|

مدیریت خبری پلاسکو به دست فضای مجازی افتاد

ارزیابی شیوه اطلاع‌رسانی مربوط به فاجعه پلاسکو را باید به چهار دسته اطلاع‌رسانی به وسیله ستاد بحران، اطلاع‌رسانی در تلویزیون، اطلاع‌رسانی در فضای مجازی و درنهایت اطلاع‌رسانی در مطبوعات تقسیم کرد. از مشکلات جدی موضوع ساختمان پلاسکو این بود که خود ستاد بحران فاقد استراتژی خبری بود و درواقع بسیار منفعل عمل می‌کرد. در چنین مواقعی، قاعدتا باید خود ستاد بحران بخش اطلاع‌رسانی را به عنوان یک بخش مهم مربوط به بحران تلقی و به شکل حرفه‌ای مبادرت به انتشار اطلاعات موثق و دقیق کند. برای چنین کاری باید ستاد خبری وجود داشته باشد، خبرنگاران حرفه‌ای در آن باشند، اخبار به شکل حرفه‌ای و مستمر تنظیم و منتشر شود و به‌این‌ترتیب، ستاد خبری خود ستاد بحران به عنوان منبع موثق خبر کنترل و مدیریت اخبار را بر عهده بگیرد. همچنین باید کیفیت کار به شکلی باشد که هرکسی خواست چیزی از ساختمان پلاسکو بداند، به این منبع مراجعه کند. در قضیه ساختمان پلاسکو، سخنگوی آتش‌نشانی خیلی زحمت کشید و واقعا هم زیاد کار کرد اما او تنها بود؛ ستاد خبری برای بحران وجود نداشت بنابراین کار سخنگو اثرگذار نبود و کارش غیرحرفه‌ای بود. کارکرد اطلاع‌رسانی ستاد بحران از این لحاظ مهم است که این ستاد تنها واحد عملیاتی است که می‌تواند در واقعه حضور داشته باشد. کنترل عملیات به‌گونه‌ای بود که قاعدتا نمی‌شد همه خبرنگاران را به محل حادثه راه داد و از راه دور باید آن را می‌دیدند. انفعال ستاد بحران از امر خبررسانی باعث می‌شد که انواع اخبار غیرموثق هم منتشر شود و بخش زیادی از اخبار خود تلویزیون تکذیب خبرهایی بود که خود تلویزیون می‌داد. بنابراین نقد اصلی و اولیه به عملکرد خود ستاد بحران وارد است.
درباره اطلاع‌رسانی حادثه پلاسکو در تلویزیون ابتدا باید گفت این رسانه برخلاف مطبوعات، یک رسانه فوری است و ثانیه‌به‌ثانیه می‌تواند مبادرت به پخش خبر کند. واقعه پلاسکو ارزش خبری بسیار بالایی داشت و جامعه بسیار تشنه اخبار آن بود. انواع مسائل مربوط به این حادثه به‌شدت مورد توجه جامعه بود. در چنین مواردی جامعه باید تغذیه اطلاعاتی شود، اما تلویزیون تقریبا چندان عملکرد اثرگذاری در این زمینه نداشت؛ در ساعات اولیه حادثه این رسانه خیلی کم خبر پخش کرد و بعد از این ساعات نیز تلویزیون تقریبا هیچ فیلم قابل اعتنایی پخش نمی‌کرد و تمام تصویر این حادثه محدود به یک تصویر خیلی کوچک در داخل صفحه تلویزیون در شبکه خبر می‌شد که هیچ‌چیزی هم از آن نمایان نبود؛ یک نمای سایه‌روشن بود که دود از آن برمی‌خاست. در کمال شگفتی، بعضی خبرنگاران مستقر در منطقه عملیاتی از قول خبرگزاری‌های دیگر خبر می‌دادند و خبرهای اصلی از تلویزیون پخش نمی‌شد. در اینجا هم تلویزیون نتوانست اخبار را مدیریت کند. به‌هر‌حال، تهران و واحدهای عملیاتی مربوط به مسائل ایمنی شهر تجربه چنین حادثه‌ای را نداشتند و این غفلت نیروهای عمل‌کننده ستاد بحران از اهمیت خبررسانی را می‌توان به حساب کم‌تجربگی آن گذاشت. اما تلویزیون که یک نهاد حرفه‌ای رسانه‌ای است نمی‌بایست در چنین مواردی این‌قدر غیرحرفه‌ای عمل می‌کرد.
سومین ابزار ارتباطی کلان در حادثه پلاسکو فضای مجازی به‌ویژه تلگرام بود. به دلیل ارزش بالای خبری واقعه، مردم هم به دلایل انسان‌دوستانه هم به دلایل اجتماعی و سیاسی منتظر اطلاعات بودند. به علت اینکه نهادهای خبری اصلی یعنی خود ستاد بحران و تلویزیون قادر به تولید اطلاعات حرفه‌ای نبودند یا به هر دلیل آن را منتشر نمی‌کردند، خبررسانی غیرحرفه‌ای یا آماتور یا تفننی فعال شد. تولید خبر از طریق فضای مجازی از سوی عامه مردم انجام می‌شد. من این نوع خبررسانی را تفننی می‌دانم و اصلا با واژه شهروند - خبرنگار موافق نیستم. ما نمی‌توانیم به کسی که به شکل تفننی اخبار یا عکسی در فضای مجازی می‌گذارد، خبرنگار بگوییم؛ مانند کسی که وسایل خانه خود را تعمیر می‌کند اما ما به او شهروند- تعمیرکار نمی‌گوییم. خبرنگاری یک کار حرفه‌ای و تابع اصول حرفه‌ای خاصی است. اما به‌هرحال، در خلأ خبری که در ماجرای پلاسکو وجود داشت، اخبار تفننی به وسیله افراد کاملا غیرحرفه‌ای تولید می‌شد. حادثه پلاسکو در منظر عموم اتفاق افتاده بود و با توجه به تکنولوژی‌های موجود نمی‌شد جلوی انتشار اخبار را گرفت، بلکه باید با اخبار حرفه‌ای به‌شدت مدیریت می‌شد. اما به دلیل ضعف‌های ستاد بحران و تلویزیون این اتفاق رخ نداد و چون روزنامه‌ها هم به‌ناگزیر به فاصله 24ساعته منتشر می‌شدند شبکه خبری فضای مجازی به حرکت درآمد و بر فضای خبری حرفه‌ای حادثه ساختمان پلاسکو فائق شد. درواقع، مدیریت خبری فاجعه پلاسکو در دست فضای مجازی افتاد که فضایی غیرحرفه‌ای و غیرمسئول است. درنتیجه، بسیاری از اخبار در این فضا منتشر شد که واقعی نبود، در بسیاری از اخبار اصول حرفه‌ای روزنامه‌نگاری رعایت نشده بود و فضایی از نظر احساسی تولید شد که بر فضای خبر غلبه پیدا کرد.
مطبوعات در ماجرای پلاسکو به دلیل فاصله زمانی انتشار 24ساعته، در فضایی باید کار اطلاع‌رسانی را انجام می‌دادند که پیشاپیش از سوی شبکه‌های مجازی شکل گرفته بود. درنتیجه، قدرت عملیاتی زیادی نداشتند. البته برخی مطبوعات به سراغ تحلیل‌های عمیق‌تر از واقعه رفتند اما فضای خبری در اختیار آنها نبود. بااین‌ حال، انتشار اخبار حادثه پلاسکو در رسانه‌ها کاملا درست بود. به جز چند قطعه عکس که خیلی خشن بودند، اخباری از پلاسکو که در رسانه‌های حرفه‌ای منتشر شد، اخباری نبود که اثر روانی مخربی بر جامعه بگذارد.
اتفاقا در این قبیل حوادث، یک اضطراب مثبت تولید می‌شود که برای سلامت جامعه مهم است. اخبار پلاسکو باعث ایجاد نگرانی مردم از ایمنی زندگی‌شان شد و این اضطرابی مثبت است، چون اضطرابی است که مردم می‌توانند در آن مؤثر باشند. برای مثال، بعد از حادثه پلاسکو مراجعه افراد به شرکت‎‌های بیمه برای بیمه آتش‌سوزی افزایش پیدا کرده یا میزان خرید وسایل اطفای حریق بین مردم افزایش کرده است. بنابراین اضطراب ناشی از بخش زیادی از اخباری که از پلاسکو منتشر شد، منجر به حرکت مثبت شده و برای جامعه مفید بوده است.
در حادثه پلاسکو، خطوط خبری ستاد بحران، تلویزیون، فضای مجازی و مطبوعات با هم متفاوت بود. در فضای مجازی خط خبری چند نکته محوری داشت که عبارت بود از محاکمه مسئولان شهری، پررنگ‌کردن فضای احساسی این حادثه و نیز برهنگی اخبار. در فضای مجازی منازعه به سمت یک جناح سیاسی حرکت می‌کرد. در تلویزیون هم خط خبری سیاسی به نظر می‌آمد و تلاش می‌کرد وجوه خنثی‌تری از واقعه را به نمایش بگذارد. درواقع، می‌توان به طور خلاصه گفت خطوط کلی خبری در موضوع ساختمان پلاسکو از الگوی فضای رسانه‌ای حاکم در کشور تبعیت کرد؛ در این الگو، مجموعه رویکردهای خبری فضای رسانه‌ای تابعی از متغیر رقابت سیاسی بین نیروهای سیاسی داخل کشور است. الگویی که در ماجرای پلاسکو شکل گرفت کاملا از این الگو تبعیت کرد و مجموعه خبررسانی و گرایش‌های تحلیلی در خیلی از مواقع به سمت‌وسوی فضاهای سیاسی کشیده می‌شد، ضمن اینکه در سطح مسئولان نیز این مرزبندی وجود داشت؛ مثلا بخش‌هایی از ساختار اداری کشور یا مسئولان در پی این بودند که حادثه پلاسکو را زیاد مطرح نکنند، اما بخش‌های دیگری از دستگاه‌های کشور قصد داشتند آن را پررنگ جلوه دهند. دستگاه‌ها و نهادهایی بودند که تلاش می‌کردند مسئولیت یک نهاد یا وزارتخانه را پررنگ نشان دهند، اما بخش‌های دیگر سازمان‌های دیگری را نشانه می‌گرفتند. بنابراین چه در سطح رسانه‌ای و چه در سطح مسئولان کشوری، الگوی حاکم در ماجرای پلاسکو تابع همان الگوی عمومی فضای سیاسی کشور بود. این اتفاق باید بسیار مورد نقد قرار گیرد چون گسترش رقابت سیاسی در سطح مسائلی از قبیل حادثه پلاسکو می‌تواند برای کشور بسیار خطرناک و زیان‌بار باشد و مانع از کشف حقایق شود.
* این متن براساس گفت‌وگوی «شرق» با کامبیز نوروزی درباره نحوه پوشش اخبار حادثه پلاسکو تنظیم شده است.

ارزیابی شیوه اطلاع‌رسانی مربوط به فاجعه پلاسکو را باید به چهار دسته اطلاع‌رسانی به وسیله ستاد بحران، اطلاع‌رسانی در تلویزیون، اطلاع‌رسانی در فضای مجازی و درنهایت اطلاع‌رسانی در مطبوعات تقسیم کرد. از مشکلات جدی موضوع ساختمان پلاسکو این بود که خود ستاد بحران فاقد استراتژی خبری بود و درواقع بسیار منفعل عمل می‌کرد. در چنین مواقعی، قاعدتا باید خود ستاد بحران بخش اطلاع‌رسانی را به عنوان یک بخش مهم مربوط به بحران تلقی و به شکل حرفه‌ای مبادرت به انتشار اطلاعات موثق و دقیق کند. برای چنین کاری باید ستاد خبری وجود داشته باشد، خبرنگاران حرفه‌ای در آن باشند، اخبار به شکل حرفه‌ای و مستمر تنظیم و منتشر شود و به‌این‌ترتیب، ستاد خبری خود ستاد بحران به عنوان منبع موثق خبر کنترل و مدیریت اخبار را بر عهده بگیرد. همچنین باید کیفیت کار به شکلی باشد که هرکسی خواست چیزی از ساختمان پلاسکو بداند، به این منبع مراجعه کند. در قضیه ساختمان پلاسکو، سخنگوی آتش‌نشانی خیلی زحمت کشید و واقعا هم زیاد کار کرد اما او تنها بود؛ ستاد خبری برای بحران وجود نداشت بنابراین کار سخنگو اثرگذار نبود و کارش غیرحرفه‌ای بود. کارکرد اطلاع‌رسانی ستاد بحران از این لحاظ مهم است که این ستاد تنها واحد عملیاتی است که می‌تواند در واقعه حضور داشته باشد. کنترل عملیات به‌گونه‌ای بود که قاعدتا نمی‌شد همه خبرنگاران را به محل حادثه راه داد و از راه دور باید آن را می‌دیدند. انفعال ستاد بحران از امر خبررسانی باعث می‌شد که انواع اخبار غیرموثق هم منتشر شود و بخش زیادی از اخبار خود تلویزیون تکذیب خبرهایی بود که خود تلویزیون می‌داد. بنابراین نقد اصلی و اولیه به عملکرد خود ستاد بحران وارد است.
درباره اطلاع‌رسانی حادثه پلاسکو در تلویزیون ابتدا باید گفت این رسانه برخلاف مطبوعات، یک رسانه فوری است و ثانیه‌به‌ثانیه می‌تواند مبادرت به پخش خبر کند. واقعه پلاسکو ارزش خبری بسیار بالایی داشت و جامعه بسیار تشنه اخبار آن بود. انواع مسائل مربوط به این حادثه به‌شدت مورد توجه جامعه بود. در چنین مواردی جامعه باید تغذیه اطلاعاتی شود، اما تلویزیون تقریبا چندان عملکرد اثرگذاری در این زمینه نداشت؛ در ساعات اولیه حادثه این رسانه خیلی کم خبر پخش کرد و بعد از این ساعات نیز تلویزیون تقریبا هیچ فیلم قابل اعتنایی پخش نمی‌کرد و تمام تصویر این حادثه محدود به یک تصویر خیلی کوچک در داخل صفحه تلویزیون در شبکه خبر می‌شد که هیچ‌چیزی هم از آن نمایان نبود؛ یک نمای سایه‌روشن بود که دود از آن برمی‌خاست. در کمال شگفتی، بعضی خبرنگاران مستقر در منطقه عملیاتی از قول خبرگزاری‌های دیگر خبر می‌دادند و خبرهای اصلی از تلویزیون پخش نمی‌شد. در اینجا هم تلویزیون نتوانست اخبار را مدیریت کند. به‌هر‌حال، تهران و واحدهای عملیاتی مربوط به مسائل ایمنی شهر تجربه چنین حادثه‌ای را نداشتند و این غفلت نیروهای عمل‌کننده ستاد بحران از اهمیت خبررسانی را می‌توان به حساب کم‌تجربگی آن گذاشت. اما تلویزیون که یک نهاد حرفه‌ای رسانه‌ای است نمی‌بایست در چنین مواردی این‌قدر غیرحرفه‌ای عمل می‌کرد.
سومین ابزار ارتباطی کلان در حادثه پلاسکو فضای مجازی به‌ویژه تلگرام بود. به دلیل ارزش بالای خبری واقعه، مردم هم به دلایل انسان‌دوستانه هم به دلایل اجتماعی و سیاسی منتظر اطلاعات بودند. به علت اینکه نهادهای خبری اصلی یعنی خود ستاد بحران و تلویزیون قادر به تولید اطلاعات حرفه‌ای نبودند یا به هر دلیل آن را منتشر نمی‌کردند، خبررسانی غیرحرفه‌ای یا آماتور یا تفننی فعال شد. تولید خبر از طریق فضای مجازی از سوی عامه مردم انجام می‌شد. من این نوع خبررسانی را تفننی می‌دانم و اصلا با واژه شهروند - خبرنگار موافق نیستم. ما نمی‌توانیم به کسی که به شکل تفننی اخبار یا عکسی در فضای مجازی می‌گذارد، خبرنگار بگوییم؛ مانند کسی که وسایل خانه خود را تعمیر می‌کند اما ما به او شهروند- تعمیرکار نمی‌گوییم. خبرنگاری یک کار حرفه‌ای و تابع اصول حرفه‌ای خاصی است. اما به‌هرحال، در خلأ خبری که در ماجرای پلاسکو وجود داشت، اخبار تفننی به وسیله افراد کاملا غیرحرفه‌ای تولید می‌شد. حادثه پلاسکو در منظر عموم اتفاق افتاده بود و با توجه به تکنولوژی‌های موجود نمی‌شد جلوی انتشار اخبار را گرفت، بلکه باید با اخبار حرفه‌ای به‌شدت مدیریت می‌شد. اما به دلیل ضعف‌های ستاد بحران و تلویزیون این اتفاق رخ نداد و چون روزنامه‌ها هم به‌ناگزیر به فاصله 24ساعته منتشر می‌شدند شبکه خبری فضای مجازی به حرکت درآمد و بر فضای خبری حرفه‌ای حادثه ساختمان پلاسکو فائق شد. درواقع، مدیریت خبری فاجعه پلاسکو در دست فضای مجازی افتاد که فضایی غیرحرفه‌ای و غیرمسئول است. درنتیجه، بسیاری از اخبار در این فضا منتشر شد که واقعی نبود، در بسیاری از اخبار اصول حرفه‌ای روزنامه‌نگاری رعایت نشده بود و فضایی از نظر احساسی تولید شد که بر فضای خبر غلبه پیدا کرد.
مطبوعات در ماجرای پلاسکو به دلیل فاصله زمانی انتشار 24ساعته، در فضایی باید کار اطلاع‌رسانی را انجام می‌دادند که پیشاپیش از سوی شبکه‌های مجازی شکل گرفته بود. درنتیجه، قدرت عملیاتی زیادی نداشتند. البته برخی مطبوعات به سراغ تحلیل‌های عمیق‌تر از واقعه رفتند اما فضای خبری در اختیار آنها نبود. بااین‌ حال، انتشار اخبار حادثه پلاسکو در رسانه‌ها کاملا درست بود. به جز چند قطعه عکس که خیلی خشن بودند، اخباری از پلاسکو که در رسانه‌های حرفه‌ای منتشر شد، اخباری نبود که اثر روانی مخربی بر جامعه بگذارد.
اتفاقا در این قبیل حوادث، یک اضطراب مثبت تولید می‌شود که برای سلامت جامعه مهم است. اخبار پلاسکو باعث ایجاد نگرانی مردم از ایمنی زندگی‌شان شد و این اضطرابی مثبت است، چون اضطرابی است که مردم می‌توانند در آن مؤثر باشند. برای مثال، بعد از حادثه پلاسکو مراجعه افراد به شرکت‎‌های بیمه برای بیمه آتش‌سوزی افزایش پیدا کرده یا میزان خرید وسایل اطفای حریق بین مردم افزایش کرده است. بنابراین اضطراب ناشی از بخش زیادی از اخباری که از پلاسکو منتشر شد، منجر به حرکت مثبت شده و برای جامعه مفید بوده است.
در حادثه پلاسکو، خطوط خبری ستاد بحران، تلویزیون، فضای مجازی و مطبوعات با هم متفاوت بود. در فضای مجازی خط خبری چند نکته محوری داشت که عبارت بود از محاکمه مسئولان شهری، پررنگ‌کردن فضای احساسی این حادثه و نیز برهنگی اخبار. در فضای مجازی منازعه به سمت یک جناح سیاسی حرکت می‌کرد. در تلویزیون هم خط خبری سیاسی به نظر می‌آمد و تلاش می‌کرد وجوه خنثی‌تری از واقعه را به نمایش بگذارد. درواقع، می‌توان به طور خلاصه گفت خطوط کلی خبری در موضوع ساختمان پلاسکو از الگوی فضای رسانه‌ای حاکم در کشور تبعیت کرد؛ در این الگو، مجموعه رویکردهای خبری فضای رسانه‌ای تابعی از متغیر رقابت سیاسی بین نیروهای سیاسی داخل کشور است. الگویی که در ماجرای پلاسکو شکل گرفت کاملا از این الگو تبعیت کرد و مجموعه خبررسانی و گرایش‌های تحلیلی در خیلی از مواقع به سمت‌وسوی فضاهای سیاسی کشیده می‌شد، ضمن اینکه در سطح مسئولان نیز این مرزبندی وجود داشت؛ مثلا بخش‌هایی از ساختار اداری کشور یا مسئولان در پی این بودند که حادثه پلاسکو را زیاد مطرح نکنند، اما بخش‌های دیگری از دستگاه‌های کشور قصد داشتند آن را پررنگ جلوه دهند. دستگاه‌ها و نهادهایی بودند که تلاش می‌کردند مسئولیت یک نهاد یا وزارتخانه را پررنگ نشان دهند، اما بخش‌های دیگر سازمان‌های دیگری را نشانه می‌گرفتند. بنابراین چه در سطح رسانه‌ای و چه در سطح مسئولان کشوری، الگوی حاکم در ماجرای پلاسکو تابع همان الگوی عمومی فضای سیاسی کشور بود. این اتفاق باید بسیار مورد نقد قرار گیرد چون گسترش رقابت سیاسی در سطح مسائلی از قبیل حادثه پلاسکو می‌تواند برای کشور بسیار خطرناک و زیان‌بار باشد و مانع از کشف حقایق شود.
* این متن براساس گفت‌وگوی «شرق» با کامبیز نوروزی درباره نحوه پوشش اخبار حادثه پلاسکو تنظیم شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.