|

علیه سرمایه:

همگنی یا ناهمگنی؟

بعد از پایان بحث‌های هر دو سخنران، گفت‌وگویی میان مراد فرهادپور و محمد مالجو انجام شد که در ادامه بخش‌هایی از آن را می‌خوانید.

منطق سرمایه، منطق سرمایه است
محمد مالجو: دو نکته در تأيید گوهر صحبت آقای فرهادپور. نقد ایشان به مارکسیسم ارتدوکس بیرونی بود و به گمان من این نقد وارد است. درعین‌حال آنچه نقد به مارکسیسم ارتدوکس است نبوغ بی‌نظیر مارکس هم بوده است. همان‌طور که به‌درستی اشاره شد در سرمایه اصیل‌ترین نیرو و به اعتباری یگانه نیرویی که در مرکز توجه قرار می‌گیرد منطق سرمایه است. بقیه نیروها هم هستند، دولت، مقاومت کارگران، جنسیت و چه‌بسا نژاد ولی اینها همه کنش‌پذیرند. همه منطق سرمایه را می‌پذیرند و به این اعتبار مارکس گویی فقط سایه ابژه‌گونه‌ای از نظریه دولت، نظریه جنسیت، مذهب، ملیت و سایر عوامل را دیده است. این نبوغ مارکس است: این سطح از تجرید و دیدن منطق سرمایه و نادیده‌گرفتن (نه ندیدن) سایر نیروهایی که گویی مطابق اقتضای انباشت هر چه بیشتر سرمایه عمل می‌کنند. این نبوغ مارکس است چون هیچ نیروی دیگری اعم از دولت، جنسیت، قومیت و ... هستی‌شناسی یکتایی را ندارد که منطق سرمایه دارد.
منطق سرمایه منطق سرمایه است. اما به گمان من، به این معنا با منطق دولت، جنسیت و غیره روبه‌رو نیستیم. وقتی از منطق سرمایه سخن می‌گوییم با الگوریتمی مواجهیم که اگر مجال یابد و با مقاومت روبرو نشود یک جامعه سرمایه‌داری ناب خواهیم داشت. این یک آزمایشگاه تخیلی است که مارکس در آن ایستاد و محصول تجرید و انتزاع است. انتزاع ندیدن نیست، دیدن اما نادیده‌گرفتن است. فایده این کار این است که در آزمایشگاه تجریدی مارکس، حد ‌اعلای اثرگذاری منطق سرمایه را می‌توانیم صورت‌بندی کنیم، آنگاه که هیچ مقاومتی از نیروی کار، طبیعت و سایر عوامل نباشد. مارکس این صورت‌بندی را به‌خصوص در جلد اول سرمایه انجام داد. بنابراین نادیده‌گرفتن سایر نیروها سطحی از تحلیل مارکسی است نه ضرورتا مارکسیستی. تحلیل مارکسی سطوح دیگری نیز دارد و در این سطوح بسیاری از نادیده‌گرفته‌شده‌ها به دیده گرفته می‌شوند. در سطح تحلیل تاریخی تأثیر همه این عوامل را در تندتر چرخیدن یا آهسته‌تر‌شدن انباشت سرمایه همزمان می‌بینیم. این نقطه ضعف مارکسیسم ارتدوکس است که در سطح تحلیل انتزاعی مارکس یعنی نقطه عزیمت این نابغه ایستاد و جلوتر نیامد. وارد‌کردن همه عناصری که ارزش دیدن دارند اما آگاهانه نادیده گرفته شده‌اند به سطح تحلیل تاریخی برنامه پژوهشی مارکس است.
نکته دوم باز هم در مورد نبوغ مارکس است. مارکس این قوت درک را داشت که انباشت اولیه یک‌بار برای همیشه نیست و به‌طور مستمر تکرار می‌شود. چرا مارکس (خصوصا در جلد اول سرمایه) انباشت اولیه را یک‌ بار برای همیشه دید و نه تکرارش را؟ نکته‌ای که آقای فرهادپور به‌درستی می‌گوید این است که باید این تکرار را دید. پس چرا مارکس چنین کرد؟ مارکس چنین کرد تا مبادا منطق استثمار در تولید سرمایه‌دارانه تحت‌الشعاع منطق فرا‌اقتصادی تعدی و ستم قرار بگیرد. بنابراین در آن آزمایشگاه تجریدی خود که فقط منطق سرمایه را می‌دید تکرار انباشت اولیه را به منزله جولانگاه تاریخ ناگزیر کنار گذارد.
اکتفا به این سطح از تحلیل ضعف مارکسیسم ارتدوکس است که به گمانم بیش از هر جریان فکری دیگری خانواده‌ای است بسیار ناهمگن. مارکسیسم تلاش کرده این مسئله را برطرف کند. یعنی آوردن تحلیل مارکسی به سمت تحلیل تاریخی، دیدن تکرار مکرر و هرلحظه انباشت اولیه، تاریخی‌کردن تحلیل. ولی تحلیل تاریخی دیگر کلی (یونیورسال) نیست، متعلق است به اینجا و اکنون، هرچند مشابهاتی با جاهای دیگر داشته باشد. تصور می‌کنم نمی‌توان مارکسیست بود و به سطح انتزاعی مارکس اکتفا کرد. بخش عمده‌ای از جریان مارکسیستی در ایران به این معنا مارکسیستی نیست. از دیرباز تاکنون قاعده اصلی مارکسیست‌نبودن مارکسیست‌ها بوده کما اینکه امروز هم در شیوه مطالعاتی، در شیوه انتخاب تحقیقات، در ترجمه و غیره تمام انرژی هدایت می‌شود به سمت آنچه مارکس گفت و ما هم فهمیدیم. حال باید قدمی فراتر بگذاریم و نمی‌گذاریم. مرتب روی آنچه فهمیدیم به یمن هرمنوتیک و اختلاف‌نظر مانور می‌دهیم.
سیاست رادیکال باید معطوف به امر کلی باشد
مراد فرهادپور: بهتر است تأکید روی نقاط تفاوت و ناروشن باشد تا نقاط هم‌فکری و هم‌نظری ما. مسئله برای من برجسته‌کردن تاریخ و سیاست است. شما در بحث‌تان بر ناهمگنی تأکید زیادی گذاشتید، ناهمگنی میان سلب مالکیت‌کرده‌ها و سلب مالکیت‌شده‌ها. از پیچیدگی‌ها گفتید و اینکه اینها بر‌می‌گردد به یک تجربه خاص تاریخی اکنون. کاملا با وجود این ناهمگنی موافقم و با اینکه به‌هرحال هر نوع سیاست باید از نوعی جایگاه خاص تاریخی و نوعی ملت- دولت شروع شود، ولی در عین‌حال آن سیاست اگر قرار است رهایی‌بخش و رادیکال باشد باید معطوف به امر کلی باشد و این ناهمگنی باید به همگنی برسد تا سیاست معنا یابد. ایرادی که شاید در خود مارکس باشد این است که مفهوم استثمار دقیقا به نقطه اصلی و همگون‌کننده سیاست مبارزه بدل می‌شود. زیرا ما امروزه از یک طرف روی تفاوت‌ها و تجربه خاص هر کشور و ناهمگنی‌ها تأکید می‌گذاریم اما به قول شما شاهدیم که حتی در سطح جهانی فاصله بین تمرکز سرمایه و سلب مالکیت‌شده‌ها چقدر بالاست.
در تقابل با مارکسیسم ارتدوکس و تجربه‌هایی مثل بلشویسم و مائویسم و حتی لنینیسم، فقط تاکید بر دولت نیست. ملت-دولت به عنوان منطق ناتمام و ناقص و تمام‌نشدنی هم‌زمان‌کردن این ناهمزمانی‌ها مطرح است. شکل‌های همگنی و مبارزه قبلا به صورت خیلی صاف و ساده ارائه می‌شد: ابزار آن حزب است و راهش تسخیر آنی قدرت و باید با حلقه ضعیف شروع کرد. مسئله تسخیر قدرت به سوسیالیسمی تبدیل می‌شود که بعدا به سایر کشورها سرایت پیدا می‌کند و اگر هم نکند با پپش‌کشیدن بحث «سوسیالیسم در یک کشور» از زیر آن شانه خالی می‌کنیم. همه اینها بر یک بورژوازی جهانی و یک طبقه کارگر بالقوه جهانی استوار بود. شعار اصلی مارکس این بود که شما با هم متفق و همگن شوید و فکر می‌کرد اگر با هم همگن شوند کار تمام است. در واقعیت اما نه‌تنها همگن نشدند بلکه در قالب دو جنگ بین‌الملل همدیگر را دریدند. به دهقانان، زنان، نژاد‌ها و ملیت‌ و غیره که اشاره کردید هم توجهی نکردند.
اکنون به سیاستی نیازمندیم که بتواند انعطاف‌پذیر و متکثر باشد و به همه این موارد بپردازد و اتفاقاً تفاوت‌های خاص مربوط به تجربه هر جایگاه جزئی و خاص را در نظر بگیرد ولی درعین‌حال سویه رادیکال و رهایی‌بخش خود را هیچ‌گاه کنار نگذارد. امروز حتی اجرای پیشنهادهایی که برای اصلاح نظام مالی جهانی مطرح می‌شود که هدف‌شان کاستن نابرابری است، خود مستلزم یک انقلاب است. نیازمند نیرویی است که این ساختار را منهدم کند.
اکنون می‌توانیم منطق ملت - دولت را به منطق سرمایه بیفزاییم، تعامل مابین آنها را بررسی کنیم و به سیاستی برسیم که بتواند در عین اینکه اسیر دولت‌گرایی کاذب نشود این واقعیت را بپذیرد که ما از پیش درون نظام جهانی سرمایه حل شده‌ایم. گرفتاری اصلی که من کوشیدم به شکل صورت‌بندی دیگری از سیاست رهایی‌بخش به آن اشاره کنم تغییر این دو قطب جزئی و کلی است و نحوه برخورد آن‌ها با هم. یعنی چگونه ناهمگنی را بپذیریم و به‌گونه‌ای به سمت همگن‌کردن مبارزات مردمی حرکت کنیم که شبیه تجربه قبلی نیست- ساختن حزبی که سپس به دولت بدل می‌شود. خود درگیرشدن با مسئله دولت بر خلاف تجربه‌های قبلی سیاست رهایی‌بخش صرفا نباید جایگزین‌کردن دولت باشد. بریدن از ساختاری که امروز به اسم دموکراسی پارلمانی لیبرال مثل بختک افتاده و اجازه شکل‌گیری سیاست رهایی‌بخش را نمی‌دهد متضمن این است که درعین‌حال هم انعطاف‌پذیرتر باشیم هم سخت‌تر. هم ناهمگنی را دید و هم به اشکال تجربه همگن‌کردن فکر کرد. براساس شرایط خاص حال حاضر عمل کنیم و نسخه‌نویسی‌های بین‌الملل اول و دوم را کنار بگذاریم و درعین‌حال به‌عنوان یک نیروی مدرن رهایی‌بخش باید بدانیم که کل مدرنیته و طبقه کارگر نتیجه باز‌شدن به روی تاریخ جهانی و حقایق کلی است که فراتر از تجربه این یا آن ملت، و همچنین فراتر از جهانی‌شدن نیمه‌مرده و انتزاعی صوری که سرمایه با کوکا‌کولا، مک‌دونالد، توریسم و داووس و ... ایجاد می‌کند. ما با بازگشت به یک جایگاه خاص باید بدانیم چگونه رابطه خودمان را با امر کلی از نو تعریف کنیم. این فرایند در چند جبهه مبارزه می‌کند: هم علیه جهانی‌شدن کاذب نولیبرال، هم علیه بنیادگرایی ارتجاعی بازگشت ساده به گذشته و هم علیه ساختن نمودهای ایدئولوژیک ناسیونالیستی و هویت ملی ساختن. همه اینها با هم صورت‌بندی سیاست رادیکال را دشوار کرده است.

بعد از پایان بحث‌های هر دو سخنران، گفت‌وگویی میان مراد فرهادپور و محمد مالجو انجام شد که در ادامه بخش‌هایی از آن را می‌خوانید.

منطق سرمایه، منطق سرمایه است
محمد مالجو: دو نکته در تأيید گوهر صحبت آقای فرهادپور. نقد ایشان به مارکسیسم ارتدوکس بیرونی بود و به گمان من این نقد وارد است. درعین‌حال آنچه نقد به مارکسیسم ارتدوکس است نبوغ بی‌نظیر مارکس هم بوده است. همان‌طور که به‌درستی اشاره شد در سرمایه اصیل‌ترین نیرو و به اعتباری یگانه نیرویی که در مرکز توجه قرار می‌گیرد منطق سرمایه است. بقیه نیروها هم هستند، دولت، مقاومت کارگران، جنسیت و چه‌بسا نژاد ولی اینها همه کنش‌پذیرند. همه منطق سرمایه را می‌پذیرند و به این اعتبار مارکس گویی فقط سایه ابژه‌گونه‌ای از نظریه دولت، نظریه جنسیت، مذهب، ملیت و سایر عوامل را دیده است. این نبوغ مارکس است: این سطح از تجرید و دیدن منطق سرمایه و نادیده‌گرفتن (نه ندیدن) سایر نیروهایی که گویی مطابق اقتضای انباشت هر چه بیشتر سرمایه عمل می‌کنند. این نبوغ مارکس است چون هیچ نیروی دیگری اعم از دولت، جنسیت، قومیت و ... هستی‌شناسی یکتایی را ندارد که منطق سرمایه دارد.
منطق سرمایه منطق سرمایه است. اما به گمان من، به این معنا با منطق دولت، جنسیت و غیره روبه‌رو نیستیم. وقتی از منطق سرمایه سخن می‌گوییم با الگوریتمی مواجهیم که اگر مجال یابد و با مقاومت روبرو نشود یک جامعه سرمایه‌داری ناب خواهیم داشت. این یک آزمایشگاه تخیلی است که مارکس در آن ایستاد و محصول تجرید و انتزاع است. انتزاع ندیدن نیست، دیدن اما نادیده‌گرفتن است. فایده این کار این است که در آزمایشگاه تجریدی مارکس، حد ‌اعلای اثرگذاری منطق سرمایه را می‌توانیم صورت‌بندی کنیم، آنگاه که هیچ مقاومتی از نیروی کار، طبیعت و سایر عوامل نباشد. مارکس این صورت‌بندی را به‌خصوص در جلد اول سرمایه انجام داد. بنابراین نادیده‌گرفتن سایر نیروها سطحی از تحلیل مارکسی است نه ضرورتا مارکسیستی. تحلیل مارکسی سطوح دیگری نیز دارد و در این سطوح بسیاری از نادیده‌گرفته‌شده‌ها به دیده گرفته می‌شوند. در سطح تحلیل تاریخی تأثیر همه این عوامل را در تندتر چرخیدن یا آهسته‌تر‌شدن انباشت سرمایه همزمان می‌بینیم. این نقطه ضعف مارکسیسم ارتدوکس است که در سطح تحلیل انتزاعی مارکس یعنی نقطه عزیمت این نابغه ایستاد و جلوتر نیامد. وارد‌کردن همه عناصری که ارزش دیدن دارند اما آگاهانه نادیده گرفته شده‌اند به سطح تحلیل تاریخی برنامه پژوهشی مارکس است.
نکته دوم باز هم در مورد نبوغ مارکس است. مارکس این قوت درک را داشت که انباشت اولیه یک‌بار برای همیشه نیست و به‌طور مستمر تکرار می‌شود. چرا مارکس (خصوصا در جلد اول سرمایه) انباشت اولیه را یک‌ بار برای همیشه دید و نه تکرارش را؟ نکته‌ای که آقای فرهادپور به‌درستی می‌گوید این است که باید این تکرار را دید. پس چرا مارکس چنین کرد؟ مارکس چنین کرد تا مبادا منطق استثمار در تولید سرمایه‌دارانه تحت‌الشعاع منطق فرا‌اقتصادی تعدی و ستم قرار بگیرد. بنابراین در آن آزمایشگاه تجریدی خود که فقط منطق سرمایه را می‌دید تکرار انباشت اولیه را به منزله جولانگاه تاریخ ناگزیر کنار گذارد.
اکتفا به این سطح از تحلیل ضعف مارکسیسم ارتدوکس است که به گمانم بیش از هر جریان فکری دیگری خانواده‌ای است بسیار ناهمگن. مارکسیسم تلاش کرده این مسئله را برطرف کند. یعنی آوردن تحلیل مارکسی به سمت تحلیل تاریخی، دیدن تکرار مکرر و هرلحظه انباشت اولیه، تاریخی‌کردن تحلیل. ولی تحلیل تاریخی دیگر کلی (یونیورسال) نیست، متعلق است به اینجا و اکنون، هرچند مشابهاتی با جاهای دیگر داشته باشد. تصور می‌کنم نمی‌توان مارکسیست بود و به سطح انتزاعی مارکس اکتفا کرد. بخش عمده‌ای از جریان مارکسیستی در ایران به این معنا مارکسیستی نیست. از دیرباز تاکنون قاعده اصلی مارکسیست‌نبودن مارکسیست‌ها بوده کما اینکه امروز هم در شیوه مطالعاتی، در شیوه انتخاب تحقیقات، در ترجمه و غیره تمام انرژی هدایت می‌شود به سمت آنچه مارکس گفت و ما هم فهمیدیم. حال باید قدمی فراتر بگذاریم و نمی‌گذاریم. مرتب روی آنچه فهمیدیم به یمن هرمنوتیک و اختلاف‌نظر مانور می‌دهیم.
سیاست رادیکال باید معطوف به امر کلی باشد
مراد فرهادپور: بهتر است تأکید روی نقاط تفاوت و ناروشن باشد تا نقاط هم‌فکری و هم‌نظری ما. مسئله برای من برجسته‌کردن تاریخ و سیاست است. شما در بحث‌تان بر ناهمگنی تأکید زیادی گذاشتید، ناهمگنی میان سلب مالکیت‌کرده‌ها و سلب مالکیت‌شده‌ها. از پیچیدگی‌ها گفتید و اینکه اینها بر‌می‌گردد به یک تجربه خاص تاریخی اکنون. کاملا با وجود این ناهمگنی موافقم و با اینکه به‌هرحال هر نوع سیاست باید از نوعی جایگاه خاص تاریخی و نوعی ملت- دولت شروع شود، ولی در عین‌حال آن سیاست اگر قرار است رهایی‌بخش و رادیکال باشد باید معطوف به امر کلی باشد و این ناهمگنی باید به همگنی برسد تا سیاست معنا یابد. ایرادی که شاید در خود مارکس باشد این است که مفهوم استثمار دقیقا به نقطه اصلی و همگون‌کننده سیاست مبارزه بدل می‌شود. زیرا ما امروزه از یک طرف روی تفاوت‌ها و تجربه خاص هر کشور و ناهمگنی‌ها تأکید می‌گذاریم اما به قول شما شاهدیم که حتی در سطح جهانی فاصله بین تمرکز سرمایه و سلب مالکیت‌شده‌ها چقدر بالاست.
در تقابل با مارکسیسم ارتدوکس و تجربه‌هایی مثل بلشویسم و مائویسم و حتی لنینیسم، فقط تاکید بر دولت نیست. ملت-دولت به عنوان منطق ناتمام و ناقص و تمام‌نشدنی هم‌زمان‌کردن این ناهمزمانی‌ها مطرح است. شکل‌های همگنی و مبارزه قبلا به صورت خیلی صاف و ساده ارائه می‌شد: ابزار آن حزب است و راهش تسخیر آنی قدرت و باید با حلقه ضعیف شروع کرد. مسئله تسخیر قدرت به سوسیالیسمی تبدیل می‌شود که بعدا به سایر کشورها سرایت پیدا می‌کند و اگر هم نکند با پپش‌کشیدن بحث «سوسیالیسم در یک کشور» از زیر آن شانه خالی می‌کنیم. همه اینها بر یک بورژوازی جهانی و یک طبقه کارگر بالقوه جهانی استوار بود. شعار اصلی مارکس این بود که شما با هم متفق و همگن شوید و فکر می‌کرد اگر با هم همگن شوند کار تمام است. در واقعیت اما نه‌تنها همگن نشدند بلکه در قالب دو جنگ بین‌الملل همدیگر را دریدند. به دهقانان، زنان، نژاد‌ها و ملیت‌ و غیره که اشاره کردید هم توجهی نکردند.
اکنون به سیاستی نیازمندیم که بتواند انعطاف‌پذیر و متکثر باشد و به همه این موارد بپردازد و اتفاقاً تفاوت‌های خاص مربوط به تجربه هر جایگاه جزئی و خاص را در نظر بگیرد ولی درعین‌حال سویه رادیکال و رهایی‌بخش خود را هیچ‌گاه کنار نگذارد. امروز حتی اجرای پیشنهادهایی که برای اصلاح نظام مالی جهانی مطرح می‌شود که هدف‌شان کاستن نابرابری است، خود مستلزم یک انقلاب است. نیازمند نیرویی است که این ساختار را منهدم کند.
اکنون می‌توانیم منطق ملت - دولت را به منطق سرمایه بیفزاییم، تعامل مابین آنها را بررسی کنیم و به سیاستی برسیم که بتواند در عین اینکه اسیر دولت‌گرایی کاذب نشود این واقعیت را بپذیرد که ما از پیش درون نظام جهانی سرمایه حل شده‌ایم. گرفتاری اصلی که من کوشیدم به شکل صورت‌بندی دیگری از سیاست رهایی‌بخش به آن اشاره کنم تغییر این دو قطب جزئی و کلی است و نحوه برخورد آن‌ها با هم. یعنی چگونه ناهمگنی را بپذیریم و به‌گونه‌ای به سمت همگن‌کردن مبارزات مردمی حرکت کنیم که شبیه تجربه قبلی نیست- ساختن حزبی که سپس به دولت بدل می‌شود. خود درگیرشدن با مسئله دولت بر خلاف تجربه‌های قبلی سیاست رهایی‌بخش صرفا نباید جایگزین‌کردن دولت باشد. بریدن از ساختاری که امروز به اسم دموکراسی پارلمانی لیبرال مثل بختک افتاده و اجازه شکل‌گیری سیاست رهایی‌بخش را نمی‌دهد متضمن این است که درعین‌حال هم انعطاف‌پذیرتر باشیم هم سخت‌تر. هم ناهمگنی را دید و هم به اشکال تجربه همگن‌کردن فکر کرد. براساس شرایط خاص حال حاضر عمل کنیم و نسخه‌نویسی‌های بین‌الملل اول و دوم را کنار بگذاریم و درعین‌حال به‌عنوان یک نیروی مدرن رهایی‌بخش باید بدانیم که کل مدرنیته و طبقه کارگر نتیجه باز‌شدن به روی تاریخ جهانی و حقایق کلی است که فراتر از تجربه این یا آن ملت، و همچنین فراتر از جهانی‌شدن نیمه‌مرده و انتزاعی صوری که سرمایه با کوکا‌کولا، مک‌دونالد، توریسم و داووس و ... ایجاد می‌کند. ما با بازگشت به یک جایگاه خاص باید بدانیم چگونه رابطه خودمان را با امر کلی از نو تعریف کنیم. این فرایند در چند جبهه مبارزه می‌کند: هم علیه جهانی‌شدن کاذب نولیبرال، هم علیه بنیادگرایی ارتجاعی بازگشت ساده به گذشته و هم علیه ساختن نمودهای ایدئولوژیک ناسیونالیستی و هویت ملی ساختن. همه اینها با هم صورت‌بندی سیاست رادیکال را دشوار کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.