«ساعت نامعلوم بیداری»: وطن، مهاجرت و هویت‌یابی
رستاخیز ریشه‌ها
وطن من کجاست؟ سؤالی که انسان‌ها در پی پاسخش، به جغرافیایی با فرهنگ، مذهب و زبان جدید مهاجرت می‌کنند. اتفاقی که در چند دهه اخیر با شدت بیشتری شاهد آن هستیم. آتوسا افشین‌نوید در رمان «ساعت نامعلوم بیداری» پیرامون وطن، مهاجرت و هویت‌یابی در فاصله این دو مفهوم می‌نویسد. شخصیت‌های این رمان مواجهه متفاوتی با مهاجرت دارند.
به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
طاهره زنگوئی: وطن من کجاست؟ سؤالی که انسان‌ها در پی پاسخش، به جغرافیایی با فرهنگ، مذهب و زبان جدید مهاجرت می‌کنند. اتفاقی که در چند دهه اخیر با شدت بیشتری شاهد آن هستیم. آتوسا افشین‌نوید در رمان «ساعت نامعلوم بیداری» پیرامون وطن، مهاجرت و هویت‌یابی در فاصله این دو مفهوم می‌نویسد. شخصیت‌های این رمان مواجهه متفاوتی با مهاجرت دارند. این‌گونه خواننده با چند واقعیت ممکن و نه یک نتیجه حتمی روبه‌رو می‌شود. این مسئله در رمان دیگر این نویسنده به نام «بازگشت ماهی‌های پرنده» نیز به چشم می‌خورد که نشانه درگیری پیوسته او با این مفاهیم در طی سال‌هاست. مسئله مهاجرت در آثار جدید دیگر نویسندگان معاصر نیز دیده می‌شود. برای نمونه در رمان «آذرباد» نوشته نسیم مرعشی و «شکستن هسته زردآلو» نوشته سینا دادخواه، شخصیت‌های مهاجر خلق شده‌اند. به‌جز مهاجرت، جنگ نیز از مفاهیم مشترک دو رمان آتوسا افشین‌نوید است. شخصیت رایموند در «ساعت نامعلوم بیداری» در جنگ اسیر شده و کودکی شخصیتی در رمان «بازگشت ماهی‌های پرنده» در جنگ گذشته است. با توجه به ماندگاری آثار جنگ در این شخصیت‌ها، نویسنده به‌جز زخم‌های جسمی، بر آثار روانی آن نیز تأکید فراوانی دارد. جنگ مثل غده سرطانی بدخیمی در روح انسان می‌ماند و دردش علاجی ندارد. در جنگ، مفهوم وطن پررنگ‌تر می‌شود. رایموند به‌عنوان مردی ارمنی و اسیر در جنگ ایران و عراق، ریشه‌های هویتی عمیقی دارد و پس از بازگشت از زندان، سال‌ها در یکی از محله‌های قدیمی تهران زندگی می‌کند. در کوچه‌ای که باقی خانه‌هایش، تخریب و به دست مدرنیته سپرده شده است. این مسئله نشان‌دهنده این است که وطن نه وابسته به ملیت، نه مذهب و نه حتی زبان است. وطن به باور به گذشته و ریشه‌های فرهنگی برمی‌گردد.
دغدغه‌مندی نویسنده در زمینه وطن در زندگی شخصی‌اش هم نمود داشته و او را برای تحصیل در رشته «فرهنگ و تمدن‌های اسلامی» به دانشگاه آقاخان در انگلیس کشانده است. او می‌خواست بفهمد چه چیزی وطن را وطن می‌کند؛ مرزهای جغرافیایی، فرهنگی، اساطیر و قصه‌های آفرینش مشترک یا گذشته مشترک. اما در نهایت او در این رمان، به وطن فقط در بستر ظاهری جنگ و جدایی مرزی نمی‌پردازد. او به وطن کوچک‌تر و درونی‌تر که خانه و خانواده است، اشاره می‌کند. شخصیتی مانند فرخ، وطن خانواده را رها کرده و هویتش را در خاطرات گذشته بازتعریف می‌کند. حتی دلبستگی‌های جدیدش، نشانی از گذشته دارند.
تلاش برای حفظ گذشته در ماجرای اصلی رمان آمده است. خانه سرهنگ قادرپناه برخلاف سایر خانه‌های کوچه هویزه، ماندگار می‌شود. جدال بر سر تنها بازمانده این کوچه اصیل، نشان از مبارزه ریشه‌ها برای زندگی است. مبارزه‌ای که در جبهه مقابلش، صف طویل انسان‌های مدرن ایستاده‌اند. مبارزه برای تخریب خانه‌ای که حافظه روابط انسانی و تجربه‌های فردی گذشتگان را در خود دارد. خانه‌ای که با حذف آن، بخشی از زیرساخت نامرئی زندگی اجتماعی سست می‌شود. فضاسازی این خانه و دوگانگی میان کهنه و نو، تشابهاتی با رمان «خانه ادریسی‌ها» نوشته غزاله علیزاده دارد. علاقه به روایت‌های تودرتو از چندین شخصیت، در هر دوی این رمان‌ها دیده می‌شود. این روایت‌های به ظاهر نامربوط مثل اتاق‌های خانه‌ای تاریخی به هم راه دارند. در روایت هرکدام از این شخصیت‌ها سرنخی کاشته شده که با اتصال به نشانه‌های روایت دیگر، سیر رمان را معلوم می‌کند. آتوسا افشین‌نوید، جدا از اهمیتی که از لحاظ محتوایی در این رمان به ریشه‌ها می‌دهد، تلاش کرده زبانش را هم به سمت‌وسوی کلاسیک سوق دهد. در بیشتر بخش‌ها موفق بوده است. کلمات زیبا و روان کنار هم نشسته و تصاویر زنده‌ای ساخته‌اند. اما گاهی سنگینی کلمات بر شاعرانگی‌شان غلبه کرده و نثر را از ریتم انداخته است. مسئله زبان درمورد بعضی دیالوگ‌ها هم مطرح است. برخی از آنها به جای اضافه‌کردن اطلاعات جدید به ماجرا، به جملات قصار تبدیل شده‌اند. این جملات در جایگاه دیگری از متن شاید نمود بهتری پیدا می‌کردند. ویژگی مثبت زبان نویسنده این است که با وجود تعدد شخصیت‌ها، لحن هرکدام بسته به گذشته فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی‌اش، متفاوت است. با وجود انتخاب شغل املاکی برای چندشخصیت، هیچ‌کدام شبیه هم نیستند و در یک تیپ قرار نمی‌گیرند.
رمان «ساعت نامعلوم بیداری» از لحاظ تکنیکی نیز مورد توجه است. استفاده از انواع مختلف راوی، یکی از نشانه‌های آن است. راوی بسته به نیاز متن، بین اول شخص، دوم شخص و سوم شخص دانای کل می‌چرخد. در حالت نامه‌وار دوم شخص، حرف‌هایی به شخصیت‌های دیگر گفته می‌شود که در حالت‌های دیگر ابراز نشده و بخشی از افشاگری و گره‌گشایی روایت را در خود دارد. استفاده از اول شخص و دوم شخص مربوط به قسمت‌هایی از ماجراست که شخصیت نیاز به همدلی دارد. تکنیک دیگر نویسنده، تکرار شخصیت‌های ساخته‌شده در کتاب دیگرش، مجموعه داستان «سرهنگ تمام»، در این رمان است. شخصیت‌هایی مانند سرهنگ، آقای جولایی و آقای مرعشی در رمان «ساعت نامعلوم بیداری» ادامه پیدا کرده‌اند. الگوی این کار را می‌توان در رمان‌های اسماعیل فصیح دید که شخصیت جلال آریان مدام در رمان‌های مختلفش تکرار می‌شود. نکته مورد اهمیت دیگر این است که برخلاف تصور رایج که زن‌ها، شخصیت‌های زن و مردها، شخصیت‌های مرد را بهتر می‌سازند، آتوسا افشین‌نوید چندین شخصیت مرد در این رمان خلق کرده و جزئیات رفتار آنها را کامل و با جزئیات شرح داده است. این نشان از مشاهده‌گری دقیق نویسنده در جامعه و بازتاب دیده‌ها در کلماتش دارد. در جامعه امروزی جدا از تقابل سنت و مدرنیته، دوگانه طبقه متوسط-طبقه مرفه مطرح است که در این رمان نمود پیدا می‌کند. تلاش شخصیت‌های این رمان برای تغییر طبقه اقتصادی مشهود است. سؤال اصلی این است که هویت انسان‌ها با تغییر طبقه اجتماعی، تغییر می‌کند؟ آیا شهر، خانه، لباس، مدرسه و دانشگاه جدید، هویت جدیدی برای فرد می‌سازد؟ شخصیت‌های رمان متعلق به چندین نسل مختلف‌اند و پاسخ متفاوتی به این سؤال می‌دهند. بعضی دچار گسستگی شده و بعضی همچنان به ریشه‌های خود پایبند می‌مانند. این تفاوت‌ها منجر به دید جامع نسبت به تغییرات جامعه می‌شود. با خواندن این رمان می‌توان دریافت آتوسا افشین‌نوید قبل از مهارت نویسندگی، پژوهشگر مردمی قهاری بوده که آینه رویدادهای جامعه شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
