جامعهشناسی پشیمانی پلتفرمی
رولینگ در جهان جادویی هریپاتر، راهی برای پاککردن بخشی از حافظه آدمها و جادوگرها گذاشته بود. کافی بود طلسمی خوانده شود تا آنچه نباید دیده یا شنیده میشد، از ذهن محو شود.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
محمد آقاسی - جامعهشناس و پژوهشگر افکار عمومی
رولینگ در جهان جادویی هریپاتر، راهی برای پاککردن بخشی از حافظه آدمها و جادوگرها گذاشته بود. کافی بود طلسمی خوانده شود تا آنچه نباید دیده یا شنیده میشد، از ذهن محو شود.
در جهان واقعی هم چنین جادویی وجود نداشت اما با ظهور پلتفرمها، چیزی شبیه آن به زندگی اجتماعی راه یافته است. ما میتوانیم پیامی را که فرستادهایم، برای همه، حذف کنیم. البته تفاوت مهم آن است که آنچه از صفحه پاک شده، از حافظه پاک نمیشود. در زندگی روزمره انسانی، هر کلامی که گفته میشود، راهی یکسویه به گذشته است، چون آنچه گفته شد، دیگر گفته شده است. میتوان مطلبی را توضیح داد، میشود حرف دیگری زد، یا حتی میتوان عذرخواهی کرد، اما لحظه جمله گفتهشده، به عقب برگردانده نمیشود. در زندگی پلتفرمی، دکمه یا دستور دیجیتال «حذف برای همه»، نوید بازگشت به گذشته را میدهد. این گزینه، فقط یک پیام را حذف نمیکند، بلکه رابطه انسان با کنش پیشینی خویش را تغییر میدهد.
پیش از این اگر پیامی ارسال میشد، کنش انسانی تمام شده و نتیجه در رابطه باقی مانده بود. حالا میان فرستادن و ماندن پیام، مرحلهای که میتوانیم به کنش خود بازگردیم اضافه شده است. پشیمانی که پیشتر بیشتر یک حالت درونیِ ذهنی و عاطفی بود، اکنون به یک کنش فنی تبدیل شده است. نقطه آغاز جامعهشناختیشدن نیز همینجاست. ما فقط آنچه را گفته بودیم پس نمیگیریم، میکوشیم بخشی از گذشته اجتماعی خود را نیز مدیریت کنیم. پیام پلتفرمی، برخلاف گفتوگوی شفاهی، میتواند ثبت شود، بارها بازخوانی شود یا معوقشده در زمانی دیگر دیده شود. از این رو انسان به ردپای خود در روابط اجتماعی، حساستر میشود و حذف نیز در این چارچوب قابل فهم است. تناقض مهم اینجاست که حذف پیام معمولا در پلتفرمها، ردپای جدید ارتباطی میگذارد. گیرنده پیام را ندیده، اما حذفشدن پیام را میبیند. یعنی عبارت «این پیام حذف شد»، چیزی را که قرار بود ناپدید شود، به موضوع توجه تبدیل میکند.
پلتفرمها رابطه انسان با گذشته را تغییر دادند و آن را از یک اتفاق ایستا، به امر پویای قابل ویرایش تبدیل کردند. ما عکس را پاک میکنیم، پیام را حذف میکنیم، نوشته را اصلاح میکنیم و گاهی چیزی را که چند لحظه قبل گفتهایم، پس میگیریم. انسان پلتفرمی، فقط تولیدکننده محتوا نیست، بلکه ویراستارِ مداومِ ردپای اجتماعی خویش نیز شده است. صدالبته این امکان به معنای کنترل کامل نیست. مخاطب ممکن است پیام را خوانده باشد، از آن اسکرینشات گرفته باشد یا حتی محتوای آن را به خاطر سپرده باشد. بنابراین میان «حذف محتوا» و «حذف تجربه»، فاصلهای وجود دارد.
پشیمانی پلتفرمی فقط درباره چیز گفتهشده نیست، درباره این است که چرا فکر میکنیم باید بتوانیم گذشته خود را نیز مدیریت کنیم. زندگی پلتفرمی انتظار این کنترل را افزایش داده است. انتظار داریم بتوانیم دیدهشدن خود را تنظیم کنیم، مخاطب را انتخاب کنیم، پیام را پس بگیریم و حتی اثری را که بر دیگری گذاشتهایم تا حدی اصلاح کنیم.
«حذف برای همه» در ظاهر یک دکمه کوچک است اما پشت آن تغییر بزرگتری قرار داشته است. ما از جامعهای که در آن کنشها عمدتا برگشتناپذیر بودند، به سوی محیطی رفتهایم که در آن بخشی از کنشهای اجتماعی قابل بازنگری و ویرایش هستند. با این حال، امکان حذف، امکان فراموشی نیست. شاید پشیمانی دیجیتال دقیقا از همینجا آغاز میشود. انسان پلتفرمی میتواند پیام را حذف کند، اما نمیتواند مطمئن باشد گذشتهای را که ساخته، حذف کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
