|

رشد و توسعه یکی نیستند

فقر و ‌نابرابری درآمد، گرسنگی بیش از یک‌میلیارد نفر در کره زمین، بی‌کاری، تغییرات اقلیمی و افزایش دمای زمین و شکاف روزافزون بین کشورهای غنی و فقیر از معضلات اصلی جهان در زمانه حاضر هستند. ابعاد وضع موجود زمانی بحرانی‌تر می‌شود که با مقوله «توسعه اقتصادی» بررسی شود. در نقد، توضیح و توجیه این موضوع تاکنون آثار بسیاری منتشر شده است. نشر نی به‌تازگی کتاب دوجلدی «توسعه اقتصادی» اثر ‌ای. واین نافزیگر، استاد ممتاز دانشگاه ایالتی کانزاس را منتشر کرده که در آن به تجزیه و تحلیل اقتصادهای رو به توسعه آسیا، آفریقا و اروپای‌شرقی - مرکزی می‌پردازد. دامنه مطالعه نافزیگر حدود ۸۵ درصد جمعیت رو به توسعه‌ جهان را دربر می‌گیرد. این کتاب به‌منظور افزایش شناخت دانشجویان علم اقتصاد، پژوهشگران اقتصاد توسعه و علاقه‌مندان به این حوزه نوشته شده است. نویسنده در کتاب حاضر مسائل اروپای‌شرقی - مرکزی و شوروی سابق، فروپاشی سوسیالیسم دولتی و گذار به اقتصاد آزاد و اصلاحات اقتصادی این کشورها و نیز گذار چین به اقتصاد بازار را تحلیل می‌کند.
نافزیگر علاوه بر مسائل کشورهای در‌حال‌‌صنعتی‌شدن در شرق و جنوب‌شرق آسیا از جمله تایوان، کره‌جنوبی، سنگاپور، مالزی و اندونزی به مشکلات حاد کشورهای جنوب صحرای آفریقا نیز می‌پردازد. مطالعه حاضر علاوه بر شوک جانبی قیمت و بحران بدهی، کمبود فزاینده مواد غذایی، فقر روستایی، تراکم جمعیت شهری و سقوط دستمزدهای واقعی را نیز در کشورهای جنوب صحرای آفریقا بررسی می‌کند. نافزیگر این مشکلات را مبین واکنش ناکافی به تعدیل، اصلاحات و آزادسازی می‌داند که اغلب صندوق بین‌المللی پول یا بانک جهانی به‌عنوان آخرین راه‌ چاره تحمیل می‌کنند. او درعین‌حال تأکید دارد که مسائل نپال، میانمار (برمه)، کامبوج و هائیتی به‌اندازه مشکلات آفریقا جدی‌اند. نویسنده همچنین رشد سریع اخیر هند، لهستان، برزیل، چین و کشورهای حاشیه اقیانوس آرام و نیز رشد کند کشورهای کمترتوسعه‌یافته از جمله جنوب صحرای آفریقا را نیز توضیح می‌دهد. ظهور و سقوط الگوهای مبتنی‌بر روسیه، ژاپن، چین، تایوان، کره و آمریکای‌شمالی، ارزیابی کمک به کشورهای عقب‌مانده، ‌بررسی اینکه آیا فن‌آوری اطلاعات و تلفن‌های همراه می‌توانند کشورهای فقیر را از راهی میان‌بر به شکوفایی اقتصادی برسانند ‌و چگونگی تأثیر بحران‌های جهانی و بازارهای تجارت و سرمایه بر کشورهای رو‌به‌توسعه، از دیگر مباحث کتاب حاضر است. اقتصاد توسعه ذیل مکتب اقتصادی مسلط نئوکلاسیسم و به‌عنوان بخشی از دانش اقتصاد تعریف می‌شود که به بررسی جنبه‌های فرایند توسعه و گسترش در کشورهای درحال‌توسعه می‌پردازد. اقتصاد توسعه دربرگیرنده ایجاد نظریه‌ها و روش‌هایی است که به تعیین سیاست‌ها و شیوه‌ها کمک کرده و می‌تواند در هر دو سطح محلی و بین‌المللی اجرا شود. برخلاف بسیاری دیگر از بخش‌های اقتصاد، رویکرد اقتصاد توسعه ممکن است عوامل اجتماعی و سیاسی را نیز جهت طراحی و تدوین برنامه‌های خاص در خود بگنجاند. توسعه اقتصادی و اجتماعی با تمرکز بر شاخص‌هایی از معیار زندگی همچون فقر، توزیع درآمد، تغذیه، امید به زندگی، باسوادی، آموزش‌وپرورش، اشتغال، مسکن و خدمات دیگر انجام می‌گیرد. این تفکر علاوه بر ایجاد ظرفیت‌های اقتصادی، به عدالت اجتماعی از قبیل توزیع عادلانه ثروت و کاهش اختلاف طبقاتی و تأمین حداقل سطح زندگی نیز توجه دارد. هدف عمده کشورهای فقیر توسعه اقتصادی یا رشد اقتصادی است. کتاب حاضر نشان می‌دهد که این دو اصطلاح به یک معنا نیستند. رشد ممکن است برای توسعه لازم باشد اما کافی نیست. رشد اقتصادی به افزایش تولید یا درآمد سرانه کشور اشاره دارد. تولید معمولا با محصول ناخالص ملی سنجیده می‌شود که ستانده کل کالاها و خدمات یک اقتصاد است. توسعه اقتصادی به رشد اقتصادی همراه با تغییرات در توزیع ستانده و ساختار اقتصادی اشاره دارد. این تغییرات ممکن است شامل بهبود در رفاه مادی نیمه‌فقیرتر جمعیت، کاهش در سهم کشاورزی و افزایش در سهم خدمات و صنعت در محصول ناخالص ملی، ‌افزایش در تحصیلات و مهارت نیروی کار و پیشرفت‌های فنی شود که از درون کشور نشئت می‌گیرد.
کتاب حاضر در دو مجلد و پنج بخش تنظیم شده: چهار بخش ابتدایی در مجلد اول و دو بخش پایانی در مجلد دوم. بخش اول کتاب بر اصول و مفاهیم توسعه اقتصادی و پایداری متمرکز است. بخش دوم به بررسی توزیع درآمد، از جمله بحث درباره توزیع بین مناطق روستایی و شهری و فرایند دگرگونی کشاورزی مربوط می‌شود. نویسنده در این بخش، بحث ضعف داده‌های آماری فقر و گرسنگی را بسط می‌دهد، ماهیت چندبعدی فقر را خاطرنشان می‌سازد، داده‌هایی را برای میزان فقر جهانی و ناحیه‌ای به دست می‌دهد، ‌به نحوه تأثیر فقر و نابرابری بر جنگ و خشونت سیاسی نگاهی می‌اندازد و مفاهیم فقر روزی یک دلار یا دو دلار را توضیح می‌دهد. همچنین در این بخش فقر روستایی و تحول کشاورزی، نحوه تأثیر کشاورزی بر رشد کلی اقتصادی و منابع غیرزراعی درآمد روستایی، شرکت‌های چندملیتی و زراعت قراردادی در کشورهای روبه‌توسعه بررسی می‌شود و نویسنده داده‌های سری‌های زمانی درخصوص رشد میانگین تولید موادغذایی در کشورهای ثروتمند و فقیر را به دست می‌دهد و اهمیت نسبی ماهی، گوشت و حبوبات در کشورهای روبه‌توسعه را به دقت مورد بررسی قرار می‌دهد. در بخش سوم نقش جمعیت، عوامل تولید، فن‌آوری در توسعه اقتصادی، ‌با تأکید خاص بر محیط‌ زیست و منابع طبیعی، تجزیه و تحلیل می‌شود. اقتصاد کلان و اقتصاد توسعه بین‌المللی موضوع بحث در بخش چهارم در مجلد دوم کتاب است. در بخش آخر نیز گذار به اقتصاد آزاد و اصلاحات اقتصادی در اروپای‌شرقی، اتحاد شوروی سابق و چین تحلیل می‌شود. همچنین در پیوست یکی از فصول این بخش برنامه‌ریزی هماهنگ واحدهای بازار و دولت، ‌اغلب در سطح ملی، ‌به‌منظور کاستن از میزان فقر، رشد شتاب‌یافته اقتصادی و دیگر اهداف اقتصادی ملی بررسی می‌شود. فصل پایانی کتاب نیز به تحلیل تثبیت، تعدیل و اصلاحات در اقتصادهای روبه‌توسعه می‌پردازد.

فقر و ‌نابرابری درآمد، گرسنگی بیش از یک‌میلیارد نفر در کره زمین، بی‌کاری، تغییرات اقلیمی و افزایش دمای زمین و شکاف روزافزون بین کشورهای غنی و فقیر از معضلات اصلی جهان در زمانه حاضر هستند. ابعاد وضع موجود زمانی بحرانی‌تر می‌شود که با مقوله «توسعه اقتصادی» بررسی شود. در نقد، توضیح و توجیه این موضوع تاکنون آثار بسیاری منتشر شده است. نشر نی به‌تازگی کتاب دوجلدی «توسعه اقتصادی» اثر ‌ای. واین نافزیگر، استاد ممتاز دانشگاه ایالتی کانزاس را منتشر کرده که در آن به تجزیه و تحلیل اقتصادهای رو به توسعه آسیا، آفریقا و اروپای‌شرقی - مرکزی می‌پردازد. دامنه مطالعه نافزیگر حدود ۸۵ درصد جمعیت رو به توسعه‌ جهان را دربر می‌گیرد. این کتاب به‌منظور افزایش شناخت دانشجویان علم اقتصاد، پژوهشگران اقتصاد توسعه و علاقه‌مندان به این حوزه نوشته شده است. نویسنده در کتاب حاضر مسائل اروپای‌شرقی - مرکزی و شوروی سابق، فروپاشی سوسیالیسم دولتی و گذار به اقتصاد آزاد و اصلاحات اقتصادی این کشورها و نیز گذار چین به اقتصاد بازار را تحلیل می‌کند.
نافزیگر علاوه بر مسائل کشورهای در‌حال‌‌صنعتی‌شدن در شرق و جنوب‌شرق آسیا از جمله تایوان، کره‌جنوبی، سنگاپور، مالزی و اندونزی به مشکلات حاد کشورهای جنوب صحرای آفریقا نیز می‌پردازد. مطالعه حاضر علاوه بر شوک جانبی قیمت و بحران بدهی، کمبود فزاینده مواد غذایی، فقر روستایی، تراکم جمعیت شهری و سقوط دستمزدهای واقعی را نیز در کشورهای جنوب صحرای آفریقا بررسی می‌کند. نافزیگر این مشکلات را مبین واکنش ناکافی به تعدیل، اصلاحات و آزادسازی می‌داند که اغلب صندوق بین‌المللی پول یا بانک جهانی به‌عنوان آخرین راه‌ چاره تحمیل می‌کنند. او درعین‌حال تأکید دارد که مسائل نپال، میانمار (برمه)، کامبوج و هائیتی به‌اندازه مشکلات آفریقا جدی‌اند. نویسنده همچنین رشد سریع اخیر هند، لهستان، برزیل، چین و کشورهای حاشیه اقیانوس آرام و نیز رشد کند کشورهای کمترتوسعه‌یافته از جمله جنوب صحرای آفریقا را نیز توضیح می‌دهد. ظهور و سقوط الگوهای مبتنی‌بر روسیه، ژاپن، چین، تایوان، کره و آمریکای‌شمالی، ارزیابی کمک به کشورهای عقب‌مانده، ‌بررسی اینکه آیا فن‌آوری اطلاعات و تلفن‌های همراه می‌توانند کشورهای فقیر را از راهی میان‌بر به شکوفایی اقتصادی برسانند ‌و چگونگی تأثیر بحران‌های جهانی و بازارهای تجارت و سرمایه بر کشورهای رو‌به‌توسعه، از دیگر مباحث کتاب حاضر است. اقتصاد توسعه ذیل مکتب اقتصادی مسلط نئوکلاسیسم و به‌عنوان بخشی از دانش اقتصاد تعریف می‌شود که به بررسی جنبه‌های فرایند توسعه و گسترش در کشورهای درحال‌توسعه می‌پردازد. اقتصاد توسعه دربرگیرنده ایجاد نظریه‌ها و روش‌هایی است که به تعیین سیاست‌ها و شیوه‌ها کمک کرده و می‌تواند در هر دو سطح محلی و بین‌المللی اجرا شود. برخلاف بسیاری دیگر از بخش‌های اقتصاد، رویکرد اقتصاد توسعه ممکن است عوامل اجتماعی و سیاسی را نیز جهت طراحی و تدوین برنامه‌های خاص در خود بگنجاند. توسعه اقتصادی و اجتماعی با تمرکز بر شاخص‌هایی از معیار زندگی همچون فقر، توزیع درآمد، تغذیه، امید به زندگی، باسوادی، آموزش‌وپرورش، اشتغال، مسکن و خدمات دیگر انجام می‌گیرد. این تفکر علاوه بر ایجاد ظرفیت‌های اقتصادی، به عدالت اجتماعی از قبیل توزیع عادلانه ثروت و کاهش اختلاف طبقاتی و تأمین حداقل سطح زندگی نیز توجه دارد. هدف عمده کشورهای فقیر توسعه اقتصادی یا رشد اقتصادی است. کتاب حاضر نشان می‌دهد که این دو اصطلاح به یک معنا نیستند. رشد ممکن است برای توسعه لازم باشد اما کافی نیست. رشد اقتصادی به افزایش تولید یا درآمد سرانه کشور اشاره دارد. تولید معمولا با محصول ناخالص ملی سنجیده می‌شود که ستانده کل کالاها و خدمات یک اقتصاد است. توسعه اقتصادی به رشد اقتصادی همراه با تغییرات در توزیع ستانده و ساختار اقتصادی اشاره دارد. این تغییرات ممکن است شامل بهبود در رفاه مادی نیمه‌فقیرتر جمعیت، کاهش در سهم کشاورزی و افزایش در سهم خدمات و صنعت در محصول ناخالص ملی، ‌افزایش در تحصیلات و مهارت نیروی کار و پیشرفت‌های فنی شود که از درون کشور نشئت می‌گیرد.
کتاب حاضر در دو مجلد و پنج بخش تنظیم شده: چهار بخش ابتدایی در مجلد اول و دو بخش پایانی در مجلد دوم. بخش اول کتاب بر اصول و مفاهیم توسعه اقتصادی و پایداری متمرکز است. بخش دوم به بررسی توزیع درآمد، از جمله بحث درباره توزیع بین مناطق روستایی و شهری و فرایند دگرگونی کشاورزی مربوط می‌شود. نویسنده در این بخش، بحث ضعف داده‌های آماری فقر و گرسنگی را بسط می‌دهد، ماهیت چندبعدی فقر را خاطرنشان می‌سازد، داده‌هایی را برای میزان فقر جهانی و ناحیه‌ای به دست می‌دهد، ‌به نحوه تأثیر فقر و نابرابری بر جنگ و خشونت سیاسی نگاهی می‌اندازد و مفاهیم فقر روزی یک دلار یا دو دلار را توضیح می‌دهد. همچنین در این بخش فقر روستایی و تحول کشاورزی، نحوه تأثیر کشاورزی بر رشد کلی اقتصادی و منابع غیرزراعی درآمد روستایی، شرکت‌های چندملیتی و زراعت قراردادی در کشورهای روبه‌توسعه بررسی می‌شود و نویسنده داده‌های سری‌های زمانی درخصوص رشد میانگین تولید موادغذایی در کشورهای ثروتمند و فقیر را به دست می‌دهد و اهمیت نسبی ماهی، گوشت و حبوبات در کشورهای روبه‌توسعه را به دقت مورد بررسی قرار می‌دهد. در بخش سوم نقش جمعیت، عوامل تولید، فن‌آوری در توسعه اقتصادی، ‌با تأکید خاص بر محیط‌ زیست و منابع طبیعی، تجزیه و تحلیل می‌شود. اقتصاد کلان و اقتصاد توسعه بین‌المللی موضوع بحث در بخش چهارم در مجلد دوم کتاب است. در بخش آخر نیز گذار به اقتصاد آزاد و اصلاحات اقتصادی در اروپای‌شرقی، اتحاد شوروی سابق و چین تحلیل می‌شود. همچنین در پیوست یکی از فصول این بخش برنامه‌ریزی هماهنگ واحدهای بازار و دولت، ‌اغلب در سطح ملی، ‌به‌منظور کاستن از میزان فقر، رشد شتاب‌یافته اقتصادی و دیگر اهداف اقتصادی ملی بررسی می‌شود. فصل پایانی کتاب نیز به تحلیل تثبیت، تعدیل و اصلاحات در اقتصادهای روبه‌توسعه می‌پردازد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.