دركشورهاي كمتر توسعه يافته رخ ميدهد
مشاركت زنان در اقتصاد مساوي با «فقر»
اشتغال در اقتصادهای توسعهیافته با تقاضای روزافزون برای نیروی کار خیلی ماهر توصیف میشود. در کشورهای توسعهیافته، بخشهای دانشبنیان و فناوری بالا از پویایی بالای اقتصادی و رشد اشتغال برخوردار هستند. تحولات علم و فناوری موجب اهمیت هرچه بیشتر نیروی کار ماهر و آموزشدیده و در مقابل کاهش نقش کارکنان غیرماهر شده است.
در شرایطی که در حدود یکسوم از کل نیروی کار کشورهای توسعهیافته را نیروی کار با تحصیلات دانشگاهی تشکیل میدهد، این مقدار برای ایران کمتر از 20 درصد است که در حدود بعضی کشورهای منطقه از قبیل ترکیه، مصر و کویت است.
شاخص میزان ناخالص دانشجویان که نسبت تعداد دانشجویان به کل جمعیت در محدوده سنی مطابق (با دانشجوبان) را نشان میدهد، برای کشورهای عضو اتحادیه اروپا و سازمان همکاری و توسعه اقتصادی در حدود 70 درصد است. این شاخص برای کشورهای درآمد بالا، درآمد متوسط به بالا، درآمد متوسط و درآمد متوسط به پایین بهترتیب 73، 36، 29 و 23 درصد و برای کل جهان و منطقه خاورمیانه بهترتیب 33 و 36 درصد است. ایران با میزان 66 درصد پس از روسیه (78 درصد) و ترکیه (79 درصد) قرار دارد. ضمن آنکه باید اشاره شود این شاخص بهتنهایی گویای توسعهیافتگی و توانمندی نیروی کار نیست، چنانچه آلمان، ژاپن و سوئیس دارای نسبتهای کمتر از ایران هستند، کیفیت آموزش اهمیتی بهمراتب بیش از کمیت آن دارد. در سال 1382 میزان ناخالص دانشجویان کشور حدود 20 درصد بود که با افزایش سهبرابری بر بیش از 60 درصد در سال 1392 بالغ شد و در همین دوره رشد این شاخص در اقتصادهای مختلف بین 16 تا 80 درصد و برای کل جهان 40 درصد بوده است.
افزایش شدید تعداد دانشجویان کشور که قطعا رشدی کمی بوده و بدون ایجاد زیرساختهای علمی لازم به وقوع پیوسته، نشاندهنده تنزل کیفی آموزش عالی و فاصلهگرفتن آن از حداقل استانداردهای لازم است. دادههای رسمی حاکی از این است بالاترین رشد تعداد دانشجو بهترتیب در رشتههای مهندسی، هنر و کشاورزی به وقوع پیوسته است.
همچنین دوسوم دانشجویان زن در رشتههای علوم انسانی، علوم پایه و هنر به تحصیل اشتغال دارند.
با توجه به شرایط کنونی واضح است حداقل نیمی از ظرفیتهای آموزش عالی کشور از استانداردهای لازم و کافی برای تربیت نیروی انسانی برخوردار نیستند. موضوع درخور توجه در آموزش نیروی انسانی این است که با وجود نرخ 66 درصدی دانشجویان (رتبه 33 در جهان)، نرخ باسوادی مردان بالغ (15 سال به بالا) 89 درصد (رتبه پایینتر از 90) در دنیا) نرخ باسوادی زنان بالغ بر 78 درصد است (رتبه پایینتر از صد).
وجود این واقعیت که 60 درصد از فارغالتحصیلان دانشگاهها به جمعیت غیرفعال و خانهنشین یا بیکار میپیوندند که درباره زنان فارغالتحصیل دانشگاهها 76 درصد است، نشاندهنده عمق وخامت وضعیت و عملکرد نامتناسب و ضعف سیستم آموزش عالی کشور با واقعیتهای بازار کار و از سوی دیگر، کژکارکردیهای نظام اقتصادی است. در شرایطی که از مجموع دانشآموختگان کشور 40 درصد دارای شغل هستند، این مقدار برای مردان 54 درصد و برای زنان 24 درصد گزارش شده است. نظر به کیفیت پایین آموزش عالی در کشور و با وجود اینکه بهطورکلی در سطح جهان بالارفتن سطح تحصیلات دانشگاهی منجر به افزایش شاخص میزان اشتغال زنان (نسبت اشتغال زنان به مردان) شده، این امر در ایران اتفاق نیفتاده است.
در جهان امروز مشارکت نیروی کار زنان یک محرک مهم (و پیآمد) رشد و توسعه محسوب میشود. مشارکت اقتصادی زنان برآمد و برایند عوامل متنوع کلان اقتصادی و همچنین موارد خاص زنان است. در کشورهای در حال توسعه، پیوستن زنان به نیروی کار، به عنوان مکانیسم تقابلی در پاسخ به شوکهای اقتصادی عمل میکند. در کشورهای کمترتوسعهیافته، نرخ بسیار بالای مشارکت نیروی کار زنان معمولا منعکسکننده فقر است. سطح آموزش زنان معمولا کمتر از مردان است و بیشتر احتمال دارد تا آنها درگیر مشاغل با حفاظت کمتر (مانند مشاغل خانگی) شوند. دسترسی به آموزش با کیفیت (بالاتر از مقطع متوسطه) عاملی بسیار مهم و تعیینکننده در بهبود شرایط اشتغال زنان محسوب میشود. ارتقای وضعیت آموزش زنان سطح توقعات آنان و دستمزد مطابق با آن را بالا میبرد، اما تحقق این امر نیازمند خلق شغل است. در ارائه دادههای نرخهای مشارکت اقتصادی زنان مخفیکاری عمومیت دارد، بنابراین آمارهای جهانی کنونی انعکاس دقیقی از شرایط کار زنان نیستند.
در سطح جهان، میزان اشتغال زنان در اقتصادهای روستایی بالاست. در کشورهای صنعتی و توسعهیافته نسبت اشتغال زنان بین 50 تا 60 درصد است. متوسط نسبت جهانی اشتغال زنان و همچنین کشورهای با درآمد بالا و سازمان همکاری و توسعه اقتصادی 47 درصد است. کشورهای همگروه اقتصادی ایران شامل گروههای درآمد متوسط به بالا و درآمد متوسط بهترتیب دارای نسبتهای اشتغال زنان بهترتیب 54 و 45 درصد و منطقههای خاورمیانه و جنوب آسیا بهترتیب دارای نسبتهای 17 و 29 درصد هستند. در سطح منطقه کشورهای همسایه شمالی ایران از بهترین نسبتهای اشتغال زنان (بین 42 تا 65 درصد) برخوردار هستند. ترکیه و پاکستان با مقادیر بهترتیب 26 و 22 درصد و لبنان و تونس با 21 درصد پس از این کشورها قرار دارند.
شیخنشینهای عربی/ نفتی از نسبتهای اشتغال زنان نسبتا مناسبی برخوردار هستند که البته ناشی از بهکارگیری نیروی کار خارجی در ابعاد وسیع است. ایران با نسبت اشتغال زنان 13 درصد از یکی از کمترین نسبتها در سطح جهان برخوردار بوده و فقط کشورهای عربی الجزایر، اردن، عراق و سوریه با فاصله کمی پایینتر از ایران قرار گرفتهاند. نسبت اشتغال زنان شهری و روستایی کشور بهترتیب 10.5 و 13.1 درصد است.
میزان شاغلان زن کشور از 1.2 میلیون نفر در سال 1370 روند صعودی (با نرخ رشد متوسط سالانه 8.8 درصد) تا سطح چهار میلیون نفر در سال 1384 را طی کرده و از سال 1384 تاکنون با فرازونشیبهایی در مرز چهار میلیون نفر متوقف شده است. البته در دوره 93-1386 که میزان اشتغال زنان ثابت مانده، نزدیک به 600 هزار نفر از جمعیت زنان شاغل (بدون دریافت حقوق) کاسته شده و به همین مقدار به جمعیت زنان شاغل (با دریافت حقوق) افزوده شده است.
اشتغال در اقتصادهای توسعهیافته با تقاضای روزافزون برای نیروی کار خیلی ماهر توصیف میشود. در کشورهای توسعهیافته، بخشهای دانشبنیان و فناوری بالا از پویایی بالای اقتصادی و رشد اشتغال برخوردار هستند. تحولات علم و فناوری موجب اهمیت هرچه بیشتر نیروی کار ماهر و آموزشدیده و در مقابل کاهش نقش کارکنان غیرماهر شده است.
در شرایطی که در حدود یکسوم از کل نیروی کار کشورهای توسعهیافته را نیروی کار با تحصیلات دانشگاهی تشکیل میدهد، این مقدار برای ایران کمتر از 20 درصد است که در حدود بعضی کشورهای منطقه از قبیل ترکیه، مصر و کویت است.
شاخص میزان ناخالص دانشجویان که نسبت تعداد دانشجویان به کل جمعیت در محدوده سنی مطابق (با دانشجوبان) را نشان میدهد، برای کشورهای عضو اتحادیه اروپا و سازمان همکاری و توسعه اقتصادی در حدود 70 درصد است. این شاخص برای کشورهای درآمد بالا، درآمد متوسط به بالا، درآمد متوسط و درآمد متوسط به پایین بهترتیب 73، 36، 29 و 23 درصد و برای کل جهان و منطقه خاورمیانه بهترتیب 33 و 36 درصد است. ایران با میزان 66 درصد پس از روسیه (78 درصد) و ترکیه (79 درصد) قرار دارد. ضمن آنکه باید اشاره شود این شاخص بهتنهایی گویای توسعهیافتگی و توانمندی نیروی کار نیست، چنانچه آلمان، ژاپن و سوئیس دارای نسبتهای کمتر از ایران هستند، کیفیت آموزش اهمیتی بهمراتب بیش از کمیت آن دارد. در سال 1382 میزان ناخالص دانشجویان کشور حدود 20 درصد بود که با افزایش سهبرابری بر بیش از 60 درصد در سال 1392 بالغ شد و در همین دوره رشد این شاخص در اقتصادهای مختلف بین 16 تا 80 درصد و برای کل جهان 40 درصد بوده است.
افزایش شدید تعداد دانشجویان کشور که قطعا رشدی کمی بوده و بدون ایجاد زیرساختهای علمی لازم به وقوع پیوسته، نشاندهنده تنزل کیفی آموزش عالی و فاصلهگرفتن آن از حداقل استانداردهای لازم است. دادههای رسمی حاکی از این است بالاترین رشد تعداد دانشجو بهترتیب در رشتههای مهندسی، هنر و کشاورزی به وقوع پیوسته است.
همچنین دوسوم دانشجویان زن در رشتههای علوم انسانی، علوم پایه و هنر به تحصیل اشتغال دارند.
با توجه به شرایط کنونی واضح است حداقل نیمی از ظرفیتهای آموزش عالی کشور از استانداردهای لازم و کافی برای تربیت نیروی انسانی برخوردار نیستند. موضوع درخور توجه در آموزش نیروی انسانی این است که با وجود نرخ 66 درصدی دانشجویان (رتبه 33 در جهان)، نرخ باسوادی مردان بالغ (15 سال به بالا) 89 درصد (رتبه پایینتر از 90) در دنیا) نرخ باسوادی زنان بالغ بر 78 درصد است (رتبه پایینتر از صد).
وجود این واقعیت که 60 درصد از فارغالتحصیلان دانشگاهها به جمعیت غیرفعال و خانهنشین یا بیکار میپیوندند که درباره زنان فارغالتحصیل دانشگاهها 76 درصد است، نشاندهنده عمق وخامت وضعیت و عملکرد نامتناسب و ضعف سیستم آموزش عالی کشور با واقعیتهای بازار کار و از سوی دیگر، کژکارکردیهای نظام اقتصادی است. در شرایطی که از مجموع دانشآموختگان کشور 40 درصد دارای شغل هستند، این مقدار برای مردان 54 درصد و برای زنان 24 درصد گزارش شده است. نظر به کیفیت پایین آموزش عالی در کشور و با وجود اینکه بهطورکلی در سطح جهان بالارفتن سطح تحصیلات دانشگاهی منجر به افزایش شاخص میزان اشتغال زنان (نسبت اشتغال زنان به مردان) شده، این امر در ایران اتفاق نیفتاده است.
در جهان امروز مشارکت نیروی کار زنان یک محرک مهم (و پیآمد) رشد و توسعه محسوب میشود. مشارکت اقتصادی زنان برآمد و برایند عوامل متنوع کلان اقتصادی و همچنین موارد خاص زنان است. در کشورهای در حال توسعه، پیوستن زنان به نیروی کار، به عنوان مکانیسم تقابلی در پاسخ به شوکهای اقتصادی عمل میکند. در کشورهای کمترتوسعهیافته، نرخ بسیار بالای مشارکت نیروی کار زنان معمولا منعکسکننده فقر است. سطح آموزش زنان معمولا کمتر از مردان است و بیشتر احتمال دارد تا آنها درگیر مشاغل با حفاظت کمتر (مانند مشاغل خانگی) شوند. دسترسی به آموزش با کیفیت (بالاتر از مقطع متوسطه) عاملی بسیار مهم و تعیینکننده در بهبود شرایط اشتغال زنان محسوب میشود. ارتقای وضعیت آموزش زنان سطح توقعات آنان و دستمزد مطابق با آن را بالا میبرد، اما تحقق این امر نیازمند خلق شغل است. در ارائه دادههای نرخهای مشارکت اقتصادی زنان مخفیکاری عمومیت دارد، بنابراین آمارهای جهانی کنونی انعکاس دقیقی از شرایط کار زنان نیستند.
در سطح جهان، میزان اشتغال زنان در اقتصادهای روستایی بالاست. در کشورهای صنعتی و توسعهیافته نسبت اشتغال زنان بین 50 تا 60 درصد است. متوسط نسبت جهانی اشتغال زنان و همچنین کشورهای با درآمد بالا و سازمان همکاری و توسعه اقتصادی 47 درصد است. کشورهای همگروه اقتصادی ایران شامل گروههای درآمد متوسط به بالا و درآمد متوسط بهترتیب دارای نسبتهای اشتغال زنان بهترتیب 54 و 45 درصد و منطقههای خاورمیانه و جنوب آسیا بهترتیب دارای نسبتهای 17 و 29 درصد هستند. در سطح منطقه کشورهای همسایه شمالی ایران از بهترین نسبتهای اشتغال زنان (بین 42 تا 65 درصد) برخوردار هستند. ترکیه و پاکستان با مقادیر بهترتیب 26 و 22 درصد و لبنان و تونس با 21 درصد پس از این کشورها قرار دارند.
شیخنشینهای عربی/ نفتی از نسبتهای اشتغال زنان نسبتا مناسبی برخوردار هستند که البته ناشی از بهکارگیری نیروی کار خارجی در ابعاد وسیع است. ایران با نسبت اشتغال زنان 13 درصد از یکی از کمترین نسبتها در سطح جهان برخوردار بوده و فقط کشورهای عربی الجزایر، اردن، عراق و سوریه با فاصله کمی پایینتر از ایران قرار گرفتهاند. نسبت اشتغال زنان شهری و روستایی کشور بهترتیب 10.5 و 13.1 درصد است.
میزان شاغلان زن کشور از 1.2 میلیون نفر در سال 1370 روند صعودی (با نرخ رشد متوسط سالانه 8.8 درصد) تا سطح چهار میلیون نفر در سال 1384 را طی کرده و از سال 1384 تاکنون با فرازونشیبهایی در مرز چهار میلیون نفر متوقف شده است. البته در دوره 93-1386 که میزان اشتغال زنان ثابت مانده، نزدیک به 600 هزار نفر از جمعیت زنان شاغل (بدون دریافت حقوق) کاسته شده و به همین مقدار به جمعیت زنان شاغل (با دریافت حقوق) افزوده شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.