|

ضايعات دنياي جداافتاده و پرسوءتفاهم

جواد طوسي

در جشنواره‌اي با تعداد زيادي فيلم متوسط و زیر متوسط و چند فيلم بالاي متوسط و تك‌و‌توك خوب، چاره‌اي نداري كه با غمض عين به قضاوت بپردازي. انگار در اينجا همه متكي به خود هستند و كسي عادت ندارد در جهت استحكام هرچه بيشتر فيلم‌نامه تلاش و با افراد اهل فن در اين زمينه و حوزه‌هاي جامعه‌شناختي و زيبايي‌شناسيِ تصوير مشورت كند. براساس همين اصل، با اشكالات اساسي حقوقي و قضائي و روان‌شناسي فردي و اجتماعي و منطق‌پذيري روايي مواجه مي‌شوي كه با كمي هم‌فكري مي‌شد آنها را سروسامان داد؛ اما زماني خالق اثر يا تهيه‌كننده درصدد نمايش فيلم براي عده‌اي برمي‌آيد كه فيلم‌برداري خاتمه يافته و تدوين نهايي و صداگذاري انجام شده و اظهار نظر و پيشنهاد در اين مرحله بي‌فايده است. اين استبداد و خودمحوري و نداشتن روحيه‌ تعامل، يكي از عوارض اصلي سينماي ايران است؛ البته گسست در روابط و مناسبات اجتماعي و نگاه ترديدآميز و بدبينانه افراد به يكديگر در تشديد چنين وضعيتي نقش بسزا دارد. گويا سازنده فیلم اجتماعی متوجه نیست که خودش در وهله اول باید از این روحیه اجتماعی و ظرفیت‌پذیری انتقاد و تبادل‌ نظر برخوردار باشد. از سوی دیگر، با فیلم‌سازانی روبه‌رو هستیم که «متفاوت‌بودن» را به شکلی غلط و متفرعنانه تعریف و اجرا می‌کنند و نتیجه کارشان آثار ناموفقی است که با افراط در فرم‌گرایی و بیان ذهنی، نه مخاطب عام دارند و نه مخاصب خاصی که بر پایه فهم و درک وسیعش بتواند کار تقلبی و متظاهرانه را از کار اصیل و عمیق تشخیص دهد. این بماند که اساسا توجه زیاد به فرم و ذهنی‌گرایی و بیان سوررئال، چه سنخیتی با دنیای معاصر ما و قواعد اجتماعی (و حتی حوزه‌های روشنفکرانه) دارد؟ از زوایه‌ای دیگر همین فضای پرسوءتفاهم و نامتعادل باعث شده حتی در محیط‌های فرهنگی نیز شاهد نگاه‌های یک‌سویه و مغرضانه و کینه‌توزانه و یارکشی‌های تابلو باشیم که خودآگاه یا ناخودآگاه به دیدگاهی ماکیاولی ختم می‌شود. در چنین فضا و روابط مسمومی به خودت حق می‌دهی با خنده و نیش و کنایه و بیان مطالب پَرت‌ و غیرکارشناسی شفاهی در محافل عمومی و فضای مجازی، اصالت و ارزش‌ها و بیان جسورانه و زمانه‌شناسانه اثری را بی‌رحمانه نادیده بگیری و واقعیت جاری در آن را تحریف کنی و نسخه‌ای غلط و مخدوش برایش تجویز کنی تا (به تصور خودت) زهرت را بریزی و دلت حسابی خنک شود. این شیوه برخورد حسابگرانه و ناجوانمردانه و خصمانه را درباره «قاتل اهلی» مسعود کیمیایی شاهد بودیم. اتفاقا در شرایطی که این فیلم او از جنبه‌های مختلف در مقایسه با برخی از آثار ناموفقش در این سال‌ها می‌تواند از جنبه‌های مختلف مضمونی، اجتماعی، جهان‌بینی و ساختاری قابل بحث و دفاع باشد، عده‌ای از همین جماعت بیگانه با فرهنگ و اخلاق و شرف انسانی به جای نقد منصفانه ترجیح دادند به‌طور هدفمند تیشه به ریشه بزنند که البته در این هدف خود به نتیجه مطلوب نرسیدند.صحبت اساسی درباره «قاتل اهلی» به عنوان مهم‌ترین و تاریخ‌سازترین فیلم جشنواره تاکنون، بماند برای فرصت مناسب، فقط در این کشمکش پایان‌ناپذیر میان تهیه‌‌کننده و فیلم‌ساز، یک پیشنهاد سازنده برای فهمیده‌شدن کار می‌دهم؛ باید مشخص شود که ما در این فیلم درباره شخصیت بهمن (با بازی پولاد کیمیایی) با یک عاشق سرگشته طرفیم که آن‌طور در لابه‌لای ماشین‌ها بغضش را بیرون می‌ریزد یا با خواننده معترضی که از «نسل خودش» دم می‌زند؟ در حالت اول که بهتر جواب می‌دهد و بیشتر به دل می‌نشیند، ‌باید برای حفظ و تعادل ریتم فیلم، صحنه‌های تصنیف‌خوانی بهمن را کوتاه‌تر کرد.

در جشنواره‌اي با تعداد زيادي فيلم متوسط و زیر متوسط و چند فيلم بالاي متوسط و تك‌و‌توك خوب، چاره‌اي نداري كه با غمض عين به قضاوت بپردازي. انگار در اينجا همه متكي به خود هستند و كسي عادت ندارد در جهت استحكام هرچه بيشتر فيلم‌نامه تلاش و با افراد اهل فن در اين زمينه و حوزه‌هاي جامعه‌شناختي و زيبايي‌شناسيِ تصوير مشورت كند. براساس همين اصل، با اشكالات اساسي حقوقي و قضائي و روان‌شناسي فردي و اجتماعي و منطق‌پذيري روايي مواجه مي‌شوي كه با كمي هم‌فكري مي‌شد آنها را سروسامان داد؛ اما زماني خالق اثر يا تهيه‌كننده درصدد نمايش فيلم براي عده‌اي برمي‌آيد كه فيلم‌برداري خاتمه يافته و تدوين نهايي و صداگذاري انجام شده و اظهار نظر و پيشنهاد در اين مرحله بي‌فايده است. اين استبداد و خودمحوري و نداشتن روحيه‌ تعامل، يكي از عوارض اصلي سينماي ايران است؛ البته گسست در روابط و مناسبات اجتماعي و نگاه ترديدآميز و بدبينانه افراد به يكديگر در تشديد چنين وضعيتي نقش بسزا دارد. گويا سازنده فیلم اجتماعی متوجه نیست که خودش در وهله اول باید از این روحیه اجتماعی و ظرفیت‌پذیری انتقاد و تبادل‌ نظر برخوردار باشد. از سوی دیگر، با فیلم‌سازانی روبه‌رو هستیم که «متفاوت‌بودن» را به شکلی غلط و متفرعنانه تعریف و اجرا می‌کنند و نتیجه کارشان آثار ناموفقی است که با افراط در فرم‌گرایی و بیان ذهنی، نه مخاطب عام دارند و نه مخاصب خاصی که بر پایه فهم و درک وسیعش بتواند کار تقلبی و متظاهرانه را از کار اصیل و عمیق تشخیص دهد. این بماند که اساسا توجه زیاد به فرم و ذهنی‌گرایی و بیان سوررئال، چه سنخیتی با دنیای معاصر ما و قواعد اجتماعی (و حتی حوزه‌های روشنفکرانه) دارد؟ از زوایه‌ای دیگر همین فضای پرسوءتفاهم و نامتعادل باعث شده حتی در محیط‌های فرهنگی نیز شاهد نگاه‌های یک‌سویه و مغرضانه و کینه‌توزانه و یارکشی‌های تابلو باشیم که خودآگاه یا ناخودآگاه به دیدگاهی ماکیاولی ختم می‌شود. در چنین فضا و روابط مسمومی به خودت حق می‌دهی با خنده و نیش و کنایه و بیان مطالب پَرت‌ و غیرکارشناسی شفاهی در محافل عمومی و فضای مجازی، اصالت و ارزش‌ها و بیان جسورانه و زمانه‌شناسانه اثری را بی‌رحمانه نادیده بگیری و واقعیت جاری در آن را تحریف کنی و نسخه‌ای غلط و مخدوش برایش تجویز کنی تا (به تصور خودت) زهرت را بریزی و دلت حسابی خنک شود. این شیوه برخورد حسابگرانه و ناجوانمردانه و خصمانه را درباره «قاتل اهلی» مسعود کیمیایی شاهد بودیم. اتفاقا در شرایطی که این فیلم او از جنبه‌های مختلف در مقایسه با برخی از آثار ناموفقش در این سال‌ها می‌تواند از جنبه‌های مختلف مضمونی، اجتماعی، جهان‌بینی و ساختاری قابل بحث و دفاع باشد، عده‌ای از همین جماعت بیگانه با فرهنگ و اخلاق و شرف انسانی به جای نقد منصفانه ترجیح دادند به‌طور هدفمند تیشه به ریشه بزنند که البته در این هدف خود به نتیجه مطلوب نرسیدند.صحبت اساسی درباره «قاتل اهلی» به عنوان مهم‌ترین و تاریخ‌سازترین فیلم جشنواره تاکنون، بماند برای فرصت مناسب، فقط در این کشمکش پایان‌ناپذیر میان تهیه‌‌کننده و فیلم‌ساز، یک پیشنهاد سازنده برای فهمیده‌شدن کار می‌دهم؛ باید مشخص شود که ما در این فیلم درباره شخصیت بهمن (با بازی پولاد کیمیایی) با یک عاشق سرگشته طرفیم که آن‌طور در لابه‌لای ماشین‌ها بغضش را بیرون می‌ریزد یا با خواننده معترضی که از «نسل خودش» دم می‌زند؟ در حالت اول که بهتر جواب می‌دهد و بیشتر به دل می‌نشیند، ‌باید برای حفظ و تعادل ریتم فیلم، صحنه‌های تصنیف‌خوانی بهمن را کوتاه‌تر کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.