|

نگرش دانش‌بنیانی: از ایده تا عمل

مرتضی شیری.معاون پژوهشی و فناوری دانشگاه الزهرا

در مدیریت مدرن محور اصلی بهره‌وری است و در آن به صورت اخص به درآمدهای حاصل از منابع زیرزمینی هرگز به‌عنوان سود نگریسته نمی‌شود. ازاین‌رو با تکیه بر دانش منابع دیگر درآمدی گشوده شده که فواید بی‌شماری اعم از: بهره‌وری بالا، پایداری، حفظ محیط‌ زیست، شایسته‌سالاری و... را دارد و در این نوع مدیریت اصطلاح دانش‌بنیان یکی از گزاره‌های کلیدی است. شاید برای شما هم جای سؤال باشد که چرا در برخی از ممالک از جمله ایران، این‌گونه مدیریت‌ها تا به حال جایگاهی پیدا نکرده‌اند و صرفا در حد ایده متوقف شده‌اند. نویسنده دلایل خاص خود را دارد ولی ممکن است علاوه بر موارد ذکرشده در این مقوله، عواملی دیگر نیز وجود داشته باشند:
1. سخت و طاقت‌فرسابودن مدیریت دانش‌بنیان، چنانچه می‌دانید ساده‌ترین راه مدیریت یک جامعه استخراج نفت و تأمین منابع لازم برای انجام امورات روزمره است. در غیر این صورت شما به مدیران شایسته، باهوش و قابل اطمینانی نیاز دارید که نیازهای جامعه و در واقع تهدیدها را به فرصت تبدیل کنند. بعد از شکل‌گیری این روند، به دانش و پایگاه اصلی آن يعني دانشگاه و به مجری آن يعني دانشمند نیاز پیدا خواهیم کرد. متأسفانه تا به حال به دلیل منتفع‌شدن دولت‌های متوالی از درآمد سرشار، کم‌هزینه و کم‌دردسر نفت و سخت و طاقت‌فرسابودن مسیرهای کسب درآمد دیگر، دانشگاه‌ها نیز در بی‌تکلیفی به سر می‌برند.
2. در یک مدیریت دانش‌بنیان، واقعی‌بودن شرایط زندگی موج می‌زند که با اجرای دقیق آن هرکس براساس توانمندی‌های خود برخوردار خواهد شد و تعارفات جای خود را به توانمندی خواهد داد. در این شرایط احتمال ایجاد نارضایتی عمومی برای برهه‌ای از زمان که به یارانه‌های دولتی یا بهتر بگوییم به مُسکن‌ها عادت کرده‌اند، افزایش خواهد یافت. این ترس هم‌راستا با نامستقری مدیران به‌عنوان یک عامل بازدارنده جدی فراراه مدیران واقع شده که نه‌تنها به فکر اصلاح منابع نباشند که گاهی خود را در یک سیاه‌چاله عظیم بیندازند. در این راستا توجه شما را به مثالی جلب می‌کنم: هماهنگی بین ارزش پول ملی با دیگر ارزهای بین‌المللی تأثیر فراوانی بر چرخه اقتصادی و نوع اقتصاد اعم از مصرفی یا تولیدی دارد. یکی از کشورهای معروف با اقتصادی شدیدا روبه‌رشد شبیه چین برای اینکه صادرات خود را به‌صرفه‌تر و واردات را ضعیف‌تر کند، همراه با دیگر سیاست‌های مکمل، ارزش پول ملی خود را در پایین‌ترین سطح نگه داشته به‌طوری‌که باعث دلخوری کشورهای تأثیرگذار دیگر شده است. حال در ایران بنا بر قول اقتصاددانان ریال تقریبا بیش از دو برابر ارزش واقعی آن در قبال ارزهای رایج در بازار کنونی معامله می‌شود. یعنی نرخ واقعی دلار بیش از هشت‌ هزار تومان است. اما دولت برای جلب رضایت زودگذر توده مردم حاضر به حداقل برابری ارزش آن نیست و در واقع به اندازه درآمد ارزی خود یارانه می‌پردازد. جالب اینکه این نوع یارانه ویژه که کمتر دیده می‌شود، مصرف‌گرایی را افزایش داده و درحالی‌که تولیدات داخل ضعیف یا قطع شده است، فقط و فقط واردات را تقویت می‌کند. از طرف دیگر منابع زیرزمینی محدود است و ادامه این روند دولت‌ها را روزبه‌روز ضعیف‌تر و شکننده‌تر کرده است و چه‌بسا آنها را به ورشکستگی هدایت کند. همچنین فراموش نشود این نوع یارانه‌ها توزیع کاملا ناعادلانه‌ای از ثروت یک جامعه است چون کسانی‌ که بیشترین وسعت مالی را دارند، بیشترین انتفاع را خواهند داشت. در ضمن با قاطعیت می‌توان گفت همین نوع یارانه ضد تولید است که باعث شده تولید در ایران به‌صرفه نباشد وگرنه استانداردهای هزینه‌ای نیروی کار در ایران به‌گونه‌ای نیست که به‌صرفه‌نبودن تولید را بر دوش نیروی انسانی اندازد. سالیان متمادی است شعار وابستگی‌نداشتن به نفت را سر می‌دهیم ولی در عمل این‌گونه نشده است و در واقعیت با هدردادن منابع، موقعیت‌های نابی را از دست می‌دهیم. سیاست‌زدگی اقتصاد، نبود صدای واحد و پایدار، عدم ثبات‌ مدیران و از طرف دیگر پاسخ‌گونبودن و قانون‌گریزی آنها باعث شده جبران مافات روزبه‌روز سخت‌تر شود.
3. وجود حفره‌های عمیق بی‌نام‌و‌نشان که محل رشد میکروب‌های فساد است و بسیاری را که دارای ارتباطات خاص و نه الزاما دانش و خلاقیت بالا هستند، یک‌شبه بهای صد سال تلاش با کیفیت را می‌دهد و چه‌بسا این‌گونه افراد با نفوذهای وسیع سیستم‌های فوق‌العاده جامد را ایجاد می‌کنند که با هرگونه تغییر سازنده به شدت مقابله کرده و با شبهه‌افکنی فضا را تار و در نهایت سیستم را سرطانی و غیرقابل علاج می‌کنند.
با این اشاره پرواضح است عبور از نفت شجاعت، دلسوزی، میهن‌دوستی، توانمندی و عشق و علاقه به تداوم بقای نظام می‌خواهد و تنها راه علاج آن قدم‌نهادن به کوچه دانش‌بنیان است و تعلل در آن موجب افزایش بیش از پیش فضای غبارآلود ناامیدی می‌شود که در حال بلعیدن تمام آمال و آرزوهای مردم است. کسانی که به فکر مدیریت دانش‌بنیان هستند به این جمله ایمان دارند که: بشر محکوم به یک زندگی باکیفیت است و تنها انسان‌های توانمند و معتقد هستند که ما را به خوشبختی رهنمون و مابقی فقط از سیستم ارتزاق می‌کنند و به آن نمی‌افزایند. در خانه اگر کس است، یک حرف بس است.

در مدیریت مدرن محور اصلی بهره‌وری است و در آن به صورت اخص به درآمدهای حاصل از منابع زیرزمینی هرگز به‌عنوان سود نگریسته نمی‌شود. ازاین‌رو با تکیه بر دانش منابع دیگر درآمدی گشوده شده که فواید بی‌شماری اعم از: بهره‌وری بالا، پایداری، حفظ محیط‌ زیست، شایسته‌سالاری و... را دارد و در این نوع مدیریت اصطلاح دانش‌بنیان یکی از گزاره‌های کلیدی است. شاید برای شما هم جای سؤال باشد که چرا در برخی از ممالک از جمله ایران، این‌گونه مدیریت‌ها تا به حال جایگاهی پیدا نکرده‌اند و صرفا در حد ایده متوقف شده‌اند. نویسنده دلایل خاص خود را دارد ولی ممکن است علاوه بر موارد ذکرشده در این مقوله، عواملی دیگر نیز وجود داشته باشند:
1. سخت و طاقت‌فرسابودن مدیریت دانش‌بنیان، چنانچه می‌دانید ساده‌ترین راه مدیریت یک جامعه استخراج نفت و تأمین منابع لازم برای انجام امورات روزمره است. در غیر این صورت شما به مدیران شایسته، باهوش و قابل اطمینانی نیاز دارید که نیازهای جامعه و در واقع تهدیدها را به فرصت تبدیل کنند. بعد از شکل‌گیری این روند، به دانش و پایگاه اصلی آن يعني دانشگاه و به مجری آن يعني دانشمند نیاز پیدا خواهیم کرد. متأسفانه تا به حال به دلیل منتفع‌شدن دولت‌های متوالی از درآمد سرشار، کم‌هزینه و کم‌دردسر نفت و سخت و طاقت‌فرسابودن مسیرهای کسب درآمد دیگر، دانشگاه‌ها نیز در بی‌تکلیفی به سر می‌برند.
2. در یک مدیریت دانش‌بنیان، واقعی‌بودن شرایط زندگی موج می‌زند که با اجرای دقیق آن هرکس براساس توانمندی‌های خود برخوردار خواهد شد و تعارفات جای خود را به توانمندی خواهد داد. در این شرایط احتمال ایجاد نارضایتی عمومی برای برهه‌ای از زمان که به یارانه‌های دولتی یا بهتر بگوییم به مُسکن‌ها عادت کرده‌اند، افزایش خواهد یافت. این ترس هم‌راستا با نامستقری مدیران به‌عنوان یک عامل بازدارنده جدی فراراه مدیران واقع شده که نه‌تنها به فکر اصلاح منابع نباشند که گاهی خود را در یک سیاه‌چاله عظیم بیندازند. در این راستا توجه شما را به مثالی جلب می‌کنم: هماهنگی بین ارزش پول ملی با دیگر ارزهای بین‌المللی تأثیر فراوانی بر چرخه اقتصادی و نوع اقتصاد اعم از مصرفی یا تولیدی دارد. یکی از کشورهای معروف با اقتصادی شدیدا روبه‌رشد شبیه چین برای اینکه صادرات خود را به‌صرفه‌تر و واردات را ضعیف‌تر کند، همراه با دیگر سیاست‌های مکمل، ارزش پول ملی خود را در پایین‌ترین سطح نگه داشته به‌طوری‌که باعث دلخوری کشورهای تأثیرگذار دیگر شده است. حال در ایران بنا بر قول اقتصاددانان ریال تقریبا بیش از دو برابر ارزش واقعی آن در قبال ارزهای رایج در بازار کنونی معامله می‌شود. یعنی نرخ واقعی دلار بیش از هشت‌ هزار تومان است. اما دولت برای جلب رضایت زودگذر توده مردم حاضر به حداقل برابری ارزش آن نیست و در واقع به اندازه درآمد ارزی خود یارانه می‌پردازد. جالب اینکه این نوع یارانه ویژه که کمتر دیده می‌شود، مصرف‌گرایی را افزایش داده و درحالی‌که تولیدات داخل ضعیف یا قطع شده است، فقط و فقط واردات را تقویت می‌کند. از طرف دیگر منابع زیرزمینی محدود است و ادامه این روند دولت‌ها را روزبه‌روز ضعیف‌تر و شکننده‌تر کرده است و چه‌بسا آنها را به ورشکستگی هدایت کند. همچنین فراموش نشود این نوع یارانه‌ها توزیع کاملا ناعادلانه‌ای از ثروت یک جامعه است چون کسانی‌ که بیشترین وسعت مالی را دارند، بیشترین انتفاع را خواهند داشت. در ضمن با قاطعیت می‌توان گفت همین نوع یارانه ضد تولید است که باعث شده تولید در ایران به‌صرفه نباشد وگرنه استانداردهای هزینه‌ای نیروی کار در ایران به‌گونه‌ای نیست که به‌صرفه‌نبودن تولید را بر دوش نیروی انسانی اندازد. سالیان متمادی است شعار وابستگی‌نداشتن به نفت را سر می‌دهیم ولی در عمل این‌گونه نشده است و در واقعیت با هدردادن منابع، موقعیت‌های نابی را از دست می‌دهیم. سیاست‌زدگی اقتصاد، نبود صدای واحد و پایدار، عدم ثبات‌ مدیران و از طرف دیگر پاسخ‌گونبودن و قانون‌گریزی آنها باعث شده جبران مافات روزبه‌روز سخت‌تر شود.
3. وجود حفره‌های عمیق بی‌نام‌و‌نشان که محل رشد میکروب‌های فساد است و بسیاری را که دارای ارتباطات خاص و نه الزاما دانش و خلاقیت بالا هستند، یک‌شبه بهای صد سال تلاش با کیفیت را می‌دهد و چه‌بسا این‌گونه افراد با نفوذهای وسیع سیستم‌های فوق‌العاده جامد را ایجاد می‌کنند که با هرگونه تغییر سازنده به شدت مقابله کرده و با شبهه‌افکنی فضا را تار و در نهایت سیستم را سرطانی و غیرقابل علاج می‌کنند.
با این اشاره پرواضح است عبور از نفت شجاعت، دلسوزی، میهن‌دوستی، توانمندی و عشق و علاقه به تداوم بقای نظام می‌خواهد و تنها راه علاج آن قدم‌نهادن به کوچه دانش‌بنیان است و تعلل در آن موجب افزایش بیش از پیش فضای غبارآلود ناامیدی می‌شود که در حال بلعیدن تمام آمال و آرزوهای مردم است. کسانی که به فکر مدیریت دانش‌بنیان هستند به این جمله ایمان دارند که: بشر محکوم به یک زندگی باکیفیت است و تنها انسان‌های توانمند و معتقد هستند که ما را به خوشبختی رهنمون و مابقی فقط از سیستم ارتزاق می‌کنند و به آن نمی‌افزایند. در خانه اگر کس است، یک حرف بس است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.