دستهاي بسته ترامپ
شهرام زرندار
رئیسجمهور جدید آمریکا، دشمن رسمی توافق هستهای با تهران است. اما پارهکردن آن در گفتار، از انجامدادن این کار در عمل، آسانتر است. از زمانی که دونالد ترامپ به «ایپک» گفته «اولویت اول او براندازی توافق فاجعهبار با ایران است»، پیشبینیهای متناوبی درباره مرگ توافق هستهای مطرح شده است. انتخاب ترامپ به عنوان زنگ خطر رسمی و بدشگون مرگ توافق هستهای به حساب آمده است. او در مبارزات انتخاباتی گفته جمهوری اسلامی دولتی پیشرو در دفاع از تروریسم و تهدیدی در سرتاسر خاورمیانه و کشوری دارای سلولهای مخفی آماده برای کشتار در سرتاسر جهان است. استدلال او این است که اجازه دسترسی ایران به میلیاردها دلار پول، در عوض محدودسازی برنامه هستهایاش به نفع ایالات متحده یا منافع جهان نبوده است.ترامپ این سخنرانی را در ماه مارس سال گذشته در آیپک ایراد کرد و از آن زمان مخالفان توافقنامه هستهای از نظر عاطفی به او وابستگی نشان دادهاند. اما امیدهای آنها درباره اینکه ترامپ توافقنامه هستهای را نابود کند یا حداقل آن را به عقب براند، امری سستبنیاد بود. ترامپ قادر نبود استدلالش را در سخنرانی حفظ کند و شش دقیقه پس از طرح پارهکردن توافق در سخنرانیاش، به طرزی دراماتیک موضعش را تغییر داد و گفت «حداقل ما باید عبارات توافق قبلی را به منظور پاسخگو نگهداشتن کامل ایران اجرا کنیم»جلسات تأیید مقامات ارشد دولت جدید، دریایی بین گفتار انتخاباتی ترامپ و انتخاب سیاستهای واقعی او عریان کرد. وزیر دفاع ترامپ، در جلسه تأیید خود گفته آمریکا باید به توافق احترام بگذارد و کاندیدای پست ریاست سیا بر اجرای توافق تأکید کرده و گفته آژانس مرکزی اطلاعات باید درباره ایران عینیگرا باشد. هیچکدام از آنها درباره مذاکره مجدد چیزی نگفتهاند. بازرسان بینالمللی میگویند تهران با توافقنامه هستهای همکاری میکند و کرده است. تنها نقص فنی توافق تولید زیاد از حد آبسنگین است که میتواند در تولید پلوتونیوم -یک راه ممکن برای ساخت بمب هستهای- به کار گرفته شود. هنگامی که ایران در ماه نوامبر گذشته آبسنگین مازاد را از کشور خارج کرد، این نقص، تصحیح شد.ایران هم شکایتهای خود را دارد. آنها از محدودیتهای بانکی ایالات متحده در سختکردن رسیدن پولهای اروپایی به تهران گلایه دارند. استدلال ایران مبنی بر این را که این وضع باعث نقض توافق میشود، مشکل میتوان درک کرد. مدتهاست چنین محدودیتهای مالیای بهخاطر تحمیل تحریمها به دلایل غیرهستهای، مانند حقوق بشر یا تروریسم اعمال شده است؛ تحریمهایی که به توافق هستهای ربطی ندارند. عقیده دولت ایران درباره ایالات متحده، همان تعریف انقلاب 1979 از آمریکا است. نیروی دریایی ایالات متحده و بعضی از قايقهاي جنگی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به برخی از برخوردها در تنگه هرمز ادامه میدهند. این در حالی است که یک درگیری جدی به نظر محتمل میرسد. هرچند مناظرات درباره آینده توافق در دوره نخست زمامداری ترامپ عمدتا یک حقیقت قابل توجه را نادیده میگیرد؛ توافق هستهای هرگز یک توافق بین واشنگتن و تهران نبوده، طرفهای توافق هستهای شامل پنج شریک عمده دیگر نیز میشود- بریتانیا، چین، فرانسه، روسیه و آلمان- هیچکدام از آنها خواهان مذاکره مجدد برای «توافق بهتری» که ترامپ گفته میتواند به آن دست یابد، نیستند. توافق هستهای همچنین در قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل، تصویب شده و در صورتی که ایالات متحده آن را نقض کند، نهتنها تهران، بلکه سایر امضاکنندگان را خشمگین خواهد کرد.اِلی گرانمایه، مشاور شورای اروپایی درباره روابط خارجی گفته: «اگر حرکات غیرعقلایی از سوی ترامپ انجام شود و ایران به تعهدات هستهایاش پایبند بماند، به احتمال زیاد اروپا، روسیه و چین در کنار ایران قرار خواهند گرفت و موضع متحدکننده همه درباره تحریمها در روزهای قبل از 2013 شکسته خواهد شد. شکستهشدن این اجماع بینالمللی هرگونه تلاش چندجانبه برای سازماندادن دوباره تحریمهایی را که ایران را به پای میز مذاکره کشاند ناممکن میکند. ایران درحالحاضر درهای خود را روی سرمایهگذاران خارجی باز کرده و صادرات نفت خود را به سطح قبل از تحریمها رسانده و قراردادهای عمده تجاری با شرکتهای خارجی امضا کرده است؛ این قراردادها شامل سفارشهای چندمیلیارددلاری به ایرباس و بویینگ برای جایگزینکردن ناوگان هوایی تجاری ایران هم میشود. قرارداد با بویینگ اولین معامله ایران با شرکت هواپیماسازی آمریکایی از زمان وقوع انقلاب اسلامی در سال 1979 تاکنون است و نشانه تغییر در نظام اسلامی ایران. خواست اروپا برای انجام معامله با ایران به رهبری آلمان عملی شده، هرچند آنچه به دست آمده خیلی کمتر از آنچه انتظار میرفت، است.
بانکهای اروپایی که قبلا از طرف نهادهای حکمران ایالات متحده به خاطر نقض تحریمها جریمه شدهاند، از انجام معامله در تهران، روسیه و چین میترسند و ترکیه به طرز فزایندهای تلاش کرده تا این شکاف را پر کند. ترکیه در جستوجو و خواهان انجام معامله با ارزهای محلی به جای دلار است.
جستوجو برای سرمایهگذاران و سرمایهگذاری توجیهکننده قاطعیت ایران برای ادامه توافق هستهای است. {مقامات ارشد} ایران میخواهند، کشورشان از عربستان سعودی به عنوان قدرت اقتصادی مسلط در خاورمیانه پیشی بگیرد و قدرت سیاسی و نظامی ایران افزایش یابد. خودیها در تهران میگویند این بزرگترین فاکتور در تصمیم حمایت از دولت حسن روحانی در مذاکرات هستهای بوده است. با وجود ترديدها درباره كارايي دیپلماسی، این یک حقیقت است که ایران هرگز نمیتواند از نظر اقتصادی جایگزین عربستان شود، مگر اینکه تحریمها برچيده شوند.
توافق هستهای هماکنون به عنوان یک شتابدهنده برای رشد اقتصادی در ایران بهکار گرفته شده است. هنگامی که حسن روحانی در سال 2013 به ریاستجمهوری ایران رسید اقتصاد ایران در بحرانی عمیق فرورفته بود. برای یک دوره ششماهه که در سپتامبر سال گذشته خاتمه یافته، اقتصاد ایران 7.4 درصد رشد نشان میدهد و تعجبی ندارد که روحانی میخواهد توافق هستهای به بقای خود ادامه دهد.
ژنرال بازنشسته جیمز ماتیس در جلسه تأییدش برای پست وزارت دفاع در روز 12 ژانویه، به پیامدهای ناخواسته سرگردانی و پروسه وحشیانه ایالات متحده اشاره کرده و گفته: «این یک توافق ناکامل درباره کنترل تسلیحات است، این یک توافق دوستانه نیست، اما هنگامیکه آمریکا قول میدهد، ما باید پای قولمان بایستیم و با متفقین خود کار کنیم». مایک پومپئو، گزینه منتخب جمهوریخواه ترامپ برای ریاست «سیا» درباره ایران رک و راست است، اما او نغمه دیگری در جلسه تأییدش ساز کرده است. هنگامی که از او خواسته شد بزرگترین تهدیدها علیه ایالات متحده را فهرست کند، سناتور کانزاس از روسیه، چین، کره شمالی و داعش نام برد. او در این فهرست از ایران نام نبرد.
در تهران بزرگترین نگرانی، غیرقابلپیشبینیبودن عمومی ترامپ است. «ایرانهراسی» که کابینه منصوبش و مشاور کنگره میتوانند توافق هستهای را از ریل حرکت خود خارج کنند. در روز 21 ژانویه، یک روز پس از ورود ترامپ به کاخ سفید، نخستوزیر اسرائیل، بنجامین نتانیاهو گفته میخواهد درباره ایران با رئیسجمهور جدید مذاکره و گفتوگو کند. دولت ایران درباره ترامپ خوشبین و شادمان نیست، اما این مسئله همچنان حقیقت دارد که ایران دیگر خود را منزوی احساس نمیکند.
در دوران ریاستجمهوری ضدغربی محمود احمدینژاد، ایران به عنوان یک شریک دیپلماتیک باارزش از سوی بسیاری از کشورها به حساب نمیآمد. روحانی برای تغییردادن این وضع انتخاب شد و این کار را کرده است. او و سایر مقامات ایرانی معتقدند بیش از گذشته، در موضع بهتری برای پاسخگویی به دولت آمریکاییِ متخاصم قرار دارند.
رئیسجمهور جدید آمریکا، دشمن رسمی توافق هستهای با تهران است. اما پارهکردن آن در گفتار، از انجامدادن این کار در عمل، آسانتر است. از زمانی که دونالد ترامپ به «ایپک» گفته «اولویت اول او براندازی توافق فاجعهبار با ایران است»، پیشبینیهای متناوبی درباره مرگ توافق هستهای مطرح شده است. انتخاب ترامپ به عنوان زنگ خطر رسمی و بدشگون مرگ توافق هستهای به حساب آمده است. او در مبارزات انتخاباتی گفته جمهوری اسلامی دولتی پیشرو در دفاع از تروریسم و تهدیدی در سرتاسر خاورمیانه و کشوری دارای سلولهای مخفی آماده برای کشتار در سرتاسر جهان است. استدلال او این است که اجازه دسترسی ایران به میلیاردها دلار پول، در عوض محدودسازی برنامه هستهایاش به نفع ایالات متحده یا منافع جهان نبوده است.ترامپ این سخنرانی را در ماه مارس سال گذشته در آیپک ایراد کرد و از آن زمان مخالفان توافقنامه هستهای از نظر عاطفی به او وابستگی نشان دادهاند. اما امیدهای آنها درباره اینکه ترامپ توافقنامه هستهای را نابود کند یا حداقل آن را به عقب براند، امری سستبنیاد بود. ترامپ قادر نبود استدلالش را در سخنرانی حفظ کند و شش دقیقه پس از طرح پارهکردن توافق در سخنرانیاش، به طرزی دراماتیک موضعش را تغییر داد و گفت «حداقل ما باید عبارات توافق قبلی را به منظور پاسخگو نگهداشتن کامل ایران اجرا کنیم»جلسات تأیید مقامات ارشد دولت جدید، دریایی بین گفتار انتخاباتی ترامپ و انتخاب سیاستهای واقعی او عریان کرد. وزیر دفاع ترامپ، در جلسه تأیید خود گفته آمریکا باید به توافق احترام بگذارد و کاندیدای پست ریاست سیا بر اجرای توافق تأکید کرده و گفته آژانس مرکزی اطلاعات باید درباره ایران عینیگرا باشد. هیچکدام از آنها درباره مذاکره مجدد چیزی نگفتهاند. بازرسان بینالمللی میگویند تهران با توافقنامه هستهای همکاری میکند و کرده است. تنها نقص فنی توافق تولید زیاد از حد آبسنگین است که میتواند در تولید پلوتونیوم -یک راه ممکن برای ساخت بمب هستهای- به کار گرفته شود. هنگامی که ایران در ماه نوامبر گذشته آبسنگین مازاد را از کشور خارج کرد، این نقص، تصحیح شد.ایران هم شکایتهای خود را دارد. آنها از محدودیتهای بانکی ایالات متحده در سختکردن رسیدن پولهای اروپایی به تهران گلایه دارند. استدلال ایران مبنی بر این را که این وضع باعث نقض توافق میشود، مشکل میتوان درک کرد. مدتهاست چنین محدودیتهای مالیای بهخاطر تحمیل تحریمها به دلایل غیرهستهای، مانند حقوق بشر یا تروریسم اعمال شده است؛ تحریمهایی که به توافق هستهای ربطی ندارند. عقیده دولت ایران درباره ایالات متحده، همان تعریف انقلاب 1979 از آمریکا است. نیروی دریایی ایالات متحده و بعضی از قايقهاي جنگی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به برخی از برخوردها در تنگه هرمز ادامه میدهند. این در حالی است که یک درگیری جدی به نظر محتمل میرسد. هرچند مناظرات درباره آینده توافق در دوره نخست زمامداری ترامپ عمدتا یک حقیقت قابل توجه را نادیده میگیرد؛ توافق هستهای هرگز یک توافق بین واشنگتن و تهران نبوده، طرفهای توافق هستهای شامل پنج شریک عمده دیگر نیز میشود- بریتانیا، چین، فرانسه، روسیه و آلمان- هیچکدام از آنها خواهان مذاکره مجدد برای «توافق بهتری» که ترامپ گفته میتواند به آن دست یابد، نیستند. توافق هستهای همچنین در قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل، تصویب شده و در صورتی که ایالات متحده آن را نقض کند، نهتنها تهران، بلکه سایر امضاکنندگان را خشمگین خواهد کرد.اِلی گرانمایه، مشاور شورای اروپایی درباره روابط خارجی گفته: «اگر حرکات غیرعقلایی از سوی ترامپ انجام شود و ایران به تعهدات هستهایاش پایبند بماند، به احتمال زیاد اروپا، روسیه و چین در کنار ایران قرار خواهند گرفت و موضع متحدکننده همه درباره تحریمها در روزهای قبل از 2013 شکسته خواهد شد. شکستهشدن این اجماع بینالمللی هرگونه تلاش چندجانبه برای سازماندادن دوباره تحریمهایی را که ایران را به پای میز مذاکره کشاند ناممکن میکند. ایران درحالحاضر درهای خود را روی سرمایهگذاران خارجی باز کرده و صادرات نفت خود را به سطح قبل از تحریمها رسانده و قراردادهای عمده تجاری با شرکتهای خارجی امضا کرده است؛ این قراردادها شامل سفارشهای چندمیلیارددلاری به ایرباس و بویینگ برای جایگزینکردن ناوگان هوایی تجاری ایران هم میشود. قرارداد با بویینگ اولین معامله ایران با شرکت هواپیماسازی آمریکایی از زمان وقوع انقلاب اسلامی در سال 1979 تاکنون است و نشانه تغییر در نظام اسلامی ایران. خواست اروپا برای انجام معامله با ایران به رهبری آلمان عملی شده، هرچند آنچه به دست آمده خیلی کمتر از آنچه انتظار میرفت، است.
بانکهای اروپایی که قبلا از طرف نهادهای حکمران ایالات متحده به خاطر نقض تحریمها جریمه شدهاند، از انجام معامله در تهران، روسیه و چین میترسند و ترکیه به طرز فزایندهای تلاش کرده تا این شکاف را پر کند. ترکیه در جستوجو و خواهان انجام معامله با ارزهای محلی به جای دلار است.
جستوجو برای سرمایهگذاران و سرمایهگذاری توجیهکننده قاطعیت ایران برای ادامه توافق هستهای است. {مقامات ارشد} ایران میخواهند، کشورشان از عربستان سعودی به عنوان قدرت اقتصادی مسلط در خاورمیانه پیشی بگیرد و قدرت سیاسی و نظامی ایران افزایش یابد. خودیها در تهران میگویند این بزرگترین فاکتور در تصمیم حمایت از دولت حسن روحانی در مذاکرات هستهای بوده است. با وجود ترديدها درباره كارايي دیپلماسی، این یک حقیقت است که ایران هرگز نمیتواند از نظر اقتصادی جایگزین عربستان شود، مگر اینکه تحریمها برچيده شوند.
توافق هستهای هماکنون به عنوان یک شتابدهنده برای رشد اقتصادی در ایران بهکار گرفته شده است. هنگامی که حسن روحانی در سال 2013 به ریاستجمهوری ایران رسید اقتصاد ایران در بحرانی عمیق فرورفته بود. برای یک دوره ششماهه که در سپتامبر سال گذشته خاتمه یافته، اقتصاد ایران 7.4 درصد رشد نشان میدهد و تعجبی ندارد که روحانی میخواهد توافق هستهای به بقای خود ادامه دهد.
ژنرال بازنشسته جیمز ماتیس در جلسه تأییدش برای پست وزارت دفاع در روز 12 ژانویه، به پیامدهای ناخواسته سرگردانی و پروسه وحشیانه ایالات متحده اشاره کرده و گفته: «این یک توافق ناکامل درباره کنترل تسلیحات است، این یک توافق دوستانه نیست، اما هنگامیکه آمریکا قول میدهد، ما باید پای قولمان بایستیم و با متفقین خود کار کنیم». مایک پومپئو، گزینه منتخب جمهوریخواه ترامپ برای ریاست «سیا» درباره ایران رک و راست است، اما او نغمه دیگری در جلسه تأییدش ساز کرده است. هنگامی که از او خواسته شد بزرگترین تهدیدها علیه ایالات متحده را فهرست کند، سناتور کانزاس از روسیه، چین، کره شمالی و داعش نام برد. او در این فهرست از ایران نام نبرد.
در تهران بزرگترین نگرانی، غیرقابلپیشبینیبودن عمومی ترامپ است. «ایرانهراسی» که کابینه منصوبش و مشاور کنگره میتوانند توافق هستهای را از ریل حرکت خود خارج کنند. در روز 21 ژانویه، یک روز پس از ورود ترامپ به کاخ سفید، نخستوزیر اسرائیل، بنجامین نتانیاهو گفته میخواهد درباره ایران با رئیسجمهور جدید مذاکره و گفتوگو کند. دولت ایران درباره ترامپ خوشبین و شادمان نیست، اما این مسئله همچنان حقیقت دارد که ایران دیگر خود را منزوی احساس نمیکند.
در دوران ریاستجمهوری ضدغربی محمود احمدینژاد، ایران به عنوان یک شریک دیپلماتیک باارزش از سوی بسیاری از کشورها به حساب نمیآمد. روحانی برای تغییردادن این وضع انتخاب شد و این کار را کرده است. او و سایر مقامات ایرانی معتقدند بیش از گذشته، در موضع بهتری برای پاسخگویی به دولت آمریکاییِ متخاصم قرار دارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.