تصاحب حقیقت فرنگ

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

مرتضی بیک‌بیاتی: «سفر» در عصر قاجار، فراتر از جابه‌جایی مکان بود؛ سفری بود در زمان، از جهانی سنت‌زده و محصور در حصار تقدیر، به سوی سرزمینی که «تجدد» در آن نه یک ایده، که واقعیتی ملموس بود. سفرنامه‌های مصور این دوران، تنها گزارش‌های روزانه از مسیرهای عبور یا توصیف کاخ‌های فرنگ نیستند؛ بلکه آینه‌هایی هستند که حیرت، کنجکاوی و گاه هراس مسافران ایرانی را در برابر «دیگری بزرگ» (اروپا) بازتاب می‌دهند. آنچه این سفرنامه‌ها را از متون مکتوب مشابه متمایز می‌کند، حضور «عکس» در کنار «کلمه» است. در روزگاری که عکاسی در ایران هنوز هنری نوپا و عمدتا در انحصار دربار بود، ثبت لحظات سفر با دوربین، تلاشی بود برای «تصاحب حقیقت فرنگ». شاهان و رجال قاجار با حمل دوربین‌های سنگین و استخدام عکاسان اختصاصی، می‌خواستند نه‌تنها خاطرات خود، که «قدرت نظاره‌گری» خود را بر جهان جدید به ثبت برسانند. کتاب «سفرنامه مصور مظفرالدین‌شاه به فرنگ» با عنوان فرعی «سفر کُنتر کسویل فرانسه» یکی از این نوع آثار است که به‌تازگی به کوشش مهرداد اسکویی و علیرضا بهارلو منتشر شده است. این اثر یکی از آثار برجسته، زیبا و مستند در حوزه تاریخ قاجار و عکاسی دوره قاجار است. کتاب حاضر، نه صرفا بازخوانی یک سفر، بلکه تلاشی است برای پرده‌برداری از لایه‌های پنهان تاریخ تصویری ایران. در هر تصویر از این مجموعه، ما شاهد برخورد دو جهانیم: از یک سو، هیبت سنتی رجال قاجار با عبا و کلاه‌های بلند‌ و از سوی دیگر، معماری نئوکلاسیک اروپا، خیابان‌های سنگ‌فرش و ابزارهای تکنولوژیک عصر بخار. این تصاویر، سند «لحظه‌ی مکث» هستند؛ لحظه‌ای که سوژه ایرانی در برابر مدرنیته مکث می‌کند، خیره می‌شود و دوربین، آن خیرگی را ابدی می‌کند. پژوهشگران این اثر، با کنار هم قرار‌‌دادن روایت‌های مکتوب و اسناد تصویری، کوشیده‌اند تا غبار زمان را از چهره این سفر تاریخی بزدایند. خواننده با تورق این صفحات، نه یک سیاحت‌نامه معمولی، بلکه گزارشی از تکاپوی نسلی را می‌خواند که در آستانه تحولات بزرگ (همچون مشروطه)، در پی یافتن پاسخی برای معمای عقب‌ماندگی و پیشرفت بودند. این سفرنامه مصور، دعوتی است برای دوباره دیدن قاجار؛ نه آن‌گونه که در کتاب‌های خشک تاریخی روایت شده، بلکه آن‌گونه که خودشان می‌خواستند دیده شوند: مسافرانی در جست‌وجوی فردایی که هرگز به تمامی شبیه به دیروزشان نبود. این سفرنامه تصویری روایتگر سومین و آخرین سفر مظفرالدین‌ شاه قاجار به فرنگ (اروپا) در سال ۱۲۸۴ خورشیدی (۱۹۰۵ میلادی) است. این سفر که تنها یک سال پیش از امضای فرمان مشروطیت انجام شد، از زاویه‌ای خاص و مستند ثبت شده است. ارزش اصلی این اثر تنها در متن مکتوب سفرنامه نیست، بلکه در عکس‌های بسیار ارزشمند و نایابی است که همراه با این سفر ثبت شده‌اند؛ عکس‌ها و تصاویری که نگاه شاه و همراهانش را به دنیای مدرن آن روز اروپا و همچنین وضعیت دربار و همراهان در طول سفر به تصویر می‌کشند.

نقش کوشش‌گران کتاب: مهرداد اسکویی؛ مستندساز، عکاس و پژوهشگر برجسته ایرانی است که به خاطر نگاه هنری و پژوهشی عمیقش به تاریخ عکاسی و فرهنگ ایران شناخته می‌شود. تلاش‌های او در گردآوری، ترمیم و بازخوانی اسناد تصویری دوره قاجار همواره مرجع بوده‌اند. و علیرضا بهارلو؛ پژوهشگر و منتقد سینما و تاریخ هنر است که در تدوین و تحلیل اسناد تاریخی و تصویری این مجموعه همکاری داشته است. این دو پژوهشگر با دقت و حوصله فراوان، عکس‌ها، یادداشت‌ها و اسناد مرتبط با این سفر را از آرشیوهای مختلف گردآوری کرده و با مقدمه‌ای عالمانه و توضیحات تفصیلی بر روی تصاویر، کتاب را به یک سند تاریخی بی‌نقص تبدیل کرده‌اند. اگر بخواهیم ساختار و بخش‌های محوری این کتاب را تحلیل کنیم، می‌توان آن را به چهار بخش اصلی تقسیم کرد: ۱. بخش روایت مکتوب (متن سفرنامه)؛ از آنجایی که این کتاب یک اثر پژوهشی-‌مستند است، ساختار آن صرفا یک روایت خطی از سفر نیست، بلکه ترکیبی از «سند مکتوب» و «سند تصویری» است که در کنار هم به یک معنا می‌رسند. بخش روایت مکتوب (متن سفرنامه) هسته اصلی روایت است، شامل یادداشت‌ها، روزنامه‌ها و گزارش‌هایی که در طول سفر نوشته شده‌اند. محتوا: توصیف مناظر، گزارش از ملاقات با پادشاهان و شخصیت‌های برجسته اروپایی، توصیف غذاها، لباس‌ها و حتی حس و حال سفر. نکته پژوهشی: در این نسخه، متن سفرنامه صرفا ترجمه یا بازنویسی نشده، بلکه با دقت علمی بازخوانی شده تا لایه‌های معنایی و اصطلاحات آن زمان (که ممکن است برای خواننده امروز غریب باشد) برای او روشن شود.

۲. بخش گالری تصاویر (بخش اصلی و بصری)؛ این بخش، قلب تپنده کتاب است. برخلاف کتاب‌های قدیمی که عکس‌ها را در انتهای کتاب می‌گذاشتند، در چنین آثار مدرنی، عکس‌ها در دل متن یا بلافاصله پس از بخش‌های مربوطه قرار می‌گیرند. پرتره‌های سلطنتی و درباری: عکس‌هایی از خودِ مظفرالدین‌ شاه و همراهانش که نشان‌دهنده استایل، آرایش و پرستیژ آنها در سفر است. مستندات شهری و معماری: عکس‌هایی از شهرهای اروپایی (مانند پاریس، لندن و...) که از نگاه یک ایرانی قاجار به شهر مدرن نگاه می‌کنند. این بخش برای علاقه‌مندان به هنر و معماری بسیار ارزشمند است. جزئیات زندگی روزمره: عکس‌هایی از اشیاء، خودروهای اولیه، قطارها و محیط‌های عمومی که «زمان» را به خوبی تثبیت کرده‌اند.

3. بخش تحلیل و تکمیلی (بخش پژوهشی): این بخش که حاصل تلاش‌های مهرداد اسکویی و علیرضا بهارلو است، چیزی فراتر از یک کتاب سفرنامه ساده است. تفسیر تصاویر: پژوهشگران توضیح می‌دهند که یک عکس در چه موقعیتی گرفته شده، چه اتفاقی در حال وقوع بوده و چرا این تصویر اهمیت دارد. مقایسه و تطبیق: آنها با استفاده از دانش خود، عکس‌ها را با اسناد دیگر تطبیق می‌دهند تا صحت تاریخی آنها تأیید شود. مثلا اگر در متن از یک عمارت خاص صحبت شده، پژوهشگر با عکسی از آن عمارت که در آرشیوهای دیگر موجود است، آن را تأیید یا اصلاح می‌کند.

4. بخش مقدمه و پانویس‌های علمی (بخش مستندسازی) مقدمه پژوهشی: این بخش در واقع نقش «نقشه راه» را دارد و به خواننده می‌گوید که با چه نوع تاریخی روبه‌رو است. پانویس‌ها: در لبه صفحات، اطلاعات تکمیلی درباره اسامی اشخاص، مکان‌های جغرافیایی تغییر‌یافته و اصطلاحات قدیمی قرار دارد که به مطالعه عمیق‌تر کمک می‌کنند.