حسن علیزاده را میشناسید؟
صفی یزدانیان
فقط میدانم که حسن همه چیز یک تراژدی را در خود داشت، هم دلقک بود و هم شاه و هم یکی از «همراهان» که در مجلس سوم وارد میشود و دیده نمیشود. اگرچه هرگز همراه کسی به جایی وارد نمیشد و شاید همهچیزش و هرچه بر او گذشت در همین خلاصه میشود. ما او را تا جایی که دلقک هوشیار و تلخ و در حد جان خوشسخن بود تحمل میکردیم، اما تا به خودش و اتاقش پناه میبرد و فقط تلخیاش میماند و دعوت به میهمانی را رد میکرد یا اصلا جواب تلفن نمیداد رهایش میکردیم.
بهجای ما بهتر است بنویسم من، چون دستکم یک نفر از جمع ما کاری به کار این نداشت که او جواب میدهد یا نه، رسم دوستی و مهر را بهجا میآورد و همچنان حالش را میپرسید، حتی وقتی که مطمئن بود که گوشی را برنمیدارد.
و چون شبیه هنریان نبود و چون در بند نمایش خودش نبود، جز در جمع محدود دوستانش شناخته نبود و خودش اثبات این بود که اصلا شناختهشدن به چه کار میآید. همراه و گوشی همراه نداشت و اگر داشت برش نمیداشت و حتما گوشیاش دوربین نداشت چون برایش چیزی در این شهر چنان جذاب نبود که ازش عکسی بگیرد و به بقیه نشان دهد، خودش و سلفی و من اینجا بودم و تو کجا بودی و این حرفها که هیچ.
برادر ما بود، به مفهوم آنکه از هم فاصله دارید و همدیگر را دوست دارید و گاهی حتی خود را از هم مخفی میکنید چون بلد نیستید به هم چه بگویید و از او لجتان میگیرد چون تا دم آن لحظه نمیرود که بگویی ازش گله داری و بگوید از تو گله دارد و بگویی پس کی دوباره میشود آن حسن که ادای گوینده تلویزیون لهستان را هم عینا درمیآورد، کی دوباره بساط ماهوارهاش را وصل میکند که از برنامه دیشب آرته چیزی بگوید که از خود آن برنامه جذابتر بود.
برادر ما بود اما وقتی وارد میشد همه برای معرفیاش میگفتند برادر حسین علیزاده است و او که همیشه در تابستان هم سردش بود و کاپشن یا بارانی میپوشید تا میشنید معذب میشد و خودش را در لباسش بیشتر جمع میکرد.
حسن همیشه سردش بود و من یکی مطمئنم که هرگز برای گرمشدنش کاری نکردم. به عصری در سال پیش فکر میکنم که خودم بلاتکلیف در قلهک روبهروی سینما فرهنگ ایستاده بودم و دیدمش که وسط فیلم بیرون آمده و مرا که دید خوشحال شد اما من به خود گفتم ایداد! حالا با حسن چه کنم که میآید و برای صدمین بار از مبتذلبودن فیلمی که تحمل نکرده، خواهد گفت و او شاید بیشترین استعدادش در تشخیص سریع ابتذال بود، چه در سینما و چه در شهر؛ اما مرا دید و آمد این سوی خیابان و از دیدن من خوشحال شد و رفتیم تجریش و من به خود گفتم خدا حسن را فرستاد، چون یادم آمد که زندگی بیحسن نکتهگوی معترض و تلخ، حتی وقتی لباس دلقکی به تن نداشت، چیز سختتری است.
او را وقتی دیدم که از فرانسه تازه برگشته بود و میدیدم که در میهمانی جمعی را دور خودش جمع کرده و میخنداند، اسمش را نمیدانستم، اما میدانستم که موضوع اصلی حرفهایش یا خاطراتش از پاریس است یا از سینمای فرانسه و ایتالیا.
بعدها همیشه میگفتم وای چه سعادتی خواهد بود اگر آدم کنار حَسَن در پاریس باشد و 20 سال بعد پیش آمد که کنارش در پاریس باشیم؛ و چون خیال سفرها همیشه از خود سفرها زیباتر است، هرگز او را غمزدهتر و درخودتر و مأیوستر از آن یکی، دو روز پاریس ندیدم. به آن شهر، چنان معشوقی مینگریست که مرده یا دستکم دیگر چیزی برای دادن و گفتن و شنیدن ندارد. توان توریستبودن نداشت، انگار بخواهی به عشق سالهایت «شما» بگویی.
این نوشتن حالا اما به چه کار میآید؟ چیزی بدتر از این نیست که حسن نباشد و من حالا ادبیات بپردازم و کلمات را سبکسنگین کنم؛ به چه کار میآید که تهتههای دلتنگی آمیخته با شکلی از عذاب وجدان را به متنی تبدیل کنم تا شاید اندکی سبک بشوم.
همیشه یاد چشماندازی میافتم که آن شاعر از صحنه کشاندن ناصری تا جلجتا ترسیم کرد. العازر که عیسا دوباره به جسدش جان دمیده بود از دورتر نگاه میکند که چگونه منجیاش را تازیانهزنان به صلیب میکشند اما گامزنان و بیخیال راهش را در پیش میگیرد و با خود میگوید خب اینکه من را بهآسانی زنده کرد حتما اگر میخواست میتوانست خودش را از بند اینان نجات دهد: مگر خود نمیخواست، ورنه میتوانست.
شوخی همیشگی حسن از سالها پیش این بود که میگفت هر شب طنابی به گردنش میبندد اما میخی که آن سوی طناب را نگه میداشت مدام از دیوار کنده میشود.
خب حسن، سرانجام سقف سفت خودش آمد و این کلمات سست که به هیچ کاری نمیآید.
فقط میدانم که حسن همه چیز یک تراژدی را در خود داشت، هم دلقک بود و هم شاه و هم یکی از «همراهان» که در مجلس سوم وارد میشود و دیده نمیشود. اگرچه هرگز همراه کسی به جایی وارد نمیشد و شاید همهچیزش و هرچه بر او گذشت در همین خلاصه میشود. ما او را تا جایی که دلقک هوشیار و تلخ و در حد جان خوشسخن بود تحمل میکردیم، اما تا به خودش و اتاقش پناه میبرد و فقط تلخیاش میماند و دعوت به میهمانی را رد میکرد یا اصلا جواب تلفن نمیداد رهایش میکردیم.
بهجای ما بهتر است بنویسم من، چون دستکم یک نفر از جمع ما کاری به کار این نداشت که او جواب میدهد یا نه، رسم دوستی و مهر را بهجا میآورد و همچنان حالش را میپرسید، حتی وقتی که مطمئن بود که گوشی را برنمیدارد.
و چون شبیه هنریان نبود و چون در بند نمایش خودش نبود، جز در جمع محدود دوستانش شناخته نبود و خودش اثبات این بود که اصلا شناختهشدن به چه کار میآید. همراه و گوشی همراه نداشت و اگر داشت برش نمیداشت و حتما گوشیاش دوربین نداشت چون برایش چیزی در این شهر چنان جذاب نبود که ازش عکسی بگیرد و به بقیه نشان دهد، خودش و سلفی و من اینجا بودم و تو کجا بودی و این حرفها که هیچ.
برادر ما بود، به مفهوم آنکه از هم فاصله دارید و همدیگر را دوست دارید و گاهی حتی خود را از هم مخفی میکنید چون بلد نیستید به هم چه بگویید و از او لجتان میگیرد چون تا دم آن لحظه نمیرود که بگویی ازش گله داری و بگوید از تو گله دارد و بگویی پس کی دوباره میشود آن حسن که ادای گوینده تلویزیون لهستان را هم عینا درمیآورد، کی دوباره بساط ماهوارهاش را وصل میکند که از برنامه دیشب آرته چیزی بگوید که از خود آن برنامه جذابتر بود.
برادر ما بود اما وقتی وارد میشد همه برای معرفیاش میگفتند برادر حسین علیزاده است و او که همیشه در تابستان هم سردش بود و کاپشن یا بارانی میپوشید تا میشنید معذب میشد و خودش را در لباسش بیشتر جمع میکرد.
حسن همیشه سردش بود و من یکی مطمئنم که هرگز برای گرمشدنش کاری نکردم. به عصری در سال پیش فکر میکنم که خودم بلاتکلیف در قلهک روبهروی سینما فرهنگ ایستاده بودم و دیدمش که وسط فیلم بیرون آمده و مرا که دید خوشحال شد اما من به خود گفتم ایداد! حالا با حسن چه کنم که میآید و برای صدمین بار از مبتذلبودن فیلمی که تحمل نکرده، خواهد گفت و او شاید بیشترین استعدادش در تشخیص سریع ابتذال بود، چه در سینما و چه در شهر؛ اما مرا دید و آمد این سوی خیابان و از دیدن من خوشحال شد و رفتیم تجریش و من به خود گفتم خدا حسن را فرستاد، چون یادم آمد که زندگی بیحسن نکتهگوی معترض و تلخ، حتی وقتی لباس دلقکی به تن نداشت، چیز سختتری است.
او را وقتی دیدم که از فرانسه تازه برگشته بود و میدیدم که در میهمانی جمعی را دور خودش جمع کرده و میخنداند، اسمش را نمیدانستم، اما میدانستم که موضوع اصلی حرفهایش یا خاطراتش از پاریس است یا از سینمای فرانسه و ایتالیا.
بعدها همیشه میگفتم وای چه سعادتی خواهد بود اگر آدم کنار حَسَن در پاریس باشد و 20 سال بعد پیش آمد که کنارش در پاریس باشیم؛ و چون خیال سفرها همیشه از خود سفرها زیباتر است، هرگز او را غمزدهتر و درخودتر و مأیوستر از آن یکی، دو روز پاریس ندیدم. به آن شهر، چنان معشوقی مینگریست که مرده یا دستکم دیگر چیزی برای دادن و گفتن و شنیدن ندارد. توان توریستبودن نداشت، انگار بخواهی به عشق سالهایت «شما» بگویی.
این نوشتن حالا اما به چه کار میآید؟ چیزی بدتر از این نیست که حسن نباشد و من حالا ادبیات بپردازم و کلمات را سبکسنگین کنم؛ به چه کار میآید که تهتههای دلتنگی آمیخته با شکلی از عذاب وجدان را به متنی تبدیل کنم تا شاید اندکی سبک بشوم.
همیشه یاد چشماندازی میافتم که آن شاعر از صحنه کشاندن ناصری تا جلجتا ترسیم کرد. العازر که عیسا دوباره به جسدش جان دمیده بود از دورتر نگاه میکند که چگونه منجیاش را تازیانهزنان به صلیب میکشند اما گامزنان و بیخیال راهش را در پیش میگیرد و با خود میگوید خب اینکه من را بهآسانی زنده کرد حتما اگر میخواست میتوانست خودش را از بند اینان نجات دهد: مگر خود نمیخواست، ورنه میتوانست.
شوخی همیشگی حسن از سالها پیش این بود که میگفت هر شب طنابی به گردنش میبندد اما میخی که آن سوی طناب را نگه میداشت مدام از دیوار کنده میشود.
خب حسن، سرانجام سقف سفت خودش آمد و این کلمات سست که به هیچ کاری نمیآید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.