|

بحران‌های غیرضروری

حمیدرضا پورسلیمی*: بحران‌های غیرضروری شاید بهترین عنوان برای مجادلاتی باشد که جامعه امروز ایران در آن گرفتار است. این عنوان البته پیش‌تر از سوي محمدجواد ظریف و هنگام مذاکرات برای برجام، به کار برده شد. شاید ایشان نیز تصور می‌کردند بحران‌های اصلی دنیا به‌هیچ‌وجه مسئله هسته‌ای ایران نیست و مشکلات غیرضروری مانند آن، تنها موجب صرف هزینه کلان بین‌المللی شده و تمرکز و توجه اصلی دنیا را از مسائل مهم‌تر نظیر مشکلات محیط ‌زیست یا نابرابری و فقر بازمی‌دارد.
می‌توان با همان نگاه، مسائلی را که امروز شاهد آن هستیم، بحران‌های غیرضروری نامید. نگارش این مقاله ازاین‌رو برای نگارنده ضرورت پیدا کرد که ریاست‌جمهور آمریکا، در فرمانی محدودیت‌های زیادی را برای سفر ایرانیان به کشور آمریکا وضع كرد. این خبر نگارنده را به یاد روزی انداخت که عده‌ای از حامیان یک جریان سیاسی خاص، پس از پیروزی ترامپ در انتخابات اخیر، به توزیع شیرینی میان خود پرداخته بودند و از اینکه فردی در آمریکا بر سر کار آمده تا دولت آقای روحانی را تحت‌فشار قرار دهد، خوشحال بودند. این شعف کودکانه حکایت از تنشی در روابط میان دو جریان عمده سیاسی کشور دارد که بعضا آنها را از مسیر پایبندی به اخلاق و اولویت‌دهی به منافع ملی کشور، دور كرده و با اولویت‌دهی به نزاع بر سر کرسی قدرت، تمرکز اصلی را از مسائل اصلی منحرف می‌كند.
تمدن ایرانی در حصار بحران‌های عمیق اقتصادی، سیاسی و اجتماعی گرفتار آمده است و هر زمان امکان آن وجود دارد که این مشکلات، نتایج نامطلوب خود را به صورت گسترده بروز داده و ایران به سرنوشت کشورهای همسایه خود دچار شود. بحران منابع آبی که از خشکی زیباترین جریان‌های سطحی، دریاچه‌ها و رودخانه‌ها تا کاهش ذخیره آب‌های زیرزمینی و فرونشست زمین و ویرانه‌شدن یکی پس از دیگری آبادی‌ها و روستاهای کشور را در برمی‌گیرد. بحران ریزگردها که خود ریشه در بحران آبی کشور دارد و علاوه بر مشکلاتی که برای همه شهرها ایجاد کرد، به‌طور عمده دو استان بزرگ سیستان‌وبلوچستان و خوزستان را با تهدید بسیار جدی برای ساکنان آن مواجه كرده است و هر زمان که تصاویر وسعت و شدت ریزگردها در این دو استان از رسانه‌ها پخش می‌شود، حتی ساکنان تهران نیز نمی‌توانند تصور کنند هم‌وطنانمان در این دو استان چگونه می‌توانند این شرایط را تحمل کنند. بحران اشتغال، به‌ويژه برای جوانان کشور، با نرخ بی‌کاری بالای 20 درصد، وجود بیش از سه‌میلیون بی‌کار که سالانه با تقاضای یک‌میلیون نفر برای ورود به بازار کار می‌تواند تشدید شود و هر زمان باید نگران یک واکنش از سوی این خیل عظیم بی‌کاران بود؛ همچنين بحران چندوجهی پایتخت کشور که ترافیک، آلودگی، فرسودگی لوله‌های انتقال گاز ، نشست زمین، تراکم جمعیت و مهاجرت مستمر از سایر شهرها به آن، تا نگرانی عمومی درباره بافت فرسوده ساختمان‌ها را که در صورت وقوع یک حادثه طبیعی می‌تواند به یک فاجعه ‌میلیونی بدل شود، شامل می‌شود. بحران جنگ‌های داخلی در کشورهای منطقه که در صورت وقوع هرگونه تقابل خارج از عرف میان جریان‌های داخلی یا بروز یک آشوب اجتماعی در واکنش به مشکلات داخلی، می‌تواند دامن‌گیر کشور ما نیز شود.
می‌توان بر فهرست مشکلاتي كه در بالا ذكر شده‌اند، باز هم افزود و موارد دیگری را مانند آسیب‌های اجتماعی، فقر، نابرابری اقتصادی و... نیز بر آنها افزود؛ اما این سؤال پیش می‌آید که بحران‌های غیر‌ضروری چیست؟ در پاسخ باید گفت دقیقا زمانی که ما گرفتار بخشی از جوانب بحران‌های اصلی هستیم، مسائل غیر‌ضروری در کانون توجه جریان‌های سیاسی قرار دارد. زمانی که ما از ریزگردها به تنگنا می‌آییم، تلاش یک جریان سیاسی کشور، برای یافتن یک ضعف در زندگی شخصی رئیس سازمان محیط‌ زیست است. زمانی که در بازگشت از کار به خانه گرفتار ترافیک هستیم، جریان‌های سیاسی درباره باید‌و‌نباید نمایشگاه در شهر، یکدیگر را متهم می‌کنند. برای مثال، در همین مورد اخیر، متهم‌كردن شهرداری به ایجاد ترافیک مصنوعی که صحت‌داشتن یا صحت‌نداشتن آن در هر دو صورت، نشان از تنزل بحران اصلی ترافیک در نگاه مسئولان دارد که قصد پرداختن به مسئله اصلی را ندارند. روی دیگر این بحران‌آفرینی غیرضروری، تعویق اجرای برنامه‌هایی است که اگرچه برای حل مشکلات اصلی کشور مؤثر است، ولی نگرانی پیرامون نگرش جریان رقیب سیاسی، موجب صرف‌نظرکردن از حل آنها می‌شود. برای مثال، حل مشکل بی‌کاری نیازمند حل مشکلات نقدینگی واحدهای تولیدی است. از سوی دیگر بار توزیع یارانه‌ها که حجم آن معادل هشت برابر بودجه عمرانی و نیمی از کل بودجه کشور است، همچنان بر دوش دولت است و دولت به دلیل نگرانی از درگیر‌شدن در یک بحران غیرضروری، دیگر حاضر به اصلاح یارانه‌ها و اختصاص آن به تقویت بخش‌های تولید و اشتغال‌زایی نیست. در این میان، نه‌تنها دولت خود توان حمایت مالی از بخش‌های تولیدی را ندارد و بودجه عمرانی آن نیز به‌قدر کافی برای تقویت زیرساخت‌ها و اشتغال‌زایی مناسب نیست که همچنين تلاش دولت برای جذب سرمایه خارجی نیز در متن این مجادلات داخلی و فضای پرریسک داخلی امکان‌پذیر نيست. یا حتی مسئله بسیار جدی آب در کشور؛ دولتی که توان آن در بحران‌های غیرضروری داخلی برای حل بی‌کاری تحلیل می‌رود، برای حل بحران آب نیز نمی‌تواند نقش‌آفرینی مناسبي داشته باشد و جلوی کشت محصولات آ‌ب‌بر را بگیرد؛ چراکه علاقه‌ای ندارد همین میزان اشتغال ایجاد‌شده از طريق بخش کشاورزی نیز دچار اختلال شود. بخش کشاورزی ایران که بیش از 90 درصد از آب کشور را مصرف می‌کند، سهم چشمگيري در مشکلات آبی و کاهش ذخایر آب زیرزمینی و به ‌تبع آن، نشست زمین دارد. ایران دومین تولید‌کننده هندوانه (به‌عنوان یک محصول بسیار آب‌بر) در دنیا است و در ‌زمينه گندم نیز با وجود آنکه تولید آن در ایران دو برابر متوسط سایر کشورها آب مصرف می‌کند، همچنان دولت براي ثبت افتخار خودکفایی در تولید آن، تلاش مي‌كند.
مخاطرات اصلی کشور در پوشش بحران‌های غیرضروری دیده یا جدی گرفته نمی‌شوند. این مشکلات غیرضروری از جنجال‌ها از حوزه هنر، موسیقی و سینما، تا راه‌رفتن و دست‌دادن دیپلمات‌های کشور با همتایان خود در دیگر کشورها، یا پرونده‌سازی علیه یکدیگر یا خانواده‌های هم، یا بزرگ‌نمایی مشکلات شبکه‌های اجتماعی به دلیل نگرانی از جنبه آزادبودن این رسانه‌ها و... را دربر می‌گیرد. طنز تلخ ماجرا، آنجاست که گاهی بحران‌آفرینان، خود طرف مقابل را متهم می‌کنند كه چرا به مسائل بی‌اهمیت این‌چنینی می‌پردازد.
*پژوهشگر اقتصادی

حمیدرضا پورسلیمی*: بحران‌های غیرضروری شاید بهترین عنوان برای مجادلاتی باشد که جامعه امروز ایران در آن گرفتار است. این عنوان البته پیش‌تر از سوي محمدجواد ظریف و هنگام مذاکرات برای برجام، به کار برده شد. شاید ایشان نیز تصور می‌کردند بحران‌های اصلی دنیا به‌هیچ‌وجه مسئله هسته‌ای ایران نیست و مشکلات غیرضروری مانند آن، تنها موجب صرف هزینه کلان بین‌المللی شده و تمرکز و توجه اصلی دنیا را از مسائل مهم‌تر نظیر مشکلات محیط ‌زیست یا نابرابری و فقر بازمی‌دارد.
می‌توان با همان نگاه، مسائلی را که امروز شاهد آن هستیم، بحران‌های غیرضروری نامید. نگارش این مقاله ازاین‌رو برای نگارنده ضرورت پیدا کرد که ریاست‌جمهور آمریکا، در فرمانی محدودیت‌های زیادی را برای سفر ایرانیان به کشور آمریکا وضع كرد. این خبر نگارنده را به یاد روزی انداخت که عده‌ای از حامیان یک جریان سیاسی خاص، پس از پیروزی ترامپ در انتخابات اخیر، به توزیع شیرینی میان خود پرداخته بودند و از اینکه فردی در آمریکا بر سر کار آمده تا دولت آقای روحانی را تحت‌فشار قرار دهد، خوشحال بودند. این شعف کودکانه حکایت از تنشی در روابط میان دو جریان عمده سیاسی کشور دارد که بعضا آنها را از مسیر پایبندی به اخلاق و اولویت‌دهی به منافع ملی کشور، دور كرده و با اولویت‌دهی به نزاع بر سر کرسی قدرت، تمرکز اصلی را از مسائل اصلی منحرف می‌كند.
تمدن ایرانی در حصار بحران‌های عمیق اقتصادی، سیاسی و اجتماعی گرفتار آمده است و هر زمان امکان آن وجود دارد که این مشکلات، نتایج نامطلوب خود را به صورت گسترده بروز داده و ایران به سرنوشت کشورهای همسایه خود دچار شود. بحران منابع آبی که از خشکی زیباترین جریان‌های سطحی، دریاچه‌ها و رودخانه‌ها تا کاهش ذخیره آب‌های زیرزمینی و فرونشست زمین و ویرانه‌شدن یکی پس از دیگری آبادی‌ها و روستاهای کشور را در برمی‌گیرد. بحران ریزگردها که خود ریشه در بحران آبی کشور دارد و علاوه بر مشکلاتی که برای همه شهرها ایجاد کرد، به‌طور عمده دو استان بزرگ سیستان‌وبلوچستان و خوزستان را با تهدید بسیار جدی برای ساکنان آن مواجه كرده است و هر زمان که تصاویر وسعت و شدت ریزگردها در این دو استان از رسانه‌ها پخش می‌شود، حتی ساکنان تهران نیز نمی‌توانند تصور کنند هم‌وطنانمان در این دو استان چگونه می‌توانند این شرایط را تحمل کنند. بحران اشتغال، به‌ويژه برای جوانان کشور، با نرخ بی‌کاری بالای 20 درصد، وجود بیش از سه‌میلیون بی‌کار که سالانه با تقاضای یک‌میلیون نفر برای ورود به بازار کار می‌تواند تشدید شود و هر زمان باید نگران یک واکنش از سوی این خیل عظیم بی‌کاران بود؛ همچنين بحران چندوجهی پایتخت کشور که ترافیک، آلودگی، فرسودگی لوله‌های انتقال گاز ، نشست زمین، تراکم جمعیت و مهاجرت مستمر از سایر شهرها به آن، تا نگرانی عمومی درباره بافت فرسوده ساختمان‌ها را که در صورت وقوع یک حادثه طبیعی می‌تواند به یک فاجعه ‌میلیونی بدل شود، شامل می‌شود. بحران جنگ‌های داخلی در کشورهای منطقه که در صورت وقوع هرگونه تقابل خارج از عرف میان جریان‌های داخلی یا بروز یک آشوب اجتماعی در واکنش به مشکلات داخلی، می‌تواند دامن‌گیر کشور ما نیز شود.
می‌توان بر فهرست مشکلاتي كه در بالا ذكر شده‌اند، باز هم افزود و موارد دیگری را مانند آسیب‌های اجتماعی، فقر، نابرابری اقتصادی و... نیز بر آنها افزود؛ اما این سؤال پیش می‌آید که بحران‌های غیر‌ضروری چیست؟ در پاسخ باید گفت دقیقا زمانی که ما گرفتار بخشی از جوانب بحران‌های اصلی هستیم، مسائل غیر‌ضروری در کانون توجه جریان‌های سیاسی قرار دارد. زمانی که ما از ریزگردها به تنگنا می‌آییم، تلاش یک جریان سیاسی کشور، برای یافتن یک ضعف در زندگی شخصی رئیس سازمان محیط‌ زیست است. زمانی که در بازگشت از کار به خانه گرفتار ترافیک هستیم، جریان‌های سیاسی درباره باید‌و‌نباید نمایشگاه در شهر، یکدیگر را متهم می‌کنند. برای مثال، در همین مورد اخیر، متهم‌كردن شهرداری به ایجاد ترافیک مصنوعی که صحت‌داشتن یا صحت‌نداشتن آن در هر دو صورت، نشان از تنزل بحران اصلی ترافیک در نگاه مسئولان دارد که قصد پرداختن به مسئله اصلی را ندارند. روی دیگر این بحران‌آفرینی غیرضروری، تعویق اجرای برنامه‌هایی است که اگرچه برای حل مشکلات اصلی کشور مؤثر است، ولی نگرانی پیرامون نگرش جریان رقیب سیاسی، موجب صرف‌نظرکردن از حل آنها می‌شود. برای مثال، حل مشکل بی‌کاری نیازمند حل مشکلات نقدینگی واحدهای تولیدی است. از سوی دیگر بار توزیع یارانه‌ها که حجم آن معادل هشت برابر بودجه عمرانی و نیمی از کل بودجه کشور است، همچنان بر دوش دولت است و دولت به دلیل نگرانی از درگیر‌شدن در یک بحران غیرضروری، دیگر حاضر به اصلاح یارانه‌ها و اختصاص آن به تقویت بخش‌های تولید و اشتغال‌زایی نیست. در این میان، نه‌تنها دولت خود توان حمایت مالی از بخش‌های تولیدی را ندارد و بودجه عمرانی آن نیز به‌قدر کافی برای تقویت زیرساخت‌ها و اشتغال‌زایی مناسب نیست که همچنين تلاش دولت برای جذب سرمایه خارجی نیز در متن این مجادلات داخلی و فضای پرریسک داخلی امکان‌پذیر نيست. یا حتی مسئله بسیار جدی آب در کشور؛ دولتی که توان آن در بحران‌های غیرضروری داخلی برای حل بی‌کاری تحلیل می‌رود، برای حل بحران آب نیز نمی‌تواند نقش‌آفرینی مناسبي داشته باشد و جلوی کشت محصولات آ‌ب‌بر را بگیرد؛ چراکه علاقه‌ای ندارد همین میزان اشتغال ایجاد‌شده از طريق بخش کشاورزی نیز دچار اختلال شود. بخش کشاورزی ایران که بیش از 90 درصد از آب کشور را مصرف می‌کند، سهم چشمگيري در مشکلات آبی و کاهش ذخایر آب زیرزمینی و به ‌تبع آن، نشست زمین دارد. ایران دومین تولید‌کننده هندوانه (به‌عنوان یک محصول بسیار آب‌بر) در دنیا است و در ‌زمينه گندم نیز با وجود آنکه تولید آن در ایران دو برابر متوسط سایر کشورها آب مصرف می‌کند، همچنان دولت براي ثبت افتخار خودکفایی در تولید آن، تلاش مي‌كند.
مخاطرات اصلی کشور در پوشش بحران‌های غیرضروری دیده یا جدی گرفته نمی‌شوند. این مشکلات غیرضروری از جنجال‌ها از حوزه هنر، موسیقی و سینما، تا راه‌رفتن و دست‌دادن دیپلمات‌های کشور با همتایان خود در دیگر کشورها، یا پرونده‌سازی علیه یکدیگر یا خانواده‌های هم، یا بزرگ‌نمایی مشکلات شبکه‌های اجتماعی به دلیل نگرانی از جنبه آزادبودن این رسانه‌ها و... را دربر می‌گیرد. طنز تلخ ماجرا، آنجاست که گاهی بحران‌آفرینان، خود طرف مقابل را متهم می‌کنند كه چرا به مسائل بی‌اهمیت این‌چنینی می‌پردازد.
*پژوهشگر اقتصادی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.