|

تجدیدچاپ سه نمایشنامه از بهمن فرسی

بسی بیش از اینها

مساوي بي‌نهايت
از بهمن فرسی به‌تازگی دو نمایشنامه «چوب زیر بغل» و «دو ضرب در دو مساوی بی‌نهایت» در یک کتاب و از طرف نشر بیدگل به چاپ رسیده است. «چوب زیر بغل» نمایشنامه‌ای در دو پرده است. متن این نمایشنامه اولین‌بار در سال 1341 به چاپ رسیده و در آذرماه 1346 در انجمن ایران و آمریکا و بعد از آن در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران اجرا شده است. طبق توضیح آغاز نمایشنامه، نسخه‌ای که اکنون از «چوب زیر بغل» منتشر شده «روایت بازنویسی‌شده‌یی‌ست از متن نخستین آن». آدم‌های این نمایشنامه عبارتند از: «مرد تاریخ»، «دختر»، «پهلوان»، «شاهد»، «روستایی»، «مرد طومار»، «زن سیاهپوش»، «مرد چاق» و «مرشد». در توضیح پشت جلد کتاب درباره «چوب زیر بغل» می‌خوانیم: «دختر، در ظلمات، شمعی بر تارک صحنه می‌نشاند. او آرزو دارد تا پهلوان از جهان رویا آشکار شود و نجاتش بدهد. و پهلوان با یک جفت چوب زیر بغل، و تنی فرسوده، اما صوت و صدایی فلک/ شکاف پای در میدانک آدمیان می‌گذارد. عرصه میدانک با زنجیر کهنی سر در زمین، به ناپیدای آسمان بسته است. باشنده‌یی نیست. جز شاهدی مثالی. پهلوان در رجزی دراز باشندگان را فرا می‌خواند تا بیایند و خواستشان را بخواهند. اما روستاییِ بازی، روستایش زیر آب سد رفته و در جست‌وجوی کار دنبال سرگرد می‌گردد. زن سیاهپوش، شوی سرگردش ناپدید شده است، مرد تاریخ، مرد طومار، مرد چاق، مرشد همه‌وهمه سیارات سرگشته منظومه خودشانند. پرسش این است: ما به گذشته چسبیده‌ایم یا گذشته به ما؟ و آن را سپر کنیم در برابر امروزمان؟ یا متکی بر آن، در برابرش بایستیم و خود باشیم؟ و دختر جواب مساله است. او با پهلوان در رویاهای شیرین به پروازها رفته است. پس، پهلوان، پیراسته از ظواهر پهلوانی، دختر را بجای یکی از چوب زیر بغل‌هایش در زاویه زیر بازو می‌گیرد و با هم رو به آینده می‌روند. چوب زیر بغل بسی بیش از اینها می‌پرسد.» «دو ضرب در دو مساوی بی‌نهایت» نمایشنامه دیگری از فرسی است که همراه با «چوب زیر بغل» در یک کتاب چاپ شده است. نمایشنامه‌ای تک‌پرده‌ای که آدم‌های آن عبارتند از: شاعر سابق، پیشخدمت، آدم‌های فرضی و آدم‌های کمکی. در توضیح پشت جلد کتاب، این نمایشنامه «ظاهرا» روایتی روزمره از تقلب یومیه و زورورزی با مصاحبه‌گران مطبوعاتی و «باطنا» چرخُشت دیگری از فرسی توصیف شده است. صحنه این نمایش، «یک دایره سفید در فضای لایتناهی» است. در بخشی از توضیح صحنه درباره مفهوم این دایره می‌خوانیم: «ساده‌ترین مفاهیمی که از این دایره انتظار داریم به جماعت منتقل کند بی‌ترتیب عبارتند از: این یک دایره سفید است. این یک گلبول سفید است. این یک گلبول سرخ است (خب یعنی در این صورت نور سرخ به آن می‌تابانیم). این کره زمین است. این آفتاب است(خب یعنی نور زرد به آن می‌تابانیم) و غیره. و اگر دیدیم نشد، یا اساسا قبل از دست‌به‌کارشدن پنداشتیم که با چنان کلک‌هایی چنین مفاهیمی به بازیگران سالن! تئاتر منتقل نمی‌شود، در آن صورت مختاریم که همین جمله‌های کوتاه را به کمک پروژکتور روی دایره سفید منعکس کنیم تا بلکه این ذره از منظورمان حالی جماعت بشود. و اگر باز هم نشد؟ به جهنم! اصلا بی‌خود کرده‌اند به دیدن این بازی آمده‌اند.» چاپ دوباره این نمایشنامه‌ها و دیگر نمایشنامه‌های بهمن فرسی، فرصتی است مغتنم برای بازخوانی آثار نویسنده‌ای که سبک و شیوه خاص خود را داشت؛ سبک و شیوه‌ای متفاوت با آنچه در عرصه تئاتر ایران در آن سال‌ها رایج بود.

در پوشش واقعیت و داستان
«پله‌های یک نردبان» از مجموعه نمایشنامه‌های بهمن فرسی، نمایشنامه‌نویس پیشروی ایران در دهه‌های چهل و پنجاه، است که اخیرا در نشر بیدگل منتشر شده. از این مجموعه پیش از این نمایشنامه‌های «موش»، «گلدان و بهار و عروسک»، «آرامسایشگاه» و «صدای شکستن» منتشر شده است. «پله‌های یک نردبان» نمایشنامه‌ای است در سه پرده و با ده شخصیت. زمان بازی «پیش از ظهر یکی از روزهای تابستان گذشته تا بعد از ظهر فردای همان روز» و مکان بازی «جلو انبار شرکت ساختمانی اشراق در جاده قزوین و داخل یکی از غرفه‌های همان انبار» است. «پله‌های یک نردبان» اولین‌بار در سال 1348 منتشر شده و طبق توضیح فرسی در آغاز این نمایشنامه، یک اجرای تلویزیونی هم به کارگردانی هوشنگ رحیمی داشته است. در توضیحی که پشت جلد چاپ تازه این نمایشنامه آمده درباره آن می‌خوانیم: «در میان بازی‌های فرسی، پله‌های یک نردبان، می‌نماید که لحن و کالبدی منصرف از نوپردازیِ بی‌امان دارد. به ظاهر تمامیت نمایشنامه بیشتر وابسته واقعیت و داستان است. در انبار شرکت ساختمانی اشراق، سرقتی روی داده. و باباحیدر، موجودی از بدِ حادثه در کار انبارداری، زیر ظن و گمان است. از همان آغاز، ارتباط عنوان اشراق با انبار شرکت ساختمانی جای درنگ دارد. جغدی آنجاست که به باباحیدر اهلی شده. زوزه سگی فضا را می‌خراشد که دمش را بریده‌اند، با نخ قند و قوطی حلبی از چاه آب می‌کشند تا زمان را تحمل‌پذیر کرده باشند، پسر باباحیدر از دانشسرا اخراج شده احتمالا به علت کله و بوی قُرمه‌سبزی، همشاگردی‌اش از اردستان با الاغ به تهران آمده تا آموزگار بشود، و خرد و ریز دیگر بازی، که در پوشش واقعیت و داستان، سفره‌یی در میدان این بازی می‌گشایند پر از شهود و مکاشفه برای بیننده کنجکاو و بیدار و جوینده.» نخستین چشم‌انداز نمایش یک در آهنی بزرگ است به رنگ سیاه و قسمتی از جاده خاکی و یک تخته‌سنگ و چندتا قلوه‌سنگ و یک تابلو که روی آن نوشته است: «انبار اشراق». دو امنیه، یکی پیر و دیگری جوان، نخستین آدم‌هایی هستند که پا به صحنه نمایش می‌گذارند. کل آدم‌های این بازی عبارتند از: باباحیدر (انباردار شرکت اشراق)، چراغعلی (انباردار شرکت طلوع)، حسن (پسر باباحیدر)، احمد(همدرس حسن)، ولی‌الله (انباردار جدید شرکت اشراق)، امنیه پیر، امنیه جوان، پیشکار شرکت اشراق، شوفر شرکت اشراق و رئیس پاسگاه ژاندارمری.

مساوي بي‌نهايت
از بهمن فرسی به‌تازگی دو نمایشنامه «چوب زیر بغل» و «دو ضرب در دو مساوی بی‌نهایت» در یک کتاب و از طرف نشر بیدگل به چاپ رسیده است. «چوب زیر بغل» نمایشنامه‌ای در دو پرده است. متن این نمایشنامه اولین‌بار در سال 1341 به چاپ رسیده و در آذرماه 1346 در انجمن ایران و آمریکا و بعد از آن در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران اجرا شده است. طبق توضیح آغاز نمایشنامه، نسخه‌ای که اکنون از «چوب زیر بغل» منتشر شده «روایت بازنویسی‌شده‌یی‌ست از متن نخستین آن». آدم‌های این نمایشنامه عبارتند از: «مرد تاریخ»، «دختر»، «پهلوان»، «شاهد»، «روستایی»، «مرد طومار»، «زن سیاهپوش»، «مرد چاق» و «مرشد». در توضیح پشت جلد کتاب درباره «چوب زیر بغل» می‌خوانیم: «دختر، در ظلمات، شمعی بر تارک صحنه می‌نشاند. او آرزو دارد تا پهلوان از جهان رویا آشکار شود و نجاتش بدهد. و پهلوان با یک جفت چوب زیر بغل، و تنی فرسوده، اما صوت و صدایی فلک/ شکاف پای در میدانک آدمیان می‌گذارد. عرصه میدانک با زنجیر کهنی سر در زمین، به ناپیدای آسمان بسته است. باشنده‌یی نیست. جز شاهدی مثالی. پهلوان در رجزی دراز باشندگان را فرا می‌خواند تا بیایند و خواستشان را بخواهند. اما روستاییِ بازی، روستایش زیر آب سد رفته و در جست‌وجوی کار دنبال سرگرد می‌گردد. زن سیاهپوش، شوی سرگردش ناپدید شده است، مرد تاریخ، مرد طومار، مرد چاق، مرشد همه‌وهمه سیارات سرگشته منظومه خودشانند. پرسش این است: ما به گذشته چسبیده‌ایم یا گذشته به ما؟ و آن را سپر کنیم در برابر امروزمان؟ یا متکی بر آن، در برابرش بایستیم و خود باشیم؟ و دختر جواب مساله است. او با پهلوان در رویاهای شیرین به پروازها رفته است. پس، پهلوان، پیراسته از ظواهر پهلوانی، دختر را بجای یکی از چوب زیر بغل‌هایش در زاویه زیر بازو می‌گیرد و با هم رو به آینده می‌روند. چوب زیر بغل بسی بیش از اینها می‌پرسد.» «دو ضرب در دو مساوی بی‌نهایت» نمایشنامه دیگری از فرسی است که همراه با «چوب زیر بغل» در یک کتاب چاپ شده است. نمایشنامه‌ای تک‌پرده‌ای که آدم‌های آن عبارتند از: شاعر سابق، پیشخدمت، آدم‌های فرضی و آدم‌های کمکی. در توضیح پشت جلد کتاب، این نمایشنامه «ظاهرا» روایتی روزمره از تقلب یومیه و زورورزی با مصاحبه‌گران مطبوعاتی و «باطنا» چرخُشت دیگری از فرسی توصیف شده است. صحنه این نمایش، «یک دایره سفید در فضای لایتناهی» است. در بخشی از توضیح صحنه درباره مفهوم این دایره می‌خوانیم: «ساده‌ترین مفاهیمی که از این دایره انتظار داریم به جماعت منتقل کند بی‌ترتیب عبارتند از: این یک دایره سفید است. این یک گلبول سفید است. این یک گلبول سرخ است (خب یعنی در این صورت نور سرخ به آن می‌تابانیم). این کره زمین است. این آفتاب است(خب یعنی نور زرد به آن می‌تابانیم) و غیره. و اگر دیدیم نشد، یا اساسا قبل از دست‌به‌کارشدن پنداشتیم که با چنان کلک‌هایی چنین مفاهیمی به بازیگران سالن! تئاتر منتقل نمی‌شود، در آن صورت مختاریم که همین جمله‌های کوتاه را به کمک پروژکتور روی دایره سفید منعکس کنیم تا بلکه این ذره از منظورمان حالی جماعت بشود. و اگر باز هم نشد؟ به جهنم! اصلا بی‌خود کرده‌اند به دیدن این بازی آمده‌اند.» چاپ دوباره این نمایشنامه‌ها و دیگر نمایشنامه‌های بهمن فرسی، فرصتی است مغتنم برای بازخوانی آثار نویسنده‌ای که سبک و شیوه خاص خود را داشت؛ سبک و شیوه‌ای متفاوت با آنچه در عرصه تئاتر ایران در آن سال‌ها رایج بود.

در پوشش واقعیت و داستان
«پله‌های یک نردبان» از مجموعه نمایشنامه‌های بهمن فرسی، نمایشنامه‌نویس پیشروی ایران در دهه‌های چهل و پنجاه، است که اخیرا در نشر بیدگل منتشر شده. از این مجموعه پیش از این نمایشنامه‌های «موش»، «گلدان و بهار و عروسک»، «آرامسایشگاه» و «صدای شکستن» منتشر شده است. «پله‌های یک نردبان» نمایشنامه‌ای است در سه پرده و با ده شخصیت. زمان بازی «پیش از ظهر یکی از روزهای تابستان گذشته تا بعد از ظهر فردای همان روز» و مکان بازی «جلو انبار شرکت ساختمانی اشراق در جاده قزوین و داخل یکی از غرفه‌های همان انبار» است. «پله‌های یک نردبان» اولین‌بار در سال 1348 منتشر شده و طبق توضیح فرسی در آغاز این نمایشنامه، یک اجرای تلویزیونی هم به کارگردانی هوشنگ رحیمی داشته است. در توضیحی که پشت جلد چاپ تازه این نمایشنامه آمده درباره آن می‌خوانیم: «در میان بازی‌های فرسی، پله‌های یک نردبان، می‌نماید که لحن و کالبدی منصرف از نوپردازیِ بی‌امان دارد. به ظاهر تمامیت نمایشنامه بیشتر وابسته واقعیت و داستان است. در انبار شرکت ساختمانی اشراق، سرقتی روی داده. و باباحیدر، موجودی از بدِ حادثه در کار انبارداری، زیر ظن و گمان است. از همان آغاز، ارتباط عنوان اشراق با انبار شرکت ساختمانی جای درنگ دارد. جغدی آنجاست که به باباحیدر اهلی شده. زوزه سگی فضا را می‌خراشد که دمش را بریده‌اند، با نخ قند و قوطی حلبی از چاه آب می‌کشند تا زمان را تحمل‌پذیر کرده باشند، پسر باباحیدر از دانشسرا اخراج شده احتمالا به علت کله و بوی قُرمه‌سبزی، همشاگردی‌اش از اردستان با الاغ به تهران آمده تا آموزگار بشود، و خرد و ریز دیگر بازی، که در پوشش واقعیت و داستان، سفره‌یی در میدان این بازی می‌گشایند پر از شهود و مکاشفه برای بیننده کنجکاو و بیدار و جوینده.» نخستین چشم‌انداز نمایش یک در آهنی بزرگ است به رنگ سیاه و قسمتی از جاده خاکی و یک تخته‌سنگ و چندتا قلوه‌سنگ و یک تابلو که روی آن نوشته است: «انبار اشراق». دو امنیه، یکی پیر و دیگری جوان، نخستین آدم‌هایی هستند که پا به صحنه نمایش می‌گذارند. کل آدم‌های این بازی عبارتند از: باباحیدر (انباردار شرکت اشراق)، چراغعلی (انباردار شرکت طلوع)، حسن (پسر باباحیدر)، احمد(همدرس حسن)، ولی‌الله (انباردار جدید شرکت اشراق)، امنیه پیر، امنیه جوان، پیشکار شرکت اشراق، شوفر شرکت اشراق و رئیس پاسگاه ژاندارمری.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.