«مؤلف همچون تولیدکننده» ترجمه نيما عيسيپور
دگرگونی در تبعید
شيما بهرهمند
«اگر بخواهیم در جامعه ما نظم و قانون حکمفرما باشد به شاعر مقلد اجازه ورود به کشور نخواهیم داد، زیرا او میلها و آرزوها را بیدار میکند در حالیکه خرد و اندیشه را ناتوان میسازد و میکُشد.» افلاطون در طرحِ خود برای یک جمهوری، «شاعر» را مخلِ نظم و نسقی میپندارد که بناست جمهوریِ او را برپا و بردوام کند. والتر بنیامین، مقاله «مؤلف همچون تولیدکننده» را که درواقع متن سخنرانی او است در مؤسسه مطالعه درباره فاشیسم، با این تلقیِ افلاطون آغاز میکند. «او، بهنام مصالح جامعه، حق زندگی درون جمهوری را از شاعران سلب میکند.» زیرا به قدرت شاعران و هنر شاعری باور دارد، به توانِ تخیل و زور واقعیتی که در شعر ساخته میشود و از واقعیتِ موجود، واقعیتر است و ناگزیر نظم و نظامِ متصلب ساختار را برهم میزند. بنیامین اشاره میکند که امروز نیز مسئله حق حیات شاعر بهنحوِ دیگری موضوعیت پیدا کرده است. «خودآیینیِ» شاعر شکلِ تازه این مسئله است «آزادی او برای نوشتن هرآنچه خوشایندش است.» بعد پای مفهومِ دیگری به ماجرا باز میشود که از دیرباز بهطرز جدی مطرح بوده است: تعهدِ نویسنده. بنیامین در برابر این مفهوم موضعِ غریبی دارد. تعهد نزدِ او کلیتی یکدست نیست که تنها به نویسندگان سیاسی مرتبط باشد، برعکس، وضعیت اجتماعی کنونی هر نویسندهای را وامیدارد تا فعالیت خود را در خدمت کسی قرار بدهد و نویسنده ناگزیر از «انتخاب» است، گرچه «نویسنده بورژواییِ ادبیات سرگرمی» این انتخاب را بهرسمیت نمیشناسد و درست از همینجا وجهِ نادیده باورمندان به ادبیات سرگرمی یا غیرسیاسی سر بر میکند. اینک متفکری چون بنیامین «با چشمانی دقیق برای نگریستن» دستبهکار میشود تا ثابت کند نویسنده ادبیات سرگرمی، هرقدر هم که انتخاب خود را انکار کند، باید بداند که کمربهخدمت منافع طبقهای خاص بسته است. اما در طرفِ دیگر، نویسنده پیشرو است که به چنین انتخابی باور دارد و برمبنای اصل پیکار طبقاتی دست به انتخاب میزند، خود را طرف پرولتاریا میداند و «این خود مُهر پایانی است بر خودآیینی او». بنیامین با این صورتبندی بر آن است تا نشان دهد مفهوم تعهد برای نقد ادبی-سیاسی ابزاری نابسنده است و اینکه در یک اثر ادبی جهتگیری فقط زمانی از حیث سیاسی درست است که از حیث ادبی هم درست باشد، به این معنا که «جهتگیری صحیح سیاسی شامل جهتگیری ادبی نیز هست و این جهتگیری ادبی بهتنهایی کیفیت یک اثر را هم برمیسازد.» از اینرو جهتگیری سیاسی یک اثر بسط پیدا کرده، به کیفیت ادبی آن تسری مییابد. بنیامین بعد از این مقدمه وضعیتی را شرح میدهد که چندان بیشباهت یا دور از وضع ما نیست؛ از کارافتادنِ تضادها، جدلهایی که روزگاری در ادبیات خصلت آنتاگونیستی پیدا میکرد و اینک به تناقضاتی لاینحل بدل شدهاند و در نظرِ بنیامین کار نکردنِ این تضادها در صحنه ادبیات موجب پرتافتادن ادبیات از سیاست، نقد از تولید ادبی شده است. «ادبیسازی وضعیتهای زندگی» تعبیری است که بنیامین با تاکید بر آن عملیات نجات از این وضعیت را تدارک میبیند. فشرده نظریه بنیامین چنانکه در «مکالمات» او با برشت آمده، تحقق پیشرفت در تکنیک ادبی است که دستآخر به تغییر کارکرد فرمهای هنری و از اینرو به تغییر ابزار فکری تولید منجر میشود و معیاری برای داوری کارکرد انقلابی آثار ادبی بهدست میدهد. بنیامین برای شرحوبسط نظریه خود دوگانههایی میسازد که سخت به کارِ ما میآید. او کارکرد دو جنبش «عملگرایی» و «نوعینیتگرایی» را شاهد میگیرد تا نشان دهد تعهد سیاسی گرچه انقلابی بهنظر میرسد اما کارکردی ضدانقلابی دارد، مادامیکه مؤلف همبستگی خود را با پرولتاریا نه همچون یک تولیدکننده، بلکه صرفا در ذهن خود تجربه کند. عملگرایان به حاکمیتِ عقل باور دارند و منطقسالاری. آنان میخواهند انگاره عقل سلیم را جایگزین دیالکتیک ماتریالیستی کنند، از اینرو پیشاپیش معلوم است که این انگاره ارتجاعی سَر از کجا درمیآورد. آنان تنها میتوانند نقشِ یک هوادار یا حامیِ نشسته در انزوا را بپذیرند. بنیامین اما فکرکردن در انزوا را رَد میکند و تعبیر برشت «هنر اندیشیدن در درون سر مردمان» را مسئله مهم سیاست میداند. عملگرایان با افکار، نیات و تمایلاتشان تعریف میشوند نه جایگاهشان درون فرایند تولید. تعجبی هم ندارد که کارکردِ این جماعت، انقلابی نباشد و چهبسا به خدمت سازوکار آپاراتوسِ معیوب حاکم بر تولید نیز دربیاید. بنیامین از برشت نقل میکند که برای توصیف دگرگونی در اشکال و ابزار تولید که باورِ روشنفکران پیشرو است، تعبیرِ «دگرگونی کارکردی» را بهکار میبرد. «برشت از روشنفکران میخواهد تا جای ممکن، بدون تغییر آپاراتوس تولید برای آن خوراک فراهم نکنند» و این دگرگونی همان نوآوری تکنیکی مدنظر بنیامین است. نوعینیتگرایان برای یک آپاراتوس مولد، خوراک تدارک میبینند بدون کمترین کوششی در جهتِ تغییر آن. بنیامین این تیپ را «نویسندگان قلمبهمزد» خطاب میکند. این دسته اخیر، ارتقای آپاراتوس را خوش ندارند، اما برای آنکه آن را از دست طبقه حاکم نیز درآورند تقلایی نمیکنند. شناسایی نویسندگان انقلابی اخیر شاید از مهمترین دستاوردهای بنیامین در مقاله «مولف همچون تولیدکننده» باشد، زیرا یکی از دو طرفِ درگیر در وضعیتهای ادبی اخیر ما نیز هستند. رادیکالهایی که در شعار به ادبیات سیاسی باور دارند، دَم از مدرنیستهای مهم دنیا، جویس و پروست میزنند، خود را خلفِ رانسیر و دیگر فیلسوف/منتقدان ادبی پیشرو میدانند اما کارکردی جز امتداد آپاراتوس حاکم و مُدسازی ندارند. کارکردی که بنیامین برای اینان میشناخت همان «واسطهگری» یا دلالی است؛ تیپِ مسلط جامعه ما حتا در طرفِ فرهنگ. «کارکرد آنان از حیث سیاسی این است که فرقه راه بیندازند نه حزب، از حیث ادبی، آنان باید جریانهای مُد روز بیافرینند و نه مکتب؛ و از حیث اقتصادی باید بیشتر واسطهگر باشند تا تولیدکننده. واسطهگران یا شیادانی که نمایشی بینقص از فقرشان ترتیب میدهند و این خلا عظیم را به یک سورچرانی بدل میکنند، چه آسودهاند اینان در این فلاکت.» بنیامین معتقد است که این جنبش «پیکار علیه فلاکت» را به ابژه مصرف بدل کرده، خاصیتِ آن نیز استحاله پیکار سیاسی است. اینان با راهانداختن نمایش فقرِ خود، از وظیفه اساسی نویسنده این روزگار شانه خالی کردهاند و آن وظیفه، سنجش میزان فقر نویسنده است و اینکه تا چهاندازه باید فقیر باشد تا بتواند از نو آغاز کند. بنیامین «تئاتر اپیک» برشت را مصداق تمامعیارِ درک این فقر میداند، که با راهانداختن «آزمایشگاه تئاتر» در مقابل «اثر تمامشده هنری» و کشف وضعیتها و نه بازتولید آنها، وضعیتها را برملا میسازد. برشت با دگرگونی ارتباط کارکردی صحنهومخاطب، متنوتولید و کارگردانوبازیگر «تکنیک مونتاژ» را خلق میکند تا بهجای خوراکرسانی به آپاراتوسِ منسوخ تئاتری موجود، تئاترِ خود را برسازد: تئاتری برای زمانه ما. از اینروست که جمهوری افلاطونی یا آپاراتوس حاکم ناگزیر به تبعید و طردِ «شاعر» از جامعه است و مصداقِ آن نیز همین بنیامین و برشت که در تبعید از دگرگونی کارکردی سخن گفتند.
«اگر بخواهیم در جامعه ما نظم و قانون حکمفرما باشد به شاعر مقلد اجازه ورود به کشور نخواهیم داد، زیرا او میلها و آرزوها را بیدار میکند در حالیکه خرد و اندیشه را ناتوان میسازد و میکُشد.» افلاطون در طرحِ خود برای یک جمهوری، «شاعر» را مخلِ نظم و نسقی میپندارد که بناست جمهوریِ او را برپا و بردوام کند. والتر بنیامین، مقاله «مؤلف همچون تولیدکننده» را که درواقع متن سخنرانی او است در مؤسسه مطالعه درباره فاشیسم، با این تلقیِ افلاطون آغاز میکند. «او، بهنام مصالح جامعه، حق زندگی درون جمهوری را از شاعران سلب میکند.» زیرا به قدرت شاعران و هنر شاعری باور دارد، به توانِ تخیل و زور واقعیتی که در شعر ساخته میشود و از واقعیتِ موجود، واقعیتر است و ناگزیر نظم و نظامِ متصلب ساختار را برهم میزند. بنیامین اشاره میکند که امروز نیز مسئله حق حیات شاعر بهنحوِ دیگری موضوعیت پیدا کرده است. «خودآیینیِ» شاعر شکلِ تازه این مسئله است «آزادی او برای نوشتن هرآنچه خوشایندش است.» بعد پای مفهومِ دیگری به ماجرا باز میشود که از دیرباز بهطرز جدی مطرح بوده است: تعهدِ نویسنده. بنیامین در برابر این مفهوم موضعِ غریبی دارد. تعهد نزدِ او کلیتی یکدست نیست که تنها به نویسندگان سیاسی مرتبط باشد، برعکس، وضعیت اجتماعی کنونی هر نویسندهای را وامیدارد تا فعالیت خود را در خدمت کسی قرار بدهد و نویسنده ناگزیر از «انتخاب» است، گرچه «نویسنده بورژواییِ ادبیات سرگرمی» این انتخاب را بهرسمیت نمیشناسد و درست از همینجا وجهِ نادیده باورمندان به ادبیات سرگرمی یا غیرسیاسی سر بر میکند. اینک متفکری چون بنیامین «با چشمانی دقیق برای نگریستن» دستبهکار میشود تا ثابت کند نویسنده ادبیات سرگرمی، هرقدر هم که انتخاب خود را انکار کند، باید بداند که کمربهخدمت منافع طبقهای خاص بسته است. اما در طرفِ دیگر، نویسنده پیشرو است که به چنین انتخابی باور دارد و برمبنای اصل پیکار طبقاتی دست به انتخاب میزند، خود را طرف پرولتاریا میداند و «این خود مُهر پایانی است بر خودآیینی او». بنیامین با این صورتبندی بر آن است تا نشان دهد مفهوم تعهد برای نقد ادبی-سیاسی ابزاری نابسنده است و اینکه در یک اثر ادبی جهتگیری فقط زمانی از حیث سیاسی درست است که از حیث ادبی هم درست باشد، به این معنا که «جهتگیری صحیح سیاسی شامل جهتگیری ادبی نیز هست و این جهتگیری ادبی بهتنهایی کیفیت یک اثر را هم برمیسازد.» از اینرو جهتگیری سیاسی یک اثر بسط پیدا کرده، به کیفیت ادبی آن تسری مییابد. بنیامین بعد از این مقدمه وضعیتی را شرح میدهد که چندان بیشباهت یا دور از وضع ما نیست؛ از کارافتادنِ تضادها، جدلهایی که روزگاری در ادبیات خصلت آنتاگونیستی پیدا میکرد و اینک به تناقضاتی لاینحل بدل شدهاند و در نظرِ بنیامین کار نکردنِ این تضادها در صحنه ادبیات موجب پرتافتادن ادبیات از سیاست، نقد از تولید ادبی شده است. «ادبیسازی وضعیتهای زندگی» تعبیری است که بنیامین با تاکید بر آن عملیات نجات از این وضعیت را تدارک میبیند. فشرده نظریه بنیامین چنانکه در «مکالمات» او با برشت آمده، تحقق پیشرفت در تکنیک ادبی است که دستآخر به تغییر کارکرد فرمهای هنری و از اینرو به تغییر ابزار فکری تولید منجر میشود و معیاری برای داوری کارکرد انقلابی آثار ادبی بهدست میدهد. بنیامین برای شرحوبسط نظریه خود دوگانههایی میسازد که سخت به کارِ ما میآید. او کارکرد دو جنبش «عملگرایی» و «نوعینیتگرایی» را شاهد میگیرد تا نشان دهد تعهد سیاسی گرچه انقلابی بهنظر میرسد اما کارکردی ضدانقلابی دارد، مادامیکه مؤلف همبستگی خود را با پرولتاریا نه همچون یک تولیدکننده، بلکه صرفا در ذهن خود تجربه کند. عملگرایان به حاکمیتِ عقل باور دارند و منطقسالاری. آنان میخواهند انگاره عقل سلیم را جایگزین دیالکتیک ماتریالیستی کنند، از اینرو پیشاپیش معلوم است که این انگاره ارتجاعی سَر از کجا درمیآورد. آنان تنها میتوانند نقشِ یک هوادار یا حامیِ نشسته در انزوا را بپذیرند. بنیامین اما فکرکردن در انزوا را رَد میکند و تعبیر برشت «هنر اندیشیدن در درون سر مردمان» را مسئله مهم سیاست میداند. عملگرایان با افکار، نیات و تمایلاتشان تعریف میشوند نه جایگاهشان درون فرایند تولید. تعجبی هم ندارد که کارکردِ این جماعت، انقلابی نباشد و چهبسا به خدمت سازوکار آپاراتوسِ معیوب حاکم بر تولید نیز دربیاید. بنیامین از برشت نقل میکند که برای توصیف دگرگونی در اشکال و ابزار تولید که باورِ روشنفکران پیشرو است، تعبیرِ «دگرگونی کارکردی» را بهکار میبرد. «برشت از روشنفکران میخواهد تا جای ممکن، بدون تغییر آپاراتوس تولید برای آن خوراک فراهم نکنند» و این دگرگونی همان نوآوری تکنیکی مدنظر بنیامین است. نوعینیتگرایان برای یک آپاراتوس مولد، خوراک تدارک میبینند بدون کمترین کوششی در جهتِ تغییر آن. بنیامین این تیپ را «نویسندگان قلمبهمزد» خطاب میکند. این دسته اخیر، ارتقای آپاراتوس را خوش ندارند، اما برای آنکه آن را از دست طبقه حاکم نیز درآورند تقلایی نمیکنند. شناسایی نویسندگان انقلابی اخیر شاید از مهمترین دستاوردهای بنیامین در مقاله «مولف همچون تولیدکننده» باشد، زیرا یکی از دو طرفِ درگیر در وضعیتهای ادبی اخیر ما نیز هستند. رادیکالهایی که در شعار به ادبیات سیاسی باور دارند، دَم از مدرنیستهای مهم دنیا، جویس و پروست میزنند، خود را خلفِ رانسیر و دیگر فیلسوف/منتقدان ادبی پیشرو میدانند اما کارکردی جز امتداد آپاراتوس حاکم و مُدسازی ندارند. کارکردی که بنیامین برای اینان میشناخت همان «واسطهگری» یا دلالی است؛ تیپِ مسلط جامعه ما حتا در طرفِ فرهنگ. «کارکرد آنان از حیث سیاسی این است که فرقه راه بیندازند نه حزب، از حیث ادبی، آنان باید جریانهای مُد روز بیافرینند و نه مکتب؛ و از حیث اقتصادی باید بیشتر واسطهگر باشند تا تولیدکننده. واسطهگران یا شیادانی که نمایشی بینقص از فقرشان ترتیب میدهند و این خلا عظیم را به یک سورچرانی بدل میکنند، چه آسودهاند اینان در این فلاکت.» بنیامین معتقد است که این جنبش «پیکار علیه فلاکت» را به ابژه مصرف بدل کرده، خاصیتِ آن نیز استحاله پیکار سیاسی است. اینان با راهانداختن نمایش فقرِ خود، از وظیفه اساسی نویسنده این روزگار شانه خالی کردهاند و آن وظیفه، سنجش میزان فقر نویسنده است و اینکه تا چهاندازه باید فقیر باشد تا بتواند از نو آغاز کند. بنیامین «تئاتر اپیک» برشت را مصداق تمامعیارِ درک این فقر میداند، که با راهانداختن «آزمایشگاه تئاتر» در مقابل «اثر تمامشده هنری» و کشف وضعیتها و نه بازتولید آنها، وضعیتها را برملا میسازد. برشت با دگرگونی ارتباط کارکردی صحنهومخاطب، متنوتولید و کارگردانوبازیگر «تکنیک مونتاژ» را خلق میکند تا بهجای خوراکرسانی به آپاراتوسِ منسوخ تئاتری موجود، تئاترِ خود را برسازد: تئاتری برای زمانه ما. از اینروست که جمهوری افلاطونی یا آپاراتوس حاکم ناگزیر به تبعید و طردِ «شاعر» از جامعه است و مصداقِ آن نیز همین بنیامین و برشت که در تبعید از دگرگونی کارکردی سخن گفتند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.