|

یادداشت یک خبرنگار غایب در صحنه

بابک ذاکری

هنوز دو روز نگذشته است، اکنون که در حال نوشتن هستم از حادثه اعجاب‌آور ساختمان پلاسکو؛ اما برای اینکه به یاد آورم اولین خبر را درباره آتش‌گرفتن ساختمان از کجا شنیدم، باید ذهنم را مانند یک روانکاو بکاوم. به نتیجه نمی‌رسم. خبر آمد. سپس ساختمان فروریخت. می‌دانم تصویرش را در شبکه خبر دیدم. خبرنگار فریاد زد ساختمان اکنون فرومی‌ریزد؛ لحن مجری، البته نه پرتنش می‌شود و نه غمگین. ساختمان فرومی‌ریزد؛ اما پس از آن تصویر اولیه، دیگر هیچ روایتی از کل ماجرا به خاطر ندارم. در واقع، هیچ روایتی به ‌دست داده نشده است. تصویرهایی هست، خبرهایی که در کانال‌های تلگرامی دست‌به‌دست می‌شود، مسئولان باربط و بی‌ربطی که سر صحنه رفته‌اند و ازدحام مردم. اینها را، بی‌شک، همه در روز پنجشنبه شنیده‌اند، دیده‌اند و خوانده‌اند. اما چه کسی می‌تواند بگوید در پلاسکو پس از آوارشدن آن، راستی ساختمان بر سر چه کسی آوار شد، چه اتفاقی افتاد؟ چه کسی می‌داند روند امداد رسانی به زیرآوارماندگان و تلاش برای کنترل آتش، براساس چه استراتژی صورت گرفت؟ از لابه‌لای همه خبرهایی که نوشته شد، از لابه‌لای عکس‌ها، از لابه‌لای پیام‌ها و همدردی‌ها، چه کسی می‌تواند گزارشی با خط روایی مشخصی از ماجرا به‌دست دهد.

خبرنگاران در صحنه همه چیزهایی را که دیده‌اند، گزارش کرده‌اند. حتی شهروندخبرنگارها که در این حادثه تبدیل شدند به موی دماغ کمک‌رسانی نیز در گزارش سنگ‌تمام گذاشتند؛ اما یک‌چیز گویا در این میانه مانع ساخته‌شدن روایتی مشخص از حادثه‌ای مشخص شد. کاری که روزنامه‌نگاری باید بتواند آن را انجام دهد. برای مثال، گزارش‌های تصویری خبرگزاری‌هایی را که عکاس‌های آنها در تمام مدت عکس گرفته‌اند، ببینید. عکاس‌ها سنگ‌تمام گذاشته‌اند. زاویه‌ای از دستشان در نرفته؛ اما همه عکس‌ها چیزی از کل حادثه به ما نمی‌گویند. جای قصه در گزارش‌های تصویری خالی است؛ یا به عبارت دیگر، گزارش‌های تصویری هیچ‌کدام قصه ندارند؛ تنها ثبت‌اند، گزارش نشده‌اند. از دیروز عکسی از آتش‌نشان‌های خسته در یکی از راه‌روهای ساختمان پلاسکو دست‌به‌دست شده است، تعداد زیادی از آتش‌نشان‌ها نشسته‌اند و خسته و منتظر، پیش از فروریختن ساختمان. تصویر کِی گرفته شده ‌است؟ چه مدت پیش از ریختن ساختمان؟ اینها را کسی که عکس را در تلگرام می‌بیند، نمی‌تواند بفهمد؛ اما سردبیر عکس به‌راحتی براساس اطلاعات ثبت‌شده در شناسنامه عکس، می‌توانست ساعت ثبت عکس را به‌عنوان توضیحی تکمیلی در اختیار مخاطب قرار دهد. چیزی که به همین سادگی به ‌دست می‌آید، از گزارش‌ها حذف شده است. چراکه خبرنگاران به‌عنوان چشم و دهان رسانه‌هایشان، کارهایشان را انجام داده‌اند؛ اما سردبیران به‌عنوان پیوند‌دهنده آنچه به ‌دست آمده، نتوانسته‌اند داده‌ها را به روایت تبدیل کنند. روایتی ساخته نشده ‌است و چون روایتی نیست، داوری نیز درکار نخواهد بود. هیچ‌گاه شاید دیگر نتوان درباره این ماجرا قضاوتی درست به ‌دست داد؛ چراکه در روز واقعه، هیچ‌کس به این فکر نکرد که باید به‌عنوان خبرنگار غایب از صحنه، داده‌ها را برای خود دسته‌بندی کند، عکس‌ها را بنشیند یکی‌یکی ببیند، تا بتواند آنها را درجای مناسبی برای ساختن روایت بنشاند. خبرها را، تکذیب‌ها را، تعداد افراد حاضر در صحنه را و زمان‌بندی‌ها را. کل ماجرای فروریختن ساختمان پلاسکو، آنچه در ذهن‌ها حک شد و بهت بر بهت افزود، مانند تصاویر مغشوش یک فیلم‌بردار نابلد است که هیچ‌کس نخواسته و تصمیم نگرفته از بین آنها داستانی بیافریند تا بعدها بتوان درباره کل ماجرا داوری کرد. بی‌روایت، نه تجربه‌ای هست و نه قضاوتی و همواره دریغ و کاش که ای‌کاش قضاوتی.

هنوز دو روز نگذشته است، اکنون که در حال نوشتن هستم از حادثه اعجاب‌آور ساختمان پلاسکو؛ اما برای اینکه به یاد آورم اولین خبر را درباره آتش‌گرفتن ساختمان از کجا شنیدم، باید ذهنم را مانند یک روانکاو بکاوم. به نتیجه نمی‌رسم. خبر آمد. سپس ساختمان فروریخت. می‌دانم تصویرش را در شبکه خبر دیدم. خبرنگار فریاد زد ساختمان اکنون فرومی‌ریزد؛ لحن مجری، البته نه پرتنش می‌شود و نه غمگین. ساختمان فرومی‌ریزد؛ اما پس از آن تصویر اولیه، دیگر هیچ روایتی از کل ماجرا به خاطر ندارم. در واقع، هیچ روایتی به ‌دست داده نشده است. تصویرهایی هست، خبرهایی که در کانال‌های تلگرامی دست‌به‌دست می‌شود، مسئولان باربط و بی‌ربطی که سر صحنه رفته‌اند و ازدحام مردم. اینها را، بی‌شک، همه در روز پنجشنبه شنیده‌اند، دیده‌اند و خوانده‌اند. اما چه کسی می‌تواند بگوید در پلاسکو پس از آوارشدن آن، راستی ساختمان بر سر چه کسی آوار شد، چه اتفاقی افتاد؟ چه کسی می‌داند روند امداد رسانی به زیرآوارماندگان و تلاش برای کنترل آتش، براساس چه استراتژی صورت گرفت؟ از لابه‌لای همه خبرهایی که نوشته شد، از لابه‌لای عکس‌ها، از لابه‌لای پیام‌ها و همدردی‌ها، چه کسی می‌تواند گزارشی با خط روایی مشخصی از ماجرا به‌دست دهد.

خبرنگاران در صحنه همه چیزهایی را که دیده‌اند، گزارش کرده‌اند. حتی شهروندخبرنگارها که در این حادثه تبدیل شدند به موی دماغ کمک‌رسانی نیز در گزارش سنگ‌تمام گذاشتند؛ اما یک‌چیز گویا در این میانه مانع ساخته‌شدن روایتی مشخص از حادثه‌ای مشخص شد. کاری که روزنامه‌نگاری باید بتواند آن را انجام دهد. برای مثال، گزارش‌های تصویری خبرگزاری‌هایی را که عکاس‌های آنها در تمام مدت عکس گرفته‌اند، ببینید. عکاس‌ها سنگ‌تمام گذاشته‌اند. زاویه‌ای از دستشان در نرفته؛ اما همه عکس‌ها چیزی از کل حادثه به ما نمی‌گویند. جای قصه در گزارش‌های تصویری خالی است؛ یا به عبارت دیگر، گزارش‌های تصویری هیچ‌کدام قصه ندارند؛ تنها ثبت‌اند، گزارش نشده‌اند. از دیروز عکسی از آتش‌نشان‌های خسته در یکی از راه‌روهای ساختمان پلاسکو دست‌به‌دست شده است، تعداد زیادی از آتش‌نشان‌ها نشسته‌اند و خسته و منتظر، پیش از فروریختن ساختمان. تصویر کِی گرفته شده ‌است؟ چه مدت پیش از ریختن ساختمان؟ اینها را کسی که عکس را در تلگرام می‌بیند، نمی‌تواند بفهمد؛ اما سردبیر عکس به‌راحتی براساس اطلاعات ثبت‌شده در شناسنامه عکس، می‌توانست ساعت ثبت عکس را به‌عنوان توضیحی تکمیلی در اختیار مخاطب قرار دهد. چیزی که به همین سادگی به ‌دست می‌آید، از گزارش‌ها حذف شده است. چراکه خبرنگاران به‌عنوان چشم و دهان رسانه‌هایشان، کارهایشان را انجام داده‌اند؛ اما سردبیران به‌عنوان پیوند‌دهنده آنچه به ‌دست آمده، نتوانسته‌اند داده‌ها را به روایت تبدیل کنند. روایتی ساخته نشده ‌است و چون روایتی نیست، داوری نیز درکار نخواهد بود. هیچ‌گاه شاید دیگر نتوان درباره این ماجرا قضاوتی درست به ‌دست داد؛ چراکه در روز واقعه، هیچ‌کس به این فکر نکرد که باید به‌عنوان خبرنگار غایب از صحنه، داده‌ها را برای خود دسته‌بندی کند، عکس‌ها را بنشیند یکی‌یکی ببیند، تا بتواند آنها را درجای مناسبی برای ساختن روایت بنشاند. خبرها را، تکذیب‌ها را، تعداد افراد حاضر در صحنه را و زمان‌بندی‌ها را. کل ماجرای فروریختن ساختمان پلاسکو، آنچه در ذهن‌ها حک شد و بهت بر بهت افزود، مانند تصاویر مغشوش یک فیلم‌بردار نابلد است که هیچ‌کس نخواسته و تصمیم نگرفته از بین آنها داستانی بیافریند تا بعدها بتوان درباره کل ماجرا داوری کرد. بی‌روایت، نه تجربه‌ای هست و نه قضاوتی و همواره دریغ و کاش که ای‌کاش قضاوتی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.