|

همچنان استثنا

مهرداد حجتی

پیش از انقلاب، تهران دو جشنواره سینمایی داشت؛ یکي ملی و دیگری بین‌المللی. جشنواره ملی عنوانش سپاس بود و جشنواره بین‌المللی عنوانش جشنواره جهانی فیلم تهران. بنیان‌گذاران جشنواره با درک صحیحی از جشنواره‌هاي مطرح جهان ترجیح داده بودند تا جشنواره‌ای با قدوقواره‌ای جهانی پی‌ریزی کنند؛ جشنواره‌ای که بتوان به آن فخر فروخت و با دیگر جشنواره‌های معتبر مقایسه کرد. جشنواره البته عمر چندانی نکرد. وقایع انقلاب اسلامی طومار آن جشنواره را پیچید، اما در طول همان عمر کوتاه چندساله‌اش تجارب گران‌بهایی برای ما به جا گذاشت؛ تجاربی که بتوانیم با تکیه بر آنها جشنواره‌ای متناسب با شرایط امروزمان بنا کنیم. اینکه هنوز پس از 35 سال جشنواره فیلم فجر سردرگم میان سلایق متنوع مدیران دست‌به‌دست می‌شود و با روی‌کارآمدن هر مدیر جشنواره نیز با او دست‌خوش تغییر می‌شود، نشان از بهره‌نبردن از همان تجارب است؛ تجاربی که البته بخش‌هایی از آن به کمک جمال امید به جشنواره فیلم فجر راه یافت، اما به دلیل تغییر مدیران هیچ‌گاه دوام نیافت.
اینکه گفته شود با شرایط امروز کشور می‌توان جشنواره‌ای در قدوقواره جهانی داشت، بیشتر به یک شوخی شبیه است. چون در جشنواره جهانی نمی‌توان هیچ فیلمی را بیش از سه‌دقیقه سانسور کرد. طبیعی است که نتوان فیلم‌های روز جهان را بی‌هیچ ممیزی‌اي روی پرده نشان داد. بنابراین باید از تأسیس چنین جشنواره‌ای دست شست و به جشنواره‌ای داخلی اندیشید؛ جشنواره‌ای که بتوان عنوان ملی را بر آن گذاشت و به برگزاری بی‌اعوجاج آن اصرار کرد، اما همان‌طور که از ادوار 35ساله جشنواره فیلم فجر پیداست، هیچ‌گاه بی‌اعوجاج برگزار نشده و همواره سلیقه‌هایی آن را دچار اعوجاج کرده است؛ کم‌وزیادکردن جوایز، کم‌وزیادکردن بخش‌ها و حتی کم‌وزیادکردن روزها. حالا پس از این‌همه سال جشنواره؛ بیشتر به جشن شبیه است تا جشنواره. جشنی برای دورهمی اهالی سینما و البته گروهی از مردم و مسئولان؛ جشنی که در آن به گروهی جایزه می‌دهند و از تعدادی هم تجلیل می‌کنند! اما اینکه این جوایز تا چه حد بر ارتقاي کیفی محصولات سینمایی مؤثر است باید به گذشته بازگشت و ادوار 35 جشنواره را بررسی کرد؛ 35 سال پرفرازونشیب که بخشی از آن در سال‌های پرالتهاب جنگ گذشت؛ سال‌هایی که فرهنگ کشور داشت پوست می‌انداخت و دوران تازه‌ای را با مدیران تازه تجربه می‌کرد؛ همان سال‌ها که ایدئولوژی مهم‌ترین نقش را در تصمیم‌گیری‌ها ایفا می‌کرد. مدیران تازه، جشنواره‌ای تازه می‌خواستند؛ با این تصور که تولیدات تازه را می‌توان در آن عرضه و با آن جشنی باشکوه در سالگرد انقلاب برپا کرد؛ جشنی صرفا برای نکوداشت انقلاب! جشنواره اما هرچه از سال‌های نخستش فاصله گرفت، از اندیشه تأسیسی‌اش هم فاصله گرفت؛ از همان اندیشه‌ای که می‌گفت باید ویترینی از دستاوردهای مدیران انقلابی سینما در مدت 11 روز دهه فجر چید تا همگان به تماشای آن بیایند. زمانه رفته‌رفته تغییر کرد. نسل عوض شد؛ تا جایی که امروز می‌توان در ویترین آن آثاری متفاوت‌تر از آنچه که پیش‌تر بود دید؛ آثاری که از تابو‌های بسیار عبور و تصویری واقعی‌تر از آنچه که پیش‌تر نشان داده می‌شد ارائه می‌کنند، اما قرار است جشنواره همچنان به اصرار مدیران در ظاهر به همان رویکرد قدیمی پایبند باشد! محصولات ویترین جشنواره اکنون تصویری متفاوت از آن شعار‌ها نشان می‌دهند؛ تصویری متأثر از همان سردرگمی سال‌هایی که پشت‌سر گذاشته‌ایم؛ سال‌هایی پرنوسان که در طول آن مدیران سازهایشان را با موقعیت روز کوک می‌کرده‌اند؛ موقعیتی که هرآن دست‌خوش تغییر می‌شود و با آن تحولی به‌یک‌باره رخ می‌دهد. مدیران سال‌هاست که به تأسیس نمی‌اندیشند؛ به ادامه می‌اندیشند حتی اگر آن ادامه، ادامه دوره استثنا باشد! نهاد، مربوط به دورانی دیگر است؛ دورانی که در آن بتوان به تأسیس فکر کرد، به استقرار. بااین‌حساب آیا نهاد جشنواره هنوز تأسیس نشده است؟ نهادی که بتوان از آن نتیجه ‌زایایی انتظار داشت؟

پیش از انقلاب، تهران دو جشنواره سینمایی داشت؛ یکي ملی و دیگری بین‌المللی. جشنواره ملی عنوانش سپاس بود و جشنواره بین‌المللی عنوانش جشنواره جهانی فیلم تهران. بنیان‌گذاران جشنواره با درک صحیحی از جشنواره‌هاي مطرح جهان ترجیح داده بودند تا جشنواره‌ای با قدوقواره‌ای جهانی پی‌ریزی کنند؛ جشنواره‌ای که بتوان به آن فخر فروخت و با دیگر جشنواره‌های معتبر مقایسه کرد. جشنواره البته عمر چندانی نکرد. وقایع انقلاب اسلامی طومار آن جشنواره را پیچید، اما در طول همان عمر کوتاه چندساله‌اش تجارب گران‌بهایی برای ما به جا گذاشت؛ تجاربی که بتوانیم با تکیه بر آنها جشنواره‌ای متناسب با شرایط امروزمان بنا کنیم. اینکه هنوز پس از 35 سال جشنواره فیلم فجر سردرگم میان سلایق متنوع مدیران دست‌به‌دست می‌شود و با روی‌کارآمدن هر مدیر جشنواره نیز با او دست‌خوش تغییر می‌شود، نشان از بهره‌نبردن از همان تجارب است؛ تجاربی که البته بخش‌هایی از آن به کمک جمال امید به جشنواره فیلم فجر راه یافت، اما به دلیل تغییر مدیران هیچ‌گاه دوام نیافت.
اینکه گفته شود با شرایط امروز کشور می‌توان جشنواره‌ای در قدوقواره جهانی داشت، بیشتر به یک شوخی شبیه است. چون در جشنواره جهانی نمی‌توان هیچ فیلمی را بیش از سه‌دقیقه سانسور کرد. طبیعی است که نتوان فیلم‌های روز جهان را بی‌هیچ ممیزی‌اي روی پرده نشان داد. بنابراین باید از تأسیس چنین جشنواره‌ای دست شست و به جشنواره‌ای داخلی اندیشید؛ جشنواره‌ای که بتوان عنوان ملی را بر آن گذاشت و به برگزاری بی‌اعوجاج آن اصرار کرد، اما همان‌طور که از ادوار 35ساله جشنواره فیلم فجر پیداست، هیچ‌گاه بی‌اعوجاج برگزار نشده و همواره سلیقه‌هایی آن را دچار اعوجاج کرده است؛ کم‌وزیادکردن جوایز، کم‌وزیادکردن بخش‌ها و حتی کم‌وزیادکردن روزها. حالا پس از این‌همه سال جشنواره؛ بیشتر به جشن شبیه است تا جشنواره. جشنی برای دورهمی اهالی سینما و البته گروهی از مردم و مسئولان؛ جشنی که در آن به گروهی جایزه می‌دهند و از تعدادی هم تجلیل می‌کنند! اما اینکه این جوایز تا چه حد بر ارتقاي کیفی محصولات سینمایی مؤثر است باید به گذشته بازگشت و ادوار 35 جشنواره را بررسی کرد؛ 35 سال پرفرازونشیب که بخشی از آن در سال‌های پرالتهاب جنگ گذشت؛ سال‌هایی که فرهنگ کشور داشت پوست می‌انداخت و دوران تازه‌ای را با مدیران تازه تجربه می‌کرد؛ همان سال‌ها که ایدئولوژی مهم‌ترین نقش را در تصمیم‌گیری‌ها ایفا می‌کرد. مدیران تازه، جشنواره‌ای تازه می‌خواستند؛ با این تصور که تولیدات تازه را می‌توان در آن عرضه و با آن جشنی باشکوه در سالگرد انقلاب برپا کرد؛ جشنی صرفا برای نکوداشت انقلاب! جشنواره اما هرچه از سال‌های نخستش فاصله گرفت، از اندیشه تأسیسی‌اش هم فاصله گرفت؛ از همان اندیشه‌ای که می‌گفت باید ویترینی از دستاوردهای مدیران انقلابی سینما در مدت 11 روز دهه فجر چید تا همگان به تماشای آن بیایند. زمانه رفته‌رفته تغییر کرد. نسل عوض شد؛ تا جایی که امروز می‌توان در ویترین آن آثاری متفاوت‌تر از آنچه که پیش‌تر بود دید؛ آثاری که از تابو‌های بسیار عبور و تصویری واقعی‌تر از آنچه که پیش‌تر نشان داده می‌شد ارائه می‌کنند، اما قرار است جشنواره همچنان به اصرار مدیران در ظاهر به همان رویکرد قدیمی پایبند باشد! محصولات ویترین جشنواره اکنون تصویری متفاوت از آن شعار‌ها نشان می‌دهند؛ تصویری متأثر از همان سردرگمی سال‌هایی که پشت‌سر گذاشته‌ایم؛ سال‌هایی پرنوسان که در طول آن مدیران سازهایشان را با موقعیت روز کوک می‌کرده‌اند؛ موقعیتی که هرآن دست‌خوش تغییر می‌شود و با آن تحولی به‌یک‌باره رخ می‌دهد. مدیران سال‌هاست که به تأسیس نمی‌اندیشند؛ به ادامه می‌اندیشند حتی اگر آن ادامه، ادامه دوره استثنا باشد! نهاد، مربوط به دورانی دیگر است؛ دورانی که در آن بتوان به تأسیس فکر کرد، به استقرار. بااین‌حساب آیا نهاد جشنواره هنوز تأسیس نشده است؟ نهادی که بتوان از آن نتیجه ‌زایایی انتظار داشت؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.