وقتي «بيمه اموال» در كشور الزام ندارد
تاوان در پلاسكو
محمدرضا ذوالفقاری*: صبح روز پنجشنبه، 30 دی، در ساختمان پلاسکوی تهران آتشسوزی گستردهای روی داد که باوجود تلاش آتشنشانهای فداکار برای مهار آن، در نهایت پس از چند ساعت، ساختمان فروریخت. نکته بسیار مهمی که باید خاطرنشان کرد آن است که بسیاری از کارشناسان تاکنون به جنبههای مختلف این حادثه پرداخته و آن را از دیدگاههای مختلف و از جمله علوم مهندسی و فناوری بررسی کردهاند. در روزهای اولیه پس از این فاجعه سخنان بسیاری در این زمینه مطرح شده، اما به باور من اکنون که کمی از این رویداد فاصله گرفتهایم، زمان مناسبی است که به بررسی دلایل و زمینههای بروز این فاجعه و به جستوجوی راهکاری برای پیشگیری از حوادث مشابه بپردازیم.
- اولین نکتهای که مایلم در اینجا به آن اشاره کنم این است که منشأ بسیاری از حوادث مشابه آتشسوزی و فروریختن ساختمان پلاسکو، نه لزوما مشکلات سختافزاری ساختمان، بلکه موضوعات مربوط به مدیریت ناکارآمد یا مباحث اجتماعی یا مشکلات مربوط به قانونگذاری یا اجرای درست قانون است که در نهایت ممکن است به بروز فاجعهای منجر شود. متأسفانه ضعف قانون، مدیریت و نظارت و مجموعه عواملی مانند اینها، امکانی را فراهم آورده که چنین ساختمانها و بناهایی ساخته شده و از آن مهمتر، در چنان وضعیتی به آنها اجازه بهرهبرداری بدهند که در صورت وقوع هر حادثهای میتواند جان افراد بسیاری را به خطر بیندازد و بخش زیادی از مردم شهر را تحتتأثیر قرار دهد.
- نکته دیگری که باید به آن اشاره کرد این است که برخی از رسانهها سعی داشتند حضور مردم در صحنه حادثه را منفی و نامطلوب جلوه دهند. باید توجه داشت که بر اثر ازدحام بیدلیل مردم، مشکلاتی برای امداد و نجات پدید میآید و بههمیندلیل سعی داریم مردم را ترغیب کنیم که در چنین مواردی در خانه بمانند و در محل حادثه، حاضر نشوند، اما باید دانست بخش زیادی از افرادی که در صحنه حاضر بودند، از مالباختگان یا خانواده قربانیان این حادثه بودند، بخش زیادی هم برای کمکرسانی آمده بودند، البته برخی هم صرفا به دلیل کنجکاوی و تماشا حضور داشتند، اما مذمومدانستن حضور مردم در این موارد از دید من، تصور اشتباهی است. میدانیم که در بسیاری از حوادث نمیتوان صرفا به تواناییهای نیروهای امدادی تکیه کرد. هرچند که رسانهها به این سانحه بسیار پرداختند و آن را بزرگ جلوه دادند، ولی میدانیم در برابر سانحهای مانند زلزله و پیامدهای آن بسیار کوچک است. دهها و صدها ساختمان مشابه پلاسکو در تهران وجود دارد که بر اثر زلزله فرومیریزد. در چنین وضعیتی نیروهای امدادی با بسیج تمام توان خود هم نمیتوانند به مصدومان کمک کنند و حتما به حضور و کمکهای مردمی
نیاز داریم. امروزه مردم را تشویق میکنند که در حوادث یار و یاور هم باشند. البته در برخی موارد ممکن است حضور مردم مشکلساز شود و در کار امدادرسانی تداخل ایجاد کند که آن هم بیانگر آمادهنبودن نیروها برای مدیریت بحران است. اگر به حضور و کمک افراد نیاز است، مدیران از کمک آنها استفاده کنند، در غیر این صورت مانع ورود مردم به محل حادثه شوند و آنان را در فاصله دور از حادثه نگه دارند. پس حضور مردم در صحنه را منفی تلقی نکنیم و بدانیم اگر این حضور پیامدهای منفی داشت، به دلیل آمادهنبودن برای مدیریت چنین حادثههایی است.
- نکته مهم دیگر آن است که بسیاری از افراد حاضر در این مكان از مالباختگان این ساختمان تجاری بودند. با توجه به اینکه این ساختمان حدود 600 واحد تجاری داشت، میتوان حدس زد که چندهزار نفر در این ساختمان تجارت میکردند. این افراد نگران اموال و مدارک و آینده شغلی خود بودند و در نتیجه نمیتوان از آنها خواست محل حادثه را ترک کنند. همین موضوع هم ممکن است موجب افزایش تعداد تلفات انسانی شود.
- در نظر داشته باشید که در حالت کلی، وظیفه آتشنشان، نجات جان انسانهاست و وظیفهای نسبت به نجات اموال ندارد، اما در زمانی که افراد نگران اموال و اسناد و مدارک خود هستند، وارد ساختمان میشوند و در نتیجه آتشنشانهای فداکار هم ناچارند برای نجات جان این افراد، وارد ساختمان شده و در آوار گرفتار شوند درحالیکه اگر مردم در ساختمان حضور نداشتند، آتشنشانها هم میتوانستند از بیرون با آتش مقابله کنند، اما اکنون این پرسش مطرح میشود که چرا برخی افراد با علم به خطرات زیاد آتشسوزی وارد ساختمان میشوند و خود و تعدادی از آتشنشانها را به کام مرگ میکشند؟ جواب این است که صنعت بیمه در کشور ما کارآمد نیست. اگر صنعت بیمه در کشور ما نیز همانند بقیه کشورهای دنیا پیشرفته بود، میتوانست بهعنوان ضامن سرمایهگذاری و ضامن تجارت عمل کند و در نتیجه افراد برای نجات اموال و اسناد، جان خود و آتشنشانها را به خطر نمیانداختند. اگر در ایران هم الزام به بیمه اموال بود و از طرف دیگر شرکتهای بیمه هم ملزم شوند خسارت مالباختگان را جبران کنند، مالباختگان جانشان را به خطر نمیاندازند. زمانی که اموال فرد بیمه باشد و شرکت هم خسارت را
پرداخت کند، دلیلی ندارد که وی جانش را به خطر بیندازد.
- اگر شرکتهای بیمه، ساختمانها، اموال و تجهیزات را بیمه کنند، همین عامل میتواند تا حدود زیادی موجب افزایش امنیت و ایمنی مجموعه یا ساختمان شده و در نتیجه از بروز حوادث پیشگیری کند. زیرا شرکتهای بیمه معمولا عدد ثابتی را برای حق بیمه دریافت نمیکنند، بلکه از ساختمانی که از قبل، ایمن باشد حق بیمه کمی میگیرند، اما از ساختمانی که موارد ایمنی در آن رعایت نشده باشد، حق بیمه بیشتری دریافت میکنند. پس درمجموع میتوان گفت در یک نظام بیمهای درست، اولا افراد اموال و ساختمانهای خود را بیمه میکنند و دوم اینکه برای پرداخت حق بیمه کمتر، موارد ایمنی را رعایت میکنند و مثلا در ساختمان خود کپسولهای آتشنشانی دارند. همین موضوع باعث میشود درمجموع، ایمنی در جامعه ارتقا یافته و کمتر شاهد حوادثی باشیم که دلیل آن رعایتنکردن اصول ایمنی است. مجموع این موارد در درازمدت باعث کاهش حوادث اینچنینی خواهد شد و درنتیجه شاهد جامعه و فضای کسبوکار امنتر خواهیم بود. در درازمدت نیز جامعهای خواهیم داشت که از لحاظ روحی و روانی سالمتر است. برای مثال، 20 یا 30 سال گذشته، هر تصادفی به درگیری فیزیکی افراد منجر میشد اما امروزه با توجه به
اینکه خودروها بیمه هستند، کمتر کسی به درگیری فیزیکی روی میآورد، زیرا میداند بیمه موظف است خسارت را پرداخت کند.
- برخی از افراد نسبت به عملکرد بیمهها انتقاد دارند و مثلا میگویند هزینه بیمه نسبت به خدماتی که ارائه میکند، گران است. باید گفت این انتقاد تا حدود زیادی به صنعت بیمه کشور ما وارد است و شاید برخی از مردم از خدمات بیمه رضایت کافی نداشته باشند. امروزه صنعت بیمه ما صنعت پویا و بهروزی نیست. بیمه ما مثل بسیاری از صنایع و خدمات دیگر، چند دهه با دنیا فاصله دارد. امروزه در کشورهای دیگر، هر سرمایهای متناسب با ریسک، حق بیمه پرداخت میکند. اگر این اصل در کشور ما هم اعمال شود، موجب ارتقای ایمنی میشود. برای مثال، ما در کشورمان یک خودرو را بیمه میکنیم اما همه اعضای خانواده از آن استفاده میکنند. اما در کشورهای دیگر، فرد راننده را بیمه میکنند و حق بیمه هم با درنظرگرفتن وضعیت اجتماعی، شغل، تحصیلات، سن و مواردی که ممکن است در ریسک رانندگی تأثیر داشته باشد، تعیین میشود. درنتیجه راننده هم برای آنکه حق بیمه کمتری پرداخت کند، ایمنتر رانندگی میکند. اگر صنعت بیمه کشورمان پویایی لازم را داشته باشد که بتواند ریسک هر شغل، مکان و مواردی مانند آن را ارزیابی کند، میتواند حق بیمه را براساس ریسک آن تعیین کند. این نوع تعیین حق
بیمه هم به سود شرکت بیمه و هم به سود وضعیت ریسک کمتر است.
- شاید یک شرکت بیمه نتواند به همه مواردی که متعهد شده است عمل کند و درنتیجه مجبور شود بیمه اتکایی بخرد. بیمه اتکایی را شرکتهای بیمه بزرگ و چندملیتی ارائه میکنند. شرکتهای بیمه اتکایی هم اگر بخواهند شرکتهای کوچک را بیمه کنند، از آنها میخواهند چشم و گوششان را باز کنند و بر وضعیت مواردی که بیمه میکنند، بهتر نظارت داشته باشند. درنهایت گستردهترشدن پوشش بیمه (به دلیل اینکه ساختمانهای بیشتری بیمه میشوند)، کمکم صنعت بیمه را پویا و پیشرفتهتر میکند.
- در نظر داشته باشید در بسیاری از موارد اگر افراد را به رعایت موارد ایمنی توصیه کنیم، شاید برخی افراد به توصیهها عمل نکنند اما اگر بداند با عمل به توصیههای بیمهای میتواند حق بیمه کمتری بپردازد، به این موارد عمل کرده و درنتیجه ضریب ایمنی ساختمان را بالاتر میبرد. به بیان دیگر، با رعایت برخی موارد میتوانيم هم اموال خود را بیمه کنیم و هم حق بیمه کمتری بپردازیم. درنتیجه در درازمدت خطرهای کمتری ما، اموال و جامعه ما را تهدید میکند. در نظر داشته باشید برنامهریزی ما برای کاهش ریسک مالی است اما هر وقت که ریسک مالی کم شود، ریسک جانی هم کمتر میشود و درنتیجه آرامش و ثباتی هم در جامعه ایجاد میشود.
- در نظر داشته باشید همانگونه که شرکت بیمه موظف است خسارت بیمهشدگان را بپردازد، این اختیار را هم دارد که خسارتها را از مسبب این خسارت دریافت کند. برای مثال، من ابزاری را میخرم، آن را بیمه و از آن استفاده میکنم. اگر این ابزار خسارتی به من وارد کرد، من خسارت را از شرکت بیمه دریافت میکنم اما درعینحال خود شرکت بیمه هم میتواند از شرکت سازنده ابزار شکایت کرده و غرامت دریافت کند. خود همین موضوع موجب مسئولیتپذیری میشود، زیرا زمانی که شرکتهای بیمه از تولیدکنندگان بهدلیل خسارتهایی که پدید آوردهاند، شکایت کرده و از آنها غرامت دریافت کنند، تولیدکنندگان ناچارند محصولاتی با کیفیت بالا تولید کنند تا دچار چنین مشکلات و عواقبی نشوند. در همه قراردادهای بیمهای، شرکت بیمه این حق را برای خود قائل است که از مسبب آن خسارت، غرامت دریافت کند که همین موضوع موجب افزایش مسئولیتپذیری و کاهش ریسک میشود.
* دکترای زلزله و کارشناس مدیریت مشاور بیمه
محمدرضا ذوالفقاری*: صبح روز پنجشنبه، 30 دی، در ساختمان پلاسکوی تهران آتشسوزی گستردهای روی داد که باوجود تلاش آتشنشانهای فداکار برای مهار آن، در نهایت پس از چند ساعت، ساختمان فروریخت. نکته بسیار مهمی که باید خاطرنشان کرد آن است که بسیاری از کارشناسان تاکنون به جنبههای مختلف این حادثه پرداخته و آن را از دیدگاههای مختلف و از جمله علوم مهندسی و فناوری بررسی کردهاند. در روزهای اولیه پس از این فاجعه سخنان بسیاری در این زمینه مطرح شده، اما به باور من اکنون که کمی از این رویداد فاصله گرفتهایم، زمان مناسبی است که به بررسی دلایل و زمینههای بروز این فاجعه و به جستوجوی راهکاری برای پیشگیری از حوادث مشابه بپردازیم.
- اولین نکتهای که مایلم در اینجا به آن اشاره کنم این است که منشأ بسیاری از حوادث مشابه آتشسوزی و فروریختن ساختمان پلاسکو، نه لزوما مشکلات سختافزاری ساختمان، بلکه موضوعات مربوط به مدیریت ناکارآمد یا مباحث اجتماعی یا مشکلات مربوط به قانونگذاری یا اجرای درست قانون است که در نهایت ممکن است به بروز فاجعهای منجر شود. متأسفانه ضعف قانون، مدیریت و نظارت و مجموعه عواملی مانند اینها، امکانی را فراهم آورده که چنین ساختمانها و بناهایی ساخته شده و از آن مهمتر، در چنان وضعیتی به آنها اجازه بهرهبرداری بدهند که در صورت وقوع هر حادثهای میتواند جان افراد بسیاری را به خطر بیندازد و بخش زیادی از مردم شهر را تحتتأثیر قرار دهد.
- نکته دیگری که باید به آن اشاره کرد این است که برخی از رسانهها سعی داشتند حضور مردم در صحنه حادثه را منفی و نامطلوب جلوه دهند. باید توجه داشت که بر اثر ازدحام بیدلیل مردم، مشکلاتی برای امداد و نجات پدید میآید و بههمیندلیل سعی داریم مردم را ترغیب کنیم که در چنین مواردی در خانه بمانند و در محل حادثه، حاضر نشوند، اما باید دانست بخش زیادی از افرادی که در صحنه حاضر بودند، از مالباختگان یا خانواده قربانیان این حادثه بودند، بخش زیادی هم برای کمکرسانی آمده بودند، البته برخی هم صرفا به دلیل کنجکاوی و تماشا حضور داشتند، اما مذمومدانستن حضور مردم در این موارد از دید من، تصور اشتباهی است. میدانیم که در بسیاری از حوادث نمیتوان صرفا به تواناییهای نیروهای امدادی تکیه کرد. هرچند که رسانهها به این سانحه بسیار پرداختند و آن را بزرگ جلوه دادند، ولی میدانیم در برابر سانحهای مانند زلزله و پیامدهای آن بسیار کوچک است. دهها و صدها ساختمان مشابه پلاسکو در تهران وجود دارد که بر اثر زلزله فرومیریزد. در چنین وضعیتی نیروهای امدادی با بسیج تمام توان خود هم نمیتوانند به مصدومان کمک کنند و حتما به حضور و کمکهای مردمی
نیاز داریم. امروزه مردم را تشویق میکنند که در حوادث یار و یاور هم باشند. البته در برخی موارد ممکن است حضور مردم مشکلساز شود و در کار امدادرسانی تداخل ایجاد کند که آن هم بیانگر آمادهنبودن نیروها برای مدیریت بحران است. اگر به حضور و کمک افراد نیاز است، مدیران از کمک آنها استفاده کنند، در غیر این صورت مانع ورود مردم به محل حادثه شوند و آنان را در فاصله دور از حادثه نگه دارند. پس حضور مردم در صحنه را منفی تلقی نکنیم و بدانیم اگر این حضور پیامدهای منفی داشت، به دلیل آمادهنبودن برای مدیریت چنین حادثههایی است.
- نکته مهم دیگر آن است که بسیاری از افراد حاضر در این مكان از مالباختگان این ساختمان تجاری بودند. با توجه به اینکه این ساختمان حدود 600 واحد تجاری داشت، میتوان حدس زد که چندهزار نفر در این ساختمان تجارت میکردند. این افراد نگران اموال و مدارک و آینده شغلی خود بودند و در نتیجه نمیتوان از آنها خواست محل حادثه را ترک کنند. همین موضوع هم ممکن است موجب افزایش تعداد تلفات انسانی شود.
- در نظر داشته باشید که در حالت کلی، وظیفه آتشنشان، نجات جان انسانهاست و وظیفهای نسبت به نجات اموال ندارد، اما در زمانی که افراد نگران اموال و اسناد و مدارک خود هستند، وارد ساختمان میشوند و در نتیجه آتشنشانهای فداکار هم ناچارند برای نجات جان این افراد، وارد ساختمان شده و در آوار گرفتار شوند درحالیکه اگر مردم در ساختمان حضور نداشتند، آتشنشانها هم میتوانستند از بیرون با آتش مقابله کنند، اما اکنون این پرسش مطرح میشود که چرا برخی افراد با علم به خطرات زیاد آتشسوزی وارد ساختمان میشوند و خود و تعدادی از آتشنشانها را به کام مرگ میکشند؟ جواب این است که صنعت بیمه در کشور ما کارآمد نیست. اگر صنعت بیمه در کشور ما نیز همانند بقیه کشورهای دنیا پیشرفته بود، میتوانست بهعنوان ضامن سرمایهگذاری و ضامن تجارت عمل کند و در نتیجه افراد برای نجات اموال و اسناد، جان خود و آتشنشانها را به خطر نمیانداختند. اگر در ایران هم الزام به بیمه اموال بود و از طرف دیگر شرکتهای بیمه هم ملزم شوند خسارت مالباختگان را جبران کنند، مالباختگان جانشان را به خطر نمیاندازند. زمانی که اموال فرد بیمه باشد و شرکت هم خسارت را
پرداخت کند، دلیلی ندارد که وی جانش را به خطر بیندازد.
- اگر شرکتهای بیمه، ساختمانها، اموال و تجهیزات را بیمه کنند، همین عامل میتواند تا حدود زیادی موجب افزایش امنیت و ایمنی مجموعه یا ساختمان شده و در نتیجه از بروز حوادث پیشگیری کند. زیرا شرکتهای بیمه معمولا عدد ثابتی را برای حق بیمه دریافت نمیکنند، بلکه از ساختمانی که از قبل، ایمن باشد حق بیمه کمی میگیرند، اما از ساختمانی که موارد ایمنی در آن رعایت نشده باشد، حق بیمه بیشتری دریافت میکنند. پس درمجموع میتوان گفت در یک نظام بیمهای درست، اولا افراد اموال و ساختمانهای خود را بیمه میکنند و دوم اینکه برای پرداخت حق بیمه کمتر، موارد ایمنی را رعایت میکنند و مثلا در ساختمان خود کپسولهای آتشنشانی دارند. همین موضوع باعث میشود درمجموع، ایمنی در جامعه ارتقا یافته و کمتر شاهد حوادثی باشیم که دلیل آن رعایتنکردن اصول ایمنی است. مجموع این موارد در درازمدت باعث کاهش حوادث اینچنینی خواهد شد و درنتیجه شاهد جامعه و فضای کسبوکار امنتر خواهیم بود. در درازمدت نیز جامعهای خواهیم داشت که از لحاظ روحی و روانی سالمتر است. برای مثال، 20 یا 30 سال گذشته، هر تصادفی به درگیری فیزیکی افراد منجر میشد اما امروزه با توجه به
اینکه خودروها بیمه هستند، کمتر کسی به درگیری فیزیکی روی میآورد، زیرا میداند بیمه موظف است خسارت را پرداخت کند.
- برخی از افراد نسبت به عملکرد بیمهها انتقاد دارند و مثلا میگویند هزینه بیمه نسبت به خدماتی که ارائه میکند، گران است. باید گفت این انتقاد تا حدود زیادی به صنعت بیمه کشور ما وارد است و شاید برخی از مردم از خدمات بیمه رضایت کافی نداشته باشند. امروزه صنعت بیمه ما صنعت پویا و بهروزی نیست. بیمه ما مثل بسیاری از صنایع و خدمات دیگر، چند دهه با دنیا فاصله دارد. امروزه در کشورهای دیگر، هر سرمایهای متناسب با ریسک، حق بیمه پرداخت میکند. اگر این اصل در کشور ما هم اعمال شود، موجب ارتقای ایمنی میشود. برای مثال، ما در کشورمان یک خودرو را بیمه میکنیم اما همه اعضای خانواده از آن استفاده میکنند. اما در کشورهای دیگر، فرد راننده را بیمه میکنند و حق بیمه هم با درنظرگرفتن وضعیت اجتماعی، شغل، تحصیلات، سن و مواردی که ممکن است در ریسک رانندگی تأثیر داشته باشد، تعیین میشود. درنتیجه راننده هم برای آنکه حق بیمه کمتری پرداخت کند، ایمنتر رانندگی میکند. اگر صنعت بیمه کشورمان پویایی لازم را داشته باشد که بتواند ریسک هر شغل، مکان و مواردی مانند آن را ارزیابی کند، میتواند حق بیمه را براساس ریسک آن تعیین کند. این نوع تعیین حق
بیمه هم به سود شرکت بیمه و هم به سود وضعیت ریسک کمتر است.
- شاید یک شرکت بیمه نتواند به همه مواردی که متعهد شده است عمل کند و درنتیجه مجبور شود بیمه اتکایی بخرد. بیمه اتکایی را شرکتهای بیمه بزرگ و چندملیتی ارائه میکنند. شرکتهای بیمه اتکایی هم اگر بخواهند شرکتهای کوچک را بیمه کنند، از آنها میخواهند چشم و گوششان را باز کنند و بر وضعیت مواردی که بیمه میکنند، بهتر نظارت داشته باشند. درنهایت گستردهترشدن پوشش بیمه (به دلیل اینکه ساختمانهای بیشتری بیمه میشوند)، کمکم صنعت بیمه را پویا و پیشرفتهتر میکند.
- در نظر داشته باشید در بسیاری از موارد اگر افراد را به رعایت موارد ایمنی توصیه کنیم، شاید برخی افراد به توصیهها عمل نکنند اما اگر بداند با عمل به توصیههای بیمهای میتواند حق بیمه کمتری بپردازد، به این موارد عمل کرده و درنتیجه ضریب ایمنی ساختمان را بالاتر میبرد. به بیان دیگر، با رعایت برخی موارد میتوانيم هم اموال خود را بیمه کنیم و هم حق بیمه کمتری بپردازیم. درنتیجه در درازمدت خطرهای کمتری ما، اموال و جامعه ما را تهدید میکند. در نظر داشته باشید برنامهریزی ما برای کاهش ریسک مالی است اما هر وقت که ریسک مالی کم شود، ریسک جانی هم کمتر میشود و درنتیجه آرامش و ثباتی هم در جامعه ایجاد میشود.
- در نظر داشته باشید همانگونه که شرکت بیمه موظف است خسارت بیمهشدگان را بپردازد، این اختیار را هم دارد که خسارتها را از مسبب این خسارت دریافت کند. برای مثال، من ابزاری را میخرم، آن را بیمه و از آن استفاده میکنم. اگر این ابزار خسارتی به من وارد کرد، من خسارت را از شرکت بیمه دریافت میکنم اما درعینحال خود شرکت بیمه هم میتواند از شرکت سازنده ابزار شکایت کرده و غرامت دریافت کند. خود همین موضوع موجب مسئولیتپذیری میشود، زیرا زمانی که شرکتهای بیمه از تولیدکنندگان بهدلیل خسارتهایی که پدید آوردهاند، شکایت کرده و از آنها غرامت دریافت کنند، تولیدکنندگان ناچارند محصولاتی با کیفیت بالا تولید کنند تا دچار چنین مشکلات و عواقبی نشوند. در همه قراردادهای بیمهای، شرکت بیمه این حق را برای خود قائل است که از مسبب آن خسارت، غرامت دریافت کند که همین موضوع موجب افزایش مسئولیتپذیری و کاهش ریسک میشود.
* دکترای زلزله و کارشناس مدیریت مشاور بیمه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.