کارنامه هنری خود دارد و نمایشگاه «شعر در رگ‌های چوب» اولین نمایشگاه انفرادی او محسوب می‌شود که به‌تازگی در گالری مژده برپا شد.

‌ مجسمه‌های شما در مرز حجم دکوراتیو، اُبژه کاربردی و اثر حامل معنا ایستاده‌اند. به تنهایی، هیچ‌کدام از اینها نیستند و درعین‌حال آمیخته‌ای از هرسه‌اند. این نوسان بین هنر دکوراتیو، کاربردی و معناگرا جالب است؛ چون مجسمه‌سازان کمتر داعیه آمیختن سویه‌های دکوراتیو کارشان را با جنبه‌های کاربردی آن دارند. دلیل اتخاذ این رویکرد از طرف شما چه بود؟ به خاطر معماربودنتان است؟
بله، تصور می‌کنم آموزه‌های معماری، تأثیری عمیق در نوع نگاه و رویکرد من در کار هنر داشته است. در دانشکده، استادان از ما می‌‌خواستند تا برای هر پروژه کوچک دانشجویی - مانند هتل، خانه مسکونی یا مدرسه- کانسپتی ارائه دهیم و سپس پیرامون آن ایده‌مان را در قالب احجام و طراحی‌ فضا بپروریم. از آنجا که کارکرد در معماری حرف اول را می‌‌زند، به موازات فرایند خوشایند بازی با احجام و فرم‌های مختلف، باید عملکرد هر فضا و حضور انسان به‌عنوان محور اصلی‌ طراحی‌ در نظر گرفته می‌شد. طبیعتا مقیاس طراحی نیز غیرمتأثر از اشل انسانی‌ نبود. زمانی‌ که کار در دفتر معماری را آغاز کردم، دانستم روزگار ایده‌آل‌گرایی به سر آمده و واقعیت جهان یک معمار، چندان با ذهنیت من همخوانی ندارد. حدود هفت سال پیش، زمانی‌ که ایده «خطی‌ دیگر» شکل گرفت، تمام آرزو‌ها و خواسته‌هایم را در آن دیدم: حجم، کارکرد، کانسپت و شاعرانگی و کنترل هر اثر از آغاز تا پایان. ورای همه، راه تازه‌ای بود که «خط» را به‌گونه‌ای نو به کار می‌‌گرفت و به زندگی‌ و بودن من معنا می‌‌بخشید.
‌ بازی حجمی با کلمات آشنا، چه در آثار هنرمندان ایرانی و چه هنرمندان خارجی سابقه بسیاری دارد. شما بر پایه چه ذهنیتی با کلمات آشنایی مانند عشق، امید، نی ‌و سین سلام این کار را کردید؟
بازی حجمی با کلمات آشنا در مجسمه‌سازی، همان‌گونه که گفتید، سابقه طولانی دارد. اما «خطی‌ دیگر» لایه‌ای نو با نام «کارکرد» را به ظاهر مجسمه‌وار کلمات افزوده است. قطعا به دنبال آن نیست تا یک خوش‌نویسی یا نقاشیخط زیبا را به‌عنوان مثال از سطح دوبعدی چوب ببرد و به بخشی از میز یا صندلی اضافه کند. دغدغه اصلی‌ یافتن قابلیت‌ها در کارکردبخشیدن به حروف و کلمات فارسی ا‌ست. در این‌گونه از طراحی‌ می‌توانید بر دندانه و کشیدگی حرف سین بنشینید، یا در میان فضای خالی‌ قافِ واژه عشق، دیوان شمس را قرار دهید. باور من این است که در الفبا و واژگان ما پتانسیل بسیار بالایی‌ برای بدل‌شدن به مجسمه‌های کاربردی وجود دارد و شعر یا کانسپت شاعرانه مانند روحی‌ ا‌ست که در کالبدشان دمیده می‌شود.
‌ تا چه حد تحت‌تأثیر مینی‌مالیست‌های دهه 60 از جمله سُل لویت بوده‌اید؟
نوع نگاه مجسمه‌سازان مینی‌مالیست دهه ۶۰ در نیویورک برایم جذاب است. اما آثارم را تحت‌تأثیر یا نزدیک به آنها نمی‌دانم. سادگی‌ طراحی و اجرا و همچنین عدم پیچیدگی‌ فلسفی و معنایی از پایه‌های اصلی‌ مینی‌مالیسم و آثار هنرمندان آن دوره است که با نگاه و کانسپت من در این مجموعه، نزدیک نیست.
‌ این کمینه‌گرایی در عین معنابخشی در اثر، برآمده از چه ذهنیتی است؟
پیکر نهایی هرچند ظاهری کم‌گو دارد، اما مراحل طراحی و اجرای نسبتا پیچیده‌ای را پشت‌سر گذاشته است؛ جنسی‌ از سادگی‌ که در دل خود پیچیدگی‌ را حمل می‌کند. قطعا در بر خورد اولیه، ظاهر یک اثر هنری است که توجه مخاطب را در چند ثانیه نخست به خود جلب می‌کند. این نکته فارغ از عنوان اثر یا معنای درونی‌ آن است و فکر می‌کنم زمانی‌ یک کار موفق است که پیش از هر چیز چنین حالتی را دارا باشد. اما در جهانی‌ زندگی‌ می‌کنیم که بیش‌ازپیش به امر ظاهر توجه نشان می‌دهد و زمان کمتری را برای درک درون‌مایه صرف می‌کند. معنابخشی - کانسپت یا شعری که در پس هر کار آمده است - ویژه آن گروهی ‌است که برای درک و ارتباط با لایه‌های درونی‌ یک اثر، وقت و علاقه دارند یا خود می‌توانند با تخیل خویش مفهومی‌ تازه به آن اضافه کنند. درواقع نوعی آرزومندی ا‌ست به تأمل بیشتر، درک و افزودن معنا.
‌ انتخاب متریال چوب چه دلیلی داشته؟ آیا چوب به‌عنوان نمادی از «حضور» در فرهنگ ایرانی مدنظرتان بوده یا صرفا بعد اَستتیکال و تزيینی آن اهمیت داشته است؟
چوب متریالی است که کمتر در هنر مجسمه‌سازی معاصر ایران به آن پرداخته‌ایم. به نظرم یکی‌ از موفق‌ترین هنرمندان در این زمینه «محمدحسین عماد» است که آثارشان را بسیار دوست دارم.
زیبایی‌ مجسمه‌های اجراشده با برنز یا شاهکار‌های در آمده از دل سنگ ستودنی ‌است، اما خلوص چوب و بافتی را که آوند‌ها و رگه‌های آن بر پوسته ایجاد می‌کند صادقانه‌تر و زمینی‌‌تر می‌دانم. از سوی دیگر متریال چوب در صنعت مبلمان دارای پیشینه است، اما از جهان غرب به سرزمین ما وارد شده و در طول سال‌ها، هرگز همپای نوآوری در معماری ایرانی‌، مبلمان ایرانی‌ یعنی‌ آنچه که از فرهنگ ما ریشه گرفته باشد، نداشته‌ایم. حال مجسمه‌های چوبی‌ای را تصور کنید که می‌توان به‌عنوان میز، نیمکت، صندلی و کمد از آنها استفاده کرد و ایده آن ریشه در فرهنگ ایران دارد.
‌ اما در گذشته فلز را برای ساخت آثارتان استفاده کرده‌اید.
تنها یک کار اجراشده با آهن، از من وجود دارد به نام «سینِ سلام». دلیل انتخاب این متریال دوام آن در قرارگیری در فضای آزاد - نزدیک به درِ ورودی پارک ساعی در خیابان ولی‌عصر - بوده است.
‌ و چرا از بین چوب‌ها ماهاگونی (آکاژو) را انتخاب کردید؟
چوب ماهاگونی یا آکاژو به دلیل زیبایی‌ رنگ و بافت، همچنین سهولت کار در برش با ابزار دستی‌ یا ماشینی، انتخاب مناسبی ‌است. البته در مجموعه‌ «شعر در رگ‌های چوب» در کنار آکاژو، از چوب‌های دیگر مانند گردو، صنوبر و افرا نیز استفاده شده است و حتی قسمت‌هایی از این آثار با رنگ‌سفید یا ورق طلا پوشیده شده‌اند و البته در هیچ‌کدام روکش چوب به‌کار نرفته است. اینکه در ظاهر، چوب گردو دیده شود ولی از درون تخته چند لا باشد، صداقت کار را زیر سؤال می‌‌‌برد.
‌ از تکنیک به‌کاررفته در این آثار بگویید... گویا چوب‌ها را تکه‌تکه روی هم قرار داده‌اید و به سمت حکاکی نرفته‌اید. درست است؟
تراشیدن و حکاکی یک تنه بزرگ چوبی و رسیدن به حجم مورد نظر، سنتی‌ شناخته‌شده در اجرای مجسمه با چوب است. اما این مسیر و این‌گونه رسیدن با تجربه زندگی‌‌ام یگانه نیست. برای من تا به امروز، هرچه به دست آمده، حاصل ذره‌ذره تلاش و درنهایت به خواسته‌رسیدن است. قطعه‌های چوب را تکه‌تکه در کنار هم‌گذاشتن، از چنین نگاهی‌ آمده است. به این شیوه از طراحی جزئیات، بعد از چندین سال کار و مطالعه رسیده‌ام. در این تکنیک، چند قطعه چوب با تعریفی‌ حساب‌شده و مشخص و با درنظرگرفتن ویژگی‌های مکانیکی چوب در کنار هم قرار می‌‌گیرند و یک سطح - یک لایه - را می‌‌سازند. از کنار هم قرارگرفتن و اتصال چند لایه، پس از برش نقش مورد نظر، یک حجم به دست می‌آید. قرار‌گیری لایه‌لایه و تکرارشونده سطوح چوبی، به عنصر تکرار که در سیاه‌مشق‌ها و همچنین در معماری به چشم می‌‌خورد نیز اشاره دارد. پوسته نهایی، ردپای رمزآلود آوند‌ها بر تکه‌تکه‌های چوب را به مخاطب نشان می‌دهد و مانند آن است که اثر، در هیئت حجمی خاموش، حکایات زیادی برای گفتن دارد.
‌ مجسمه‌های شما در عین کاربردی‌بودن، یونیک و تکین هستند. با توجه به کاربردی‌بودن‌شان، چرا آنها را تولید انبوه نکردید یا در ادیشن‌های بیشتر تولید نکردید؟
با آگاهی‌ به مجموعه‌ شرایطی که در آن به سر می‌‌برم - دوری از ایران، سختی و پرهزینه‌بودن اجرا، تمایل به نظارت کامل بر کیفیت هر اجرا و مهم‌تر از آن فراوانی‌ ایده‌ها، یونیک و تکین‌بودن را انتخاب کرده‌ام. طراحی‌های بسیاری در گوشه دفتر و فایل‌های کامپیوتری‌ام وجود دارد که در سال‌های گذشته به دلیل مناسب‌نبودن امکانات هنوز فرصت تحقق‌ نیافته‌اند. ترجیح داده‌ام به جای درگیری با فرایند تکثیر، هر بار ایده‌ای تازه را به ثمر برسانم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.