جامعه، معماری، دیالوگ
از جنبههای مغفول در دوران معماری حال حاضر ما توجه به رابطه میان آرشیتکت و کارفرماست. با تورقی در تاریخ در مییابیم که رابطه بین بنا و کارفرما در زمان گذشته بسیار مهم بوده است؛ آنگونه که دیالوگی میان آنها صورت میگرفت و معلوم میشد اساس کار به چه صورت خواهد بود. اما در زمان ما ساختمانها از پیش ساخته شدهاند و حالا این ادبیات بسازوبفروشی است که میکوشد با آن زبان مخصوص به خود ساختمان را به فروش برساند. اما این میان هیچ دیالوگی میان معمار و کاربر صورت نگرفته است و معمار در خیال خود، اگر به مصرفکننده اندیشیده باشد، برای کاربری فرضی طراحی را صورت داده و مصرفکننده بنایی که او طراحی کرده است نیز باید از انعطاف خود بهره بگیرد و زندگی خود را با آنچه هست، و نه آنچه باید باشد، وفق دهد. این نکته به فراوانی در مساکن تعاونی به چشم میخورد. واحدهای یکشکلی که بیش از آنکه انعطافپذیری، مشخصه آنها در معماریشان باشد، همانطور که ذکر شد، از انعطافپذیری مصرفکننده خود بهره میبرند. مسئله روشن است؛ دیالوگها در معماری تبدیل به مونولوگ شدهاند. نه در زمینه تکبناها بلکه در عرصه شهری و نه در عرصه ساخت که در نقد و پژوهش آن. یکی از دلایل آنچه در سطور اولیه ذکر شد، تغییر پارادایمهاست. رابطه مردم با عوامل اجرائی در عملیات عمرانی از بین رفته است. هنگامی که صحبت از گذشته کردیم، لازم به توضیح است که در گذشته قالبهای ساختمانی نیز به تنوع امروز نبوده است. اگر به شهرهای سنتیمان نگاه کنیم، میبینیم شهرها را قالبهایی تقریبا یکشکل تشکیل دادهاند که بهطور مثال در شهرهای مرکزی آن دوره، حیاط مرکزی وجه غالب آنها بوده است؛ و اینکه یک ساختمان باید چند حیاط داشته باشد، حیاطی غیر از حیاط اصلی، براساس نیاز کارفرما و طبقه اجتماعی او معلوم میشده است. اما امروزه معماری ما به مدد تحولات بنیادینی که در عرصههای مختلف ازجمله در ساخت صورت گرفته، بسیار آزادتر از گذشته شده است و نمودهای یکشکلی ندارد. پس فهم مردم از معماری نیز دیگر یکشکل نیست. اگر قرار به برقراری دیالوگی باشد، مصرفکننده نمیداند چه میخواهد و نمیتواند توضیح دهد که دوست دارد ساختمانش به چه شکل باشد. در نتیجه دیالوگی صورت نمیگیرد و معمار در خیال خود که بسیار برایش شیرین است و نمیخواهد از آن کوتاه بیاید، دست به قلم میشود. این نکته در عرصهها و مقیاسهای شهری نیز صادق است. اگر قرار است فضای باز عمومی برای افراد جامعه ایجاد شود، اگر نظر آنها مشارکت داده نشود، طرح پاسخگو نخواهد بود و نتیجه آن که امروز نیز کاملا مشهود است، بلااستفادهبودن اینگونه فضاهاست. در وادی نقد نیز اینکه کسی حرفی بزند و برود پی کارش، نیز جای خالی دیالوگ را بار دیگر یادآوری میکند. اگر دیالوگی باشد، هر نظری را بدون منطق نمیتوان بیان کرد؛ در نتیجه اثر که از نظر برمیآید، دیگر یکجانبه نخواهد بود. این مسئله تنها در معماری ما خلاصه نمیشود؛ جامعه ما برای حل بسیاری از مشکلات خود نیاز به استفاده از امر دموکراتیک دیالوگ دارد. اگر این ابزار به وسیله ما استفاده شود، بسیاری از مشکلات اجتماعی و سیاسی از بین خواهد رفت. آنچه اینجا ضروری به نظر میرسد، ایجاد زبانی برای گفتوگوست، مشخصا در معماری. معماران نیاز به ایجاد زبانی عامهفهم دارند، آنگونه که برایشان ملموس باشد. فقدان آن مضرات بسیاری را نهفقط برای معماری که برای کالبد شهری و برای مردمي كه مشخصترین وجه معماری هستند و که اساسا دغدغهاش باید آنها باشد ایجاد کرده است. امید است بیان مطالب معمارانه در رسانههای عمومی که از قالب بیان تخصصیشان خارج شدهاند اما همچنان مهم هستند، راهحلی برای این امر و تغییر گفتمان و ادبیات مردم در این دیسیپلین شود.
از جنبههای مغفول در دوران معماری حال حاضر ما توجه به رابطه میان آرشیتکت و کارفرماست. با تورقی در تاریخ در مییابیم که رابطه بین بنا و کارفرما در زمان گذشته بسیار مهم بوده است؛ آنگونه که دیالوگی میان آنها صورت میگرفت و معلوم میشد اساس کار به چه صورت خواهد بود. اما در زمان ما ساختمانها از پیش ساخته شدهاند و حالا این ادبیات بسازوبفروشی است که میکوشد با آن زبان مخصوص به خود ساختمان را به فروش برساند. اما این میان هیچ دیالوگی میان معمار و کاربر صورت نگرفته است و معمار در خیال خود، اگر به مصرفکننده اندیشیده باشد، برای کاربری فرضی طراحی را صورت داده و مصرفکننده بنایی که او طراحی کرده است نیز باید از انعطاف خود بهره بگیرد و زندگی خود را با آنچه هست، و نه آنچه باید باشد، وفق دهد. این نکته به فراوانی در مساکن تعاونی به چشم میخورد. واحدهای یکشکلی که بیش از آنکه انعطافپذیری، مشخصه آنها در معماریشان باشد، همانطور که ذکر شد، از انعطافپذیری مصرفکننده خود بهره میبرند. مسئله روشن است؛ دیالوگها در معماری تبدیل به مونولوگ شدهاند. نه در زمینه تکبناها بلکه در عرصه شهری و نه در عرصه ساخت که در نقد و پژوهش آن. یکی از دلایل آنچه در سطور اولیه ذکر شد، تغییر پارادایمهاست. رابطه مردم با عوامل اجرائی در عملیات عمرانی از بین رفته است. هنگامی که صحبت از گذشته کردیم، لازم به توضیح است که در گذشته قالبهای ساختمانی نیز به تنوع امروز نبوده است. اگر به شهرهای سنتیمان نگاه کنیم، میبینیم شهرها را قالبهایی تقریبا یکشکل تشکیل دادهاند که بهطور مثال در شهرهای مرکزی آن دوره، حیاط مرکزی وجه غالب آنها بوده است؛ و اینکه یک ساختمان باید چند حیاط داشته باشد، حیاطی غیر از حیاط اصلی، براساس نیاز کارفرما و طبقه اجتماعی او معلوم میشده است. اما امروزه معماری ما به مدد تحولات بنیادینی که در عرصههای مختلف ازجمله در ساخت صورت گرفته، بسیار آزادتر از گذشته شده است و نمودهای یکشکلی ندارد. پس فهم مردم از معماری نیز دیگر یکشکل نیست. اگر قرار به برقراری دیالوگی باشد، مصرفکننده نمیداند چه میخواهد و نمیتواند توضیح دهد که دوست دارد ساختمانش به چه شکل باشد. در نتیجه دیالوگی صورت نمیگیرد و معمار در خیال خود که بسیار برایش شیرین است و نمیخواهد از آن کوتاه بیاید، دست به قلم میشود. این نکته در عرصهها و مقیاسهای شهری نیز صادق است. اگر قرار است فضای باز عمومی برای افراد جامعه ایجاد شود، اگر نظر آنها مشارکت داده نشود، طرح پاسخگو نخواهد بود و نتیجه آن که امروز نیز کاملا مشهود است، بلااستفادهبودن اینگونه فضاهاست. در وادی نقد نیز اینکه کسی حرفی بزند و برود پی کارش، نیز جای خالی دیالوگ را بار دیگر یادآوری میکند. اگر دیالوگی باشد، هر نظری را بدون منطق نمیتوان بیان کرد؛ در نتیجه اثر که از نظر برمیآید، دیگر یکجانبه نخواهد بود. این مسئله تنها در معماری ما خلاصه نمیشود؛ جامعه ما برای حل بسیاری از مشکلات خود نیاز به استفاده از امر دموکراتیک دیالوگ دارد. اگر این ابزار به وسیله ما استفاده شود، بسیاری از مشکلات اجتماعی و سیاسی از بین خواهد رفت. آنچه اینجا ضروری به نظر میرسد، ایجاد زبانی برای گفتوگوست، مشخصا در معماری. معماران نیاز به ایجاد زبانی عامهفهم دارند، آنگونه که برایشان ملموس باشد. فقدان آن مضرات بسیاری را نهفقط برای معماری که برای کالبد شهری و برای مردمي كه مشخصترین وجه معماری هستند و که اساسا دغدغهاش باید آنها باشد ایجاد کرده است. امید است بیان مطالب معمارانه در رسانههای عمومی که از قالب بیان تخصصیشان خارج شدهاند اما همچنان مهم هستند، راهحلی برای این امر و تغییر گفتمان و ادبیات مردم در این دیسیپلین شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.