گفتوگو با کاوه میرعباسی به مناسبت ترجمه «گذرگاه» کورمک مککارتی
اگر «لوییس بونوئل» وسترن میساخت
علی شروقی .عكس: مهدی حسنی، شرق
«گذرگاه»، دومین بخش از «سهگانه»ای است از «کورمک مککارتی» که به «سهگانه مرزی» معروف است؛ سهگانهای که کورمک مککارتی، شهرتش را با آن به دست آورد و به نویسندهای مطرح و پرفروش بدل شد؛ گرچه پیش از این نیز آثارش مورد توجه منتقدان قرار گرفته بود اما اقبال مخاطب عام به آثار مککارتی، با انتشار «همه اسبهای زیبا» که اولین بخش از سهگانه مرزی بود، آغاز شد. رمان گذرگاه را کتاب نشر نیکا با ترجمه کاوه میرعباسی منتشر کرده است. قبل از گذرگاه، همه اسبهای زیبا نیز با ترجمه میرعباسی و از طرف کتاب نشر نیکا منتشر شده بود و اکنون فقط بخش سوم، یعنی «شهرهای دشت» مانده که اگر ترجمه و منتشر شود، ترجمه فارسی سهگانه مرزی کامل خواهد شد. گفتوگوی پیشرو بیشتر درباره رمان گذرگاه است. میرعباسی در این گفتوگو از سبک خاص نثر مککارتی سخن گفته است و از نثر دیریاب او که هم وجهی شاعرانه دارد و هم آنجا که پای دیالوگنویسی به میان میآید، سخت موجز و سینمایی میشود و برای همین در اقتباسهای سینمایی از رمانهای او دیالوگها چندان دستکاری نمیشود. به اعتقاد میرعباسی، کورمک مککارتی یک نویسنده مقتدر است که برای خواندن آثارش، نخست
باید به قاعدهای که نویسنده وضع کرده است تن داد، چرا که مککارتی قواعد خاص خود را دارد و خیلی مواقع از قواعد ژانری که از آن استفاده کرده تخطی میکند که نمونههای این تخطی را در همین رمان گذرگاه میتوان پیدا کرد. گذرگاه، یک رمان وسترن است، اما به گفته میرعباسی، مککارتی هر کجا که دلش خواسته از قواعد این ژانر تخطی کرده است. چنانکه جایی از رمان، به زاویه دید اتخاذ شده، یعنی زاویه دید دوربین هم وفادار نمانده است. گذرگاه، یک رمان جادهای سرشار از خردهروایتهاست. در جاهایی از این رمان، تاریخ غربوحشی، ابعادی اساطیری پیدا کرده است. شخصیت اصلی این رمان، در حین سفر با آدمهای مختلفی مواجه میشود. برخی از این آدمها، تکههایی از تاریخ انقلاب مکزیک را با خود حمل میکنند. سرگذشت برخی از آنها خود قصهای است بلند که در دل قصه اصلی گنجانده شده است و به همین دلیل، همانطور که میرعباسی گفته است این خردهروایتها، گاه بدون تناسبی هندسی کنار هم قرار گرفتهاند چرا که اقتدار مککارتی، هیچ قرار و قانونی را برنمیتابد. با خواندن گذرگاه، خود را با تکههایی روبهرو میبینیم که کنار هم گذاشته شدهاند و در عین اینکه هرکدام
میتوانند قصهای مستقل باشند، داستان اصلی را برساختهاند. داستان سفر بیلی را، که هم تداعیکننده سفر «هکلبری فین» مارک تواین هم در آنجا که بیلی گرگ را جستوجو میکند، یادآور «موبیدیک» هرمان ملویل و کشمکش «ناخدا اهب» و «نهنگ سفید» در این رمان است. کشمکش انسان با طبیعت وحشی که رگههایی از آن را در کار «ویلیام فاکنر» هم میبینیم. به گفته میرعباسی، منتقدان آثار مککارتی را با «دنکیشوت» سروانتس و آثار «شکسپیر» هم مقایسه کردهاند و همچنین با فیلمهای فلینی و بونوئل. از کورمک مککارتی علاوه بر گذرگاه و همه اسبهای زیبا، رمانهای «جاده» و «جایی برای پیرمردها نیست» هم به فارسی ترجمه شده. آثار مککارتی دستمایه اقتباسهای سینمایی هم بوده است که مشهورترین آنها که برنده جایزه اسکار هم شد، اقتباس «برادران کوئن» بود از رمان جایی برای پیرمردها نیست. اینک گفتوگو با کاوه میرعباسی درباره کورمک مککارتی و رمان گذرگاه.
گذرگاه، گویا دومین کتاب از سهگانه مرزی کورمک مککارتی است. دو کتاب اول این سهگانه، آنطور که در مقدمه گذرگاه هم آمده ظاهرا به لحاظ محتوا و کاراکترها، ربطی به هم ندارد و در کتاب سوم است که با روبهرو شدن شخصیتهای کتابهای اول و دوم، این سه کتاب به هم متصل میشوند. میخواستم بدانم غیر از این موضوع روبهرو شدن شخصیتها در کتاب سوم که هنوز ترجمه نشده، حلقه اتصال این سه رمان چیست؟
مضمون این سه کتاب همانطور که شما هم اشاره کردید، مضمون واحدی نیست. اما آنچه این سه رمان را به هم ربط میدهد، حال و هوا و مکان و زمان مشترک آنهاست. البته بین این سه رمان، کتاب اول، یعنی همه اسبهای زیبا و کتاب سوم، یعنی شهرهای دشت، به هم نزدیکتر هستند و گذرگاه قدری با آن دو جلد متفاوت است. اما حوادث هر سه رمان، در یک دوره اتفاق میافتد و چشماندازهای طبیعی و وضعیتها و موقعیتهای انسانی، در هر سه رمان مشترک است و حوادث هر سه رمان هم در مرز بین آمریکا و مکزیک و در یک دوره اتفاق میافتد و البته گذشته از اینها طبیعتا اصلیترین حلقه اتصالدهنده این سه رمان، تفکر و نگاه خاص خود کورمک مککارتی است.
گویا با این سهگانه است که مککارتی با اقبال عمومی مواجه میشود؟
بله، کورمکمککارتی اولین موفقیت ادبیاش را با کتاب همه اسبهای زیبا به دست آورد و با این رمان، جایزه ملی ادبیات را برد و علاوه بر این، همه اسبهای زیبا، در بازار هم موفق بود و بست سلر شد و فیلمی هم بر اساس آن ساخته شد. مککارتی پیش از این رمان، پنج رمان در ژانر گوتیک جنوبی نوشته بود. اما آن پنج رمان نتوانسته بود به آن صورت جلب توجه کند و با همه اسبهای زیبا بود که به شهرت رسید و الان هم شهرت بینالمللی دارد و سهگانه مرزیاش از آن آثاری است که در انواع و اقسام فهرستها به عنوان کتابهایی که باید خوانده شود آمده.
در گذرگاه، تاثیر نویسندگان کلاسیک آمریکایی مشهود است. زمینه و حال و هوای رمان، یادآور کارهای «فاکنر» است و جادهایبودنش شبیه «هکلبری فین» تواین. از طرفی در این رمان، مضمون کشمکش با طبیعت وحشی را داریم که بیش از هر چیز، ملویل و موبیدیک را تداعی میکند...
درست است. کورمک مککارتی از آن نویسندگانی است که با خیلی از نویسندگان قدیمی مقایسهاش کردهاند. حتی با شکسپیر و سروانتس. در مورد همین گذرگاه، جستوجوی گرگ را در قسمت اول کتاب، با «خرس» فاکنر مقایسه کردهاند. ضمن اینکه به لحاظ نثر هم مککارتی را متاثر از فاکنر میدانند. همچنین، سرسختی بیلی را برای پیدا کردن گرگ، با سرسختی ناخدااهب موبیدیک مقایسه کردهاند. اما گذشته از ادبیات، برای مککارتی حتی پیشکسوتان سینمایی هم پیدا کردهاند، مثلا بهطور مشخص در مورد همین گذرگاه گفتهاند که هم فیلمهای جانفورد را به یاد میآورد و هم فیلمهای «سام پکینپا» را. اما بامزهترین چیزی که در این مورد خواندم نقدی بود که «رابرت هاس» در زمان انتشار گذرگاه، در نیویورکتایمز نوشت و گفت گذرگاه مثل وسترنی است که یا «لوییس بونوئل» کارگردانیاش کرده باشد یا فلینی. این اصلا حرف بیربطی نیست. مثلا آن داستان مرد نابینا یا آن حکایت مربوط به گروه اپرا از آن قسمتهای رمان است که حال و هوای فیلمهای بونوئل را دارد. مخصوصا آن فیلمهایی که بونوئل، در مکزیک ساخته. فضاهای تصویری و بصری رمان، خیلی به فیلمهای مکزیکی بونوئل، از جمله فیلم «نازارین»، نزدیک است.
در واقع، در عین اینکه عناصر یک وسترن کلاسیک در این رمان هست، اما این عناصر با عواملی میآمیزند که آن را از وسترن کلاسیک فراتر میبرند...
بله، میشود گفت این رمان، یکجور وسترن فلسفی است. خود گذرگاه در این رمان، هم گذرگاه واقعی است و هم معنای تمثیلی دارد. یعنی حتی عنوان کتاب هم محل تاملات و تفسیرهای مختلف است.
به وجه سینمایی رمان اشاره کردید و مقایسه گذرگاه با آثار سینمایی مطرح مثل کارهای جانفورد و فلینی و بونوئل و پکینپا. نکته دیگری که این رمان را به سینما نزدیک میکند، زاویه دید آن است که زاویه دیدی است محدود و عینی...
بله، درواقع زاویه دید این رمان، زاویه دید دوربین است و راوی در هیچ کجای رمان، دانای مطلق نیست و وارد ذهن پرسوناژها نمیشود و همیشه آنچه را که در لحظه حال اتفاق میافتد شرح میدهد. البته یک استثنا هم وجود دارد؛ آنجا که بیلی قبل از اولین سفرش از مزرعه بیرون میرود، راوی میگوید: «برای آخرینبار پدرش را دید...»، که در این جمله نشانی از یک دانای مطلق با خبر از آینده هست. وقتی این جمله را میخوانیم از خودمان میپرسیم که چرا دیگر پدرش را نمیبیند؟ و بعدا میبینیم که پدر و مادر بیلی به دست سرخپوستها کشته شدهاند. اما وقتی هنوز این را نمیدانیم، از خواندن جمله «برای آخرین بار پدرش را دید»، تعجب میکنیم.
یکجا هم هست که زاویه دید، تغییر میکند و میشود زاویه دید گرگ. بهنظرتان چرا یکباره و آن هم فقط در آن قسمت رمان، زاویه دید را تغییر داده؟
این را من جای دیگری هم گفتهام که کورمک مککارتی نویسنده مقتدری است و بیاعتنا به محدودیتها و قواعد ژانر، هر کاری که دلش بخواهد میکند. برای همین، گذرگاه با اینکه یک رمان وسترن است، خیلی از خصوصیات یک اثر وسترن را ندارد و از جنبههایی بیشتر شبیه داستانهای قرون وسطایی و داستانهای سیر و سلوکی است...
آدمهایی هم که سر راه شخصیتهای رمان قرار میگیرند و حرفهایی که این آدمها میزنند، خیلی حال و هوای داستانهای سیر و سلوکی را به رمان داده است...
بله، اعمال پرسوناژها هم اصلا با منطق رایج و منطقی که با عقل سلیم مطابقت داشته باشد سازگار نیست. مثلا خود اینکه قهرمان رمان، گرگ را پیدا میکند و بدون اینکه به کسی خبر بدهد، تصمیم میگیرد گرگ را ببرد و به زادگاهش برساند، یکجور عمل غیرمنطقی و دنکیشوتوار است.
نکته دیگری که در کار کورمک مککارتی هست، خردهروایتهایی است که بین روایت اصلی میآید...
بله و این یکی از تفاوتهای گذرگاه با دو بخش دیگر سهگانه مرزی است. دو کتاب دیگر، داستان و پیرنگ متمرکزتری دارند. ولی گذرگاه پر از خردهروایت است. حتی گاهی شاید به نظر برسد که دارد پرگویی میکند.
گفتید این رمان را با دنکیشوت هم مقایسه کردهاند. در دنکیشوت هم خردهروایت زیاد هست ...
بله، حتی حالتهای اپیزودیک رمان بهنوعی یادآور رمانس یا رمان پیکارسک است. در رمان پیکارسک هم سفر نقش عمدهای دارد و وقایع در این نوع رمانها اپیزودیک است و هیچوقت هم یک نقطه پایان قطعی ندارد و میتواند ادامه داشته باشد. رمان گذرگاه هم همین ویژگی را دارد. بهخصوص بعد از سفر سوم، وقتی بیلی میفهمد برادرش مرده، باز هم رمان صد صفحه دیگر جلو میرود در حالی که میتوانست زودتر تمام شود.
یک ویژگی دیگر گذرگاه وجه متافیزیکی آن است. بر کل رمان انگار نوعی متافیزیک سایه انداخته که حوادث از دریچه آن تفسیر و معنا میشود...
دقیقا. مثلا ببینید مقوله تقدیر، چه نقش مهمی در رمان ایفا کرده است. درواقع میتوان گفت که تقدیر در این رمان بیشتر از اینکه بهعنوان یک عامل دراماتیک حضور داشته باشد، بهعنوان یکجور دغدغه فکری مطرح است. این دغدغه برای همه پرسوناژهای رمان مطرح است. چه برای خود بیلی و چه برای شخصیتهایی که بیلی به آنها برمیخورد. مثلا دغدغه آن مرد در کلیسا، که یکی از خردهروایتهای رمان به او اختصاص یافته، این است که مقوله تقدیر را درک کند و همچنین وضعیت بشری و رابطه انسان را با تقدیر و این را که تقدیر چقدر در اتفاقهایی که میافتد نقش دارد و این دغدغهها همانطور که شما گفتید یک بعد متافیزیکی به مضمونها و فضای اثر میدهد و این، وجه تمایز کار مککارتی با یک داستان وسترن کلاسیک است. در همان داستان مرد معتکف در کلیسا، بهنوعی، رابطه انسان با خدا مطرح میشود یا آن مردی که سرنوشت یک نفر دیگر را پیگیری میکند و میخواهد ببیند دست تقدیر و دست پروردگار چقدر در سرنوشت او نقش داشته است. همه اینها کاملا برمیگردد به همان اقتدار نویسنده و اینکه کورمک مککارتی بیاعتنا به قواعد ژانر و بیاعتنا به اینکه بگویند پرگویی کرده، چون دوست داشته راجعبه این مسایل بنویسد، آنها را در رمان آورده و به روایت اصلی چسبانده است، در حالی که به لحاظ منطق داستانی هیچ اجباری نداشته که اینها را وارد رمان کند. برای همین میبینیم برخوردهایی که در رمان اتفاق میافتند هیچگونه تناسب هندسی با هم ندارند. بعضی از این برخوردها کوتاه و گذرا هستند و در عوض برخوردهایی هم هستند که به یک خردهروایت طولانی تبدیل شدهاند. مثلا برخورد بیلی با آن پیرزن و عروسش که گرگ را با سگ اشتباه میگیرند یکی از آن برخوردهای خیلی کوتاه و گذراست اما برخورد با آن مرد در کلیسا، یک خردهروایت طولانی است چون مککارتی میخواسته در قالب این برخورد، آن دغدغههای متافیزیکی را که دربارهاش حرف زدیم مطرح کند. یا پیرمردی که بیلی قبل از اسیر کردن گرگ به ملاقاتش میرود؛ نحوه حرف زدن این پیرمرد راجع به گرگ، بهگونهای است که انگار گرگ نه یک حیوان وحشی بلکه موجودی است برخوردار از نوعی دانایی ناشناخته و برتر از دانایی بشری، یعنی گرگ هم بهنوعی یک وجه متافیزیکی پیدا کرده است.
در ماجرای جستوجوی گرگ، یک حال و هوای ادیپوار هم هست. اینکه گرگ را نمیکشد و میبرد که جایی رهایش کند اما در نهایت همهچیز جوری چرخ میخورد که مجبور میشود خودش گرگ را بکشد...
بله و مساله دیگر نوع رابطهای است که بین گرگ و بیلی برقرار میشود؛ رابطهای که شاید چندان با وجه رئالیستی رمان سازگار نباشد و این، در کل رمان هم به چشم میخورد. درواقع میتوان گفت در گذرگاه، همهچیز در ظاهر رئالیستی است، اما آدم وقتی موشکافانه به قضیه نگاه میکند، میبیند که عوامل زیادی هست که این رئالیسم را نفی میکند و این هم باز به همان اقتدار نویسنده برمیگردد. درواقع، این رمان مثل بازیای است که قواعد آن را خود نویسنده وضع کرده و خواننده یا باید دربست این قواعد را بپذیرد یا رمان را نخواند. شرط خواندن آثار مککارتی پذیرفتن قواعد اوست؛ قواعدی که در نثر و سبک او هم نمود یافته. مثلا یکجا یکدفعه داستان را با دیالوگهای کوتاه پیش میبرد و جای دیگر نثرش غنایی میشود و تشبیههای عجیبی را وارد نثر میکند. یا یکوقتهایی بدون آنکه چندان ضرورت داشته باشد، جزییترین حرکات یا جزییترین خصوصیات اشیا را شرح میدهد اما یکجای دیگر این کار را نمیکند...
بعضی جزییات را جوری شرح میدهد که آدم فکر میکند بعید است خودش تجربهای شخصی از آنها نداشته باشد...
خب مککارتی نویسندهای است که در ایام جوانیاش تقریبا تمام آمریکا را گشته و خودش هم در مصاحبههایش گفته است که «هیچوقت راجع به چیزی که نمیشناختهام، ننوشتهام.»
وجه دیگر کار مک مکارتی، اسطوره است. یعنی در کار او انگار با روایتی اساطیری از تاریخ غربوحشی سروکار داریم. با یک تاریخ اسطورهایشده. مثلا ماجرای تیر خوردن بوید - برادر بیلی - که بهمرور دستمایهای میشود برای یک شعر عامیانه و ابعادی اسطورهای و حماسی پیدا میکند. مخصوصا که این، در سرزمینی اتفاق میافتد که درگیرودار انقلاب است و در مکزیک در کوران انقلاب گویا همهچیز آماده است برای تن دادن به اسطورهشدن.
در مورد ماجرای تیر خوردن بوید و آن منظومه عامیانه، نکتهای که وجود دارد این است که به گفته یکی از پرسوناژهای رمان، داستان این منظومه، خیلی قدیمی است و قبل از اینکه بوید تیر بخورد ساخته شده و حالا که این اتفاق برای بوید افتاده، او را در قالب این منظومه ازپیشآماده قرار دادهاند. انگار قالبهای از پیشساخته و آمادهای وجود دارند و بعد شخصیتهایی پیدا میشوند که در این قالبها میگنجند و این، شبیه آن چیزی است که نیچه آن را «بازگشت ابدی» نامیده است. انگار که همیشه یک نفر مثل بوید بوده و یک نفر مثل بوید خواهد بود و منظومهاش هم از قبل ساخته شده و فقط باید آدمی پیدا شود که در این منظومه بگنجد. حالا این آدم یک وقتی مثل بوید موبور است و یکوقت یکجور دیگر و اینها فقط فرقهای جزیی است اما همیشه چنین آدمی بوده و هست و خواهد بود.
میرسیم به سبک ادبی مککارتی و نثرش. نثر ترجمه رمان، نثر خاصی است. مثلا فعلها و کلمات خیلیوقتها عینا تکرار میشود. این نوع تکرارها جزو سبک نوشتاری نویسنده بود؟
نویسندگانی هستند که به آنها استیلیست یا سبکگرا میگویند. این نویسندگان، در نثرشان سبک و شیوه خاصی دارند و آن را در تمام آثارشان به کار میگیرند. کورمک مککارتی هم از آن جمله است و در تمام آثارش یک نثر خاص را به کار میگیرد که این نثر، بهرغم تغییر مضمون در هر اثر، تغییر نمیکند. آن تکرارهایی هم که میگویید، جزو سبک و شیوه نگارش مککارتی است و برای همین باید در ترجمه هم آن را لحاظ میکردم. گذرگاه را کسی ویرایش نکرد، اما همه اسبهای زیبا را کسی ویرایش کرد که ویراستار خیلی خوبی بود و متاسفانه چون هنگام ترجمه گذرگاه گرفتار بود، نشد که گذرگاه را هم ویرایش کند. اما هنگام ویراستاری «همه اسبهای زیبا» من مدام به ایشان تاکید میکردم که تکرارها ویژگی نثر مککارتی است و باید به همان صورتی که هست بماند. مثلا مککارتی وقتی میخواهد بنویسد که «کتاب و مداد و دفترچه را برداشت»، بهجای اینکه آن را اینگونه که من گفتم بنویسد، سهبار فعل برداشت را به کار میبرد و مینویسد: کتاب را برداشت و مداد را برداشت و دفترچه را برداشت. این تکرارها درواقع به نثر مککارتی حالتی شعرگونه میدهد. اما اگر از زاویه دید مترجم به قضیه نگاه کنیم باید بگویم کورمک مککارتی از آن نویسندههایی است که ما مترجمها بهشان میگوییم «مترجم خرابکن»؛ یعنی اگر بخواهی به سبکش وفادار بمانی، ممکن است یک جاهایی متن دیریاب شود. اما از طرفی چون سبک نویسنده، یکی از ارکان اثر اوست نمیشود آن را نادیده گرفت. برای همین باید آن تکرارها را در ترجمه فارسی حفظ میکردم تا سبک نویسنده از دست نرود. کورمک مککارتی به لحاظ تاکیدش بر تکرار، درست نقطه مقابل «کارلوسفوئنتس» است. فوئنتس نویسندهای بود که عجیب وسواس داشت که یک کلمه را تکرار نکند. برای همین اگر در یک جمله، صفتی را به کار میبرد و بلافاصله در جمله بعد هم لازم بود همان را به کار ببرد، اینبار حتما مترادف آن صفت را میآورد. اما مککارتی درست برعکس است و هیچ ابایی از تکرار ندارد. خیلی از منتقدان درباره مککارتی گفتهاند که او یکی از زیباترین و برجستهترین نثرهای ادبیات معاصر آمریکا را دارد. نثر مککارتی خیلی خاص و شخصی است و در هیچ قالب از پیشتعریف و تعیینشدهای نمیگنجد. البته در نثر، گوشه چشمی به نثر کتاب مقدس دارد و خودش هم در مصاحبههایش گفته است که کتاب مقدس از متونی است که دایم آن را میخواند و این طبیعتا قدری روی نثرش تاثیر گذاشته است. اما از یک طرف دیالوگهای رمانهای مککارتی، بیاندازه موجز است و برای همین مثلا در فیلمی که از روی رمان همه اسبهای زیبا ساخته شده، تقریبا دیالوگی نیست که در کتاب نباشد.
«جایی برای پیرمردها نیست» هم همینطور است.
بله، دقیقا چون دیالوگهای مککارتی خیلی سینمایی است و برای اقتباس سینمایی نیاز به تغییر چندانی ندارد.
به نظرتان با توجه به اینکه مککارتی نویسندهای است که سبک خاصی در نثر دارد اقتباسهای سینمایی از کارهایش چقدر موفق بوده؟
بهنظرم اقتباس برادران کوئن، از رمان جایی برای پیرمردها نیست از همه اقتباسها خلاقانهتر بود. همه اسبهای زیبا را بیلی باب تورتون کارگردانی کرده بود و بیلی باب تورتون بازیگر است نه کارگردان و فکر نمیکنم غیر از این فیلم، فیلم دیگری ساخته باشد. اما فیلم برادران کوئن، خیلی خلاقانه بود.
جاده چطور؟
جاده هم بد نبود. ولی من چون کتابش را نخواندهام و فقط فیلمش را دیدهام نمیتوانم مقایسه کنم ببینم فیلم و رمان جاده چقدر به هم نزدیک هستند. مککارتی کلا نویسنده پرکاری نیست و جاده، دهمین و تا الان آخرین رمان او است. اگر کارهایش را به سه گروه تقسیم کنیم، اول گوتیکهای جنوبی را داریم و بعد وسترنها را که همین سهگانه مرزی است و بعد هم جاده را که یکجور کار آخرالزمانی است. مککارتی جاده را بعد از ازدواج سومش نوشته. او نویسندهای است که زیاد مصاحبه نمیکند اما یکبار که در شوی اوپرا وینفری آمده بود درباره این رمان گفت که الهامش در نوشتن رمان جاده، بچهدار شدن از همسر سومش بوده است. این بچه وقتی متولد شد که مککارتی سن بالایی داشت و درواقع سن پدربزرگ این بچه را داشت تا سن پدرش را. این پسر احتمالا الان 14، 15ساله است اما آنموقع که مککارتی جاده را نوشت شش، هفتساله بود و انگیزه مککارتی برای نوشتن رمان جاده همین پسر بود.
گذرگاه، گویا دومین کتاب از سهگانه مرزی کورمک مککارتی است. دو کتاب اول این سهگانه، آنطور که در مقدمه گذرگاه هم آمده ظاهرا به لحاظ محتوا و کاراکترها، ربطی به هم ندارد و در کتاب سوم است که با روبهرو شدن شخصیتهای کتابهای اول و دوم، این سه کتاب به هم متصل میشوند. میخواستم بدانم غیر از این موضوع روبهرو شدن شخصیتها در کتاب سوم که هنوز ترجمه نشده، حلقه اتصال این سه رمان چیست؟
مضمون این سه کتاب همانطور که شما هم اشاره کردید، مضمون واحدی نیست. اما آنچه این سه رمان را به هم ربط میدهد، حال و هوا و مکان و زمان مشترک آنهاست. البته بین این سه رمان، کتاب اول، یعنی همه اسبهای زیبا و کتاب سوم، یعنی شهرهای دشت، به هم نزدیکتر هستند و گذرگاه قدری با آن دو جلد متفاوت است. اما حوادث هر سه رمان، در یک دوره اتفاق میافتد و چشماندازهای طبیعی و وضعیتها و موقعیتهای انسانی، در هر سه رمان مشترک است و حوادث هر سه رمان هم در مرز بین آمریکا و مکزیک و در یک دوره اتفاق میافتد و البته گذشته از اینها طبیعتا اصلیترین حلقه اتصالدهنده این سه رمان، تفکر و نگاه خاص خود کورمک مککارتی است.
گویا با این سهگانه است که مککارتی با اقبال عمومی مواجه میشود؟
بله، کورمکمککارتی اولین موفقیت ادبیاش را با کتاب همه اسبهای زیبا به دست آورد و با این رمان، جایزه ملی ادبیات را برد و علاوه بر این، همه اسبهای زیبا، در بازار هم موفق بود و بست سلر شد و فیلمی هم بر اساس آن ساخته شد. مککارتی پیش از این رمان، پنج رمان در ژانر گوتیک جنوبی نوشته بود. اما آن پنج رمان نتوانسته بود به آن صورت جلب توجه کند و با همه اسبهای زیبا بود که به شهرت رسید و الان هم شهرت بینالمللی دارد و سهگانه مرزیاش از آن آثاری است که در انواع و اقسام فهرستها به عنوان کتابهایی که باید خوانده شود آمده.
در گذرگاه، تاثیر نویسندگان کلاسیک آمریکایی مشهود است. زمینه و حال و هوای رمان، یادآور کارهای «فاکنر» است و جادهایبودنش شبیه «هکلبری فین» تواین. از طرفی در این رمان، مضمون کشمکش با طبیعت وحشی را داریم که بیش از هر چیز، ملویل و موبیدیک را تداعی میکند...
درست است. کورمک مککارتی از آن نویسندگانی است که با خیلی از نویسندگان قدیمی مقایسهاش کردهاند. حتی با شکسپیر و سروانتس. در مورد همین گذرگاه، جستوجوی گرگ را در قسمت اول کتاب، با «خرس» فاکنر مقایسه کردهاند. ضمن اینکه به لحاظ نثر هم مککارتی را متاثر از فاکنر میدانند. همچنین، سرسختی بیلی را برای پیدا کردن گرگ، با سرسختی ناخدااهب موبیدیک مقایسه کردهاند. اما گذشته از ادبیات، برای مککارتی حتی پیشکسوتان سینمایی هم پیدا کردهاند، مثلا بهطور مشخص در مورد همین گذرگاه گفتهاند که هم فیلمهای جانفورد را به یاد میآورد و هم فیلمهای «سام پکینپا» را. اما بامزهترین چیزی که در این مورد خواندم نقدی بود که «رابرت هاس» در زمان انتشار گذرگاه، در نیویورکتایمز نوشت و گفت گذرگاه مثل وسترنی است که یا «لوییس بونوئل» کارگردانیاش کرده باشد یا فلینی. این اصلا حرف بیربطی نیست. مثلا آن داستان مرد نابینا یا آن حکایت مربوط به گروه اپرا از آن قسمتهای رمان است که حال و هوای فیلمهای بونوئل را دارد. مخصوصا آن فیلمهایی که بونوئل، در مکزیک ساخته. فضاهای تصویری و بصری رمان، خیلی به فیلمهای مکزیکی بونوئل، از جمله فیلم «نازارین»، نزدیک است.
در واقع، در عین اینکه عناصر یک وسترن کلاسیک در این رمان هست، اما این عناصر با عواملی میآمیزند که آن را از وسترن کلاسیک فراتر میبرند...
بله، میشود گفت این رمان، یکجور وسترن فلسفی است. خود گذرگاه در این رمان، هم گذرگاه واقعی است و هم معنای تمثیلی دارد. یعنی حتی عنوان کتاب هم محل تاملات و تفسیرهای مختلف است.
به وجه سینمایی رمان اشاره کردید و مقایسه گذرگاه با آثار سینمایی مطرح مثل کارهای جانفورد و فلینی و بونوئل و پکینپا. نکته دیگری که این رمان را به سینما نزدیک میکند، زاویه دید آن است که زاویه دیدی است محدود و عینی...
بله، درواقع زاویه دید این رمان، زاویه دید دوربین است و راوی در هیچ کجای رمان، دانای مطلق نیست و وارد ذهن پرسوناژها نمیشود و همیشه آنچه را که در لحظه حال اتفاق میافتد شرح میدهد. البته یک استثنا هم وجود دارد؛ آنجا که بیلی قبل از اولین سفرش از مزرعه بیرون میرود، راوی میگوید: «برای آخرینبار پدرش را دید...»، که در این جمله نشانی از یک دانای مطلق با خبر از آینده هست. وقتی این جمله را میخوانیم از خودمان میپرسیم که چرا دیگر پدرش را نمیبیند؟ و بعدا میبینیم که پدر و مادر بیلی به دست سرخپوستها کشته شدهاند. اما وقتی هنوز این را نمیدانیم، از خواندن جمله «برای آخرین بار پدرش را دید»، تعجب میکنیم.
یکجا هم هست که زاویه دید، تغییر میکند و میشود زاویه دید گرگ. بهنظرتان چرا یکباره و آن هم فقط در آن قسمت رمان، زاویه دید را تغییر داده؟
این را من جای دیگری هم گفتهام که کورمک مککارتی نویسنده مقتدری است و بیاعتنا به محدودیتها و قواعد ژانر، هر کاری که دلش بخواهد میکند. برای همین، گذرگاه با اینکه یک رمان وسترن است، خیلی از خصوصیات یک اثر وسترن را ندارد و از جنبههایی بیشتر شبیه داستانهای قرون وسطایی و داستانهای سیر و سلوکی است...
آدمهایی هم که سر راه شخصیتهای رمان قرار میگیرند و حرفهایی که این آدمها میزنند، خیلی حال و هوای داستانهای سیر و سلوکی را به رمان داده است...
بله، اعمال پرسوناژها هم اصلا با منطق رایج و منطقی که با عقل سلیم مطابقت داشته باشد سازگار نیست. مثلا خود اینکه قهرمان رمان، گرگ را پیدا میکند و بدون اینکه به کسی خبر بدهد، تصمیم میگیرد گرگ را ببرد و به زادگاهش برساند، یکجور عمل غیرمنطقی و دنکیشوتوار است.
نکته دیگری که در کار کورمک مککارتی هست، خردهروایتهایی است که بین روایت اصلی میآید...
بله و این یکی از تفاوتهای گذرگاه با دو بخش دیگر سهگانه مرزی است. دو کتاب دیگر، داستان و پیرنگ متمرکزتری دارند. ولی گذرگاه پر از خردهروایت است. حتی گاهی شاید به نظر برسد که دارد پرگویی میکند.
گفتید این رمان را با دنکیشوت هم مقایسه کردهاند. در دنکیشوت هم خردهروایت زیاد هست ...
بله، حتی حالتهای اپیزودیک رمان بهنوعی یادآور رمانس یا رمان پیکارسک است. در رمان پیکارسک هم سفر نقش عمدهای دارد و وقایع در این نوع رمانها اپیزودیک است و هیچوقت هم یک نقطه پایان قطعی ندارد و میتواند ادامه داشته باشد. رمان گذرگاه هم همین ویژگی را دارد. بهخصوص بعد از سفر سوم، وقتی بیلی میفهمد برادرش مرده، باز هم رمان صد صفحه دیگر جلو میرود در حالی که میتوانست زودتر تمام شود.
یک ویژگی دیگر گذرگاه وجه متافیزیکی آن است. بر کل رمان انگار نوعی متافیزیک سایه انداخته که حوادث از دریچه آن تفسیر و معنا میشود...
دقیقا. مثلا ببینید مقوله تقدیر، چه نقش مهمی در رمان ایفا کرده است. درواقع میتوان گفت که تقدیر در این رمان بیشتر از اینکه بهعنوان یک عامل دراماتیک حضور داشته باشد، بهعنوان یکجور دغدغه فکری مطرح است. این دغدغه برای همه پرسوناژهای رمان مطرح است. چه برای خود بیلی و چه برای شخصیتهایی که بیلی به آنها برمیخورد. مثلا دغدغه آن مرد در کلیسا، که یکی از خردهروایتهای رمان به او اختصاص یافته، این است که مقوله تقدیر را درک کند و همچنین وضعیت بشری و رابطه انسان را با تقدیر و این را که تقدیر چقدر در اتفاقهایی که میافتد نقش دارد و این دغدغهها همانطور که شما گفتید یک بعد متافیزیکی به مضمونها و فضای اثر میدهد و این، وجه تمایز کار مککارتی با یک داستان وسترن کلاسیک است. در همان داستان مرد معتکف در کلیسا، بهنوعی، رابطه انسان با خدا مطرح میشود یا آن مردی که سرنوشت یک نفر دیگر را پیگیری میکند و میخواهد ببیند دست تقدیر و دست پروردگار چقدر در سرنوشت او نقش داشته است. همه اینها کاملا برمیگردد به همان اقتدار نویسنده و اینکه کورمک مککارتی بیاعتنا به قواعد ژانر و بیاعتنا به اینکه بگویند پرگویی کرده، چون دوست داشته راجعبه این مسایل بنویسد، آنها را در رمان آورده و به روایت اصلی چسبانده است، در حالی که به لحاظ منطق داستانی هیچ اجباری نداشته که اینها را وارد رمان کند. برای همین میبینیم برخوردهایی که در رمان اتفاق میافتند هیچگونه تناسب هندسی با هم ندارند. بعضی از این برخوردها کوتاه و گذرا هستند و در عوض برخوردهایی هم هستند که به یک خردهروایت طولانی تبدیل شدهاند. مثلا برخورد بیلی با آن پیرزن و عروسش که گرگ را با سگ اشتباه میگیرند یکی از آن برخوردهای خیلی کوتاه و گذراست اما برخورد با آن مرد در کلیسا، یک خردهروایت طولانی است چون مککارتی میخواسته در قالب این برخورد، آن دغدغههای متافیزیکی را که دربارهاش حرف زدیم مطرح کند. یا پیرمردی که بیلی قبل از اسیر کردن گرگ به ملاقاتش میرود؛ نحوه حرف زدن این پیرمرد راجع به گرگ، بهگونهای است که انگار گرگ نه یک حیوان وحشی بلکه موجودی است برخوردار از نوعی دانایی ناشناخته و برتر از دانایی بشری، یعنی گرگ هم بهنوعی یک وجه متافیزیکی پیدا کرده است.
در ماجرای جستوجوی گرگ، یک حال و هوای ادیپوار هم هست. اینکه گرگ را نمیکشد و میبرد که جایی رهایش کند اما در نهایت همهچیز جوری چرخ میخورد که مجبور میشود خودش گرگ را بکشد...
بله و مساله دیگر نوع رابطهای است که بین گرگ و بیلی برقرار میشود؛ رابطهای که شاید چندان با وجه رئالیستی رمان سازگار نباشد و این، در کل رمان هم به چشم میخورد. درواقع میتوان گفت در گذرگاه، همهچیز در ظاهر رئالیستی است، اما آدم وقتی موشکافانه به قضیه نگاه میکند، میبیند که عوامل زیادی هست که این رئالیسم را نفی میکند و این هم باز به همان اقتدار نویسنده برمیگردد. درواقع، این رمان مثل بازیای است که قواعد آن را خود نویسنده وضع کرده و خواننده یا باید دربست این قواعد را بپذیرد یا رمان را نخواند. شرط خواندن آثار مککارتی پذیرفتن قواعد اوست؛ قواعدی که در نثر و سبک او هم نمود یافته. مثلا یکجا یکدفعه داستان را با دیالوگهای کوتاه پیش میبرد و جای دیگر نثرش غنایی میشود و تشبیههای عجیبی را وارد نثر میکند. یا یکوقتهایی بدون آنکه چندان ضرورت داشته باشد، جزییترین حرکات یا جزییترین خصوصیات اشیا را شرح میدهد اما یکجای دیگر این کار را نمیکند...
بعضی جزییات را جوری شرح میدهد که آدم فکر میکند بعید است خودش تجربهای شخصی از آنها نداشته باشد...
خب مککارتی نویسندهای است که در ایام جوانیاش تقریبا تمام آمریکا را گشته و خودش هم در مصاحبههایش گفته است که «هیچوقت راجع به چیزی که نمیشناختهام، ننوشتهام.»
وجه دیگر کار مک مکارتی، اسطوره است. یعنی در کار او انگار با روایتی اساطیری از تاریخ غربوحشی سروکار داریم. با یک تاریخ اسطورهایشده. مثلا ماجرای تیر خوردن بوید - برادر بیلی - که بهمرور دستمایهای میشود برای یک شعر عامیانه و ابعادی اسطورهای و حماسی پیدا میکند. مخصوصا که این، در سرزمینی اتفاق میافتد که درگیرودار انقلاب است و در مکزیک در کوران انقلاب گویا همهچیز آماده است برای تن دادن به اسطورهشدن.
در مورد ماجرای تیر خوردن بوید و آن منظومه عامیانه، نکتهای که وجود دارد این است که به گفته یکی از پرسوناژهای رمان، داستان این منظومه، خیلی قدیمی است و قبل از اینکه بوید تیر بخورد ساخته شده و حالا که این اتفاق برای بوید افتاده، او را در قالب این منظومه ازپیشآماده قرار دادهاند. انگار قالبهای از پیشساخته و آمادهای وجود دارند و بعد شخصیتهایی پیدا میشوند که در این قالبها میگنجند و این، شبیه آن چیزی است که نیچه آن را «بازگشت ابدی» نامیده است. انگار که همیشه یک نفر مثل بوید بوده و یک نفر مثل بوید خواهد بود و منظومهاش هم از قبل ساخته شده و فقط باید آدمی پیدا شود که در این منظومه بگنجد. حالا این آدم یک وقتی مثل بوید موبور است و یکوقت یکجور دیگر و اینها فقط فرقهای جزیی است اما همیشه چنین آدمی بوده و هست و خواهد بود.
میرسیم به سبک ادبی مککارتی و نثرش. نثر ترجمه رمان، نثر خاصی است. مثلا فعلها و کلمات خیلیوقتها عینا تکرار میشود. این نوع تکرارها جزو سبک نوشتاری نویسنده بود؟
نویسندگانی هستند که به آنها استیلیست یا سبکگرا میگویند. این نویسندگان، در نثرشان سبک و شیوه خاصی دارند و آن را در تمام آثارشان به کار میگیرند. کورمک مککارتی هم از آن جمله است و در تمام آثارش یک نثر خاص را به کار میگیرد که این نثر، بهرغم تغییر مضمون در هر اثر، تغییر نمیکند. آن تکرارهایی هم که میگویید، جزو سبک و شیوه نگارش مککارتی است و برای همین باید در ترجمه هم آن را لحاظ میکردم. گذرگاه را کسی ویرایش نکرد، اما همه اسبهای زیبا را کسی ویرایش کرد که ویراستار خیلی خوبی بود و متاسفانه چون هنگام ترجمه گذرگاه گرفتار بود، نشد که گذرگاه را هم ویرایش کند. اما هنگام ویراستاری «همه اسبهای زیبا» من مدام به ایشان تاکید میکردم که تکرارها ویژگی نثر مککارتی است و باید به همان صورتی که هست بماند. مثلا مککارتی وقتی میخواهد بنویسد که «کتاب و مداد و دفترچه را برداشت»، بهجای اینکه آن را اینگونه که من گفتم بنویسد، سهبار فعل برداشت را به کار میبرد و مینویسد: کتاب را برداشت و مداد را برداشت و دفترچه را برداشت. این تکرارها درواقع به نثر مککارتی حالتی شعرگونه میدهد. اما اگر از زاویه دید مترجم به قضیه نگاه کنیم باید بگویم کورمک مککارتی از آن نویسندههایی است که ما مترجمها بهشان میگوییم «مترجم خرابکن»؛ یعنی اگر بخواهی به سبکش وفادار بمانی، ممکن است یک جاهایی متن دیریاب شود. اما از طرفی چون سبک نویسنده، یکی از ارکان اثر اوست نمیشود آن را نادیده گرفت. برای همین باید آن تکرارها را در ترجمه فارسی حفظ میکردم تا سبک نویسنده از دست نرود. کورمک مککارتی به لحاظ تاکیدش بر تکرار، درست نقطه مقابل «کارلوسفوئنتس» است. فوئنتس نویسندهای بود که عجیب وسواس داشت که یک کلمه را تکرار نکند. برای همین اگر در یک جمله، صفتی را به کار میبرد و بلافاصله در جمله بعد هم لازم بود همان را به کار ببرد، اینبار حتما مترادف آن صفت را میآورد. اما مککارتی درست برعکس است و هیچ ابایی از تکرار ندارد. خیلی از منتقدان درباره مککارتی گفتهاند که او یکی از زیباترین و برجستهترین نثرهای ادبیات معاصر آمریکا را دارد. نثر مککارتی خیلی خاص و شخصی است و در هیچ قالب از پیشتعریف و تعیینشدهای نمیگنجد. البته در نثر، گوشه چشمی به نثر کتاب مقدس دارد و خودش هم در مصاحبههایش گفته است که کتاب مقدس از متونی است که دایم آن را میخواند و این طبیعتا قدری روی نثرش تاثیر گذاشته است. اما از یک طرف دیالوگهای رمانهای مککارتی، بیاندازه موجز است و برای همین مثلا در فیلمی که از روی رمان همه اسبهای زیبا ساخته شده، تقریبا دیالوگی نیست که در کتاب نباشد.
«جایی برای پیرمردها نیست» هم همینطور است.
بله، دقیقا چون دیالوگهای مککارتی خیلی سینمایی است و برای اقتباس سینمایی نیاز به تغییر چندانی ندارد.
به نظرتان با توجه به اینکه مککارتی نویسندهای است که سبک خاصی در نثر دارد اقتباسهای سینمایی از کارهایش چقدر موفق بوده؟
بهنظرم اقتباس برادران کوئن، از رمان جایی برای پیرمردها نیست از همه اقتباسها خلاقانهتر بود. همه اسبهای زیبا را بیلی باب تورتون کارگردانی کرده بود و بیلی باب تورتون بازیگر است نه کارگردان و فکر نمیکنم غیر از این فیلم، فیلم دیگری ساخته باشد. اما فیلم برادران کوئن، خیلی خلاقانه بود.
جاده چطور؟
جاده هم بد نبود. ولی من چون کتابش را نخواندهام و فقط فیلمش را دیدهام نمیتوانم مقایسه کنم ببینم فیلم و رمان جاده چقدر به هم نزدیک هستند. مککارتی کلا نویسنده پرکاری نیست و جاده، دهمین و تا الان آخرین رمان او است. اگر کارهایش را به سه گروه تقسیم کنیم، اول گوتیکهای جنوبی را داریم و بعد وسترنها را که همین سهگانه مرزی است و بعد هم جاده را که یکجور کار آخرالزمانی است. مککارتی جاده را بعد از ازدواج سومش نوشته. او نویسندهای است که زیاد مصاحبه نمیکند اما یکبار که در شوی اوپرا وینفری آمده بود درباره این رمان گفت که الهامش در نوشتن رمان جاده، بچهدار شدن از همسر سومش بوده است. این بچه وقتی متولد شد که مککارتی سن بالایی داشت و درواقع سن پدربزرگ این بچه را داشت تا سن پدرش را. این پسر احتمالا الان 14، 15ساله است اما آنموقع که مککارتی جاده را نوشت شش، هفتساله بود و انگیزه مککارتی برای نوشتن رمان جاده همین پسر بود.
«گذرگاه»، دومین بخش از «سهگانه»ای است از «کورمک مککارتی» که به «سهگانه مرزی» معروف است؛ سهگانهای که کورمک مککارتی، شهرتش را با آن به دست آورد و به نویسندهای مطرح و پرفروش بدل شد؛ گرچه پیش از این نیز آثارش مورد توجه منتقدان قرار گرفته بود اما اقبال مخاطب عام به آثار مککارتی، با انتشار «همه اسبهای زیبا» که اولین بخش از سهگانه مرزی بود، آغاز شد. رمان گذرگاه را کتاب نشر نیکا با ترجمه کاوه میرعباسی منتشر کرده است. قبل از گذرگاه، همه اسبهای زیبا نیز با ترجمه میرعباسی و از طرف کتاب نشر نیکا منتشر شده بود و اکنون فقط بخش سوم، یعنی «شهرهای دشت» مانده که اگر ترجمه و منتشر شود، ترجمه فارسی سهگانه مرزی کامل خواهد شد. گفتوگوی پیشرو بیشتر درباره رمان گذرگاه است. میرعباسی در این گفتوگو از سبک خاص نثر مککارتی سخن گفته است و از نثر دیریاب او که هم وجهی شاعرانه دارد و هم آنجا که پای دیالوگنویسی به میان میآید، سخت موجز و سینمایی میشود و برای همین در اقتباسهای سینمایی از رمانهای او دیالوگها چندان دستکاری نمیشود. به اعتقاد میرعباسی، کورمک مککارتی یک نویسنده مقتدر است که برای خواندن آثارش، نخست
باید به قاعدهای که نویسنده وضع کرده است تن داد، چرا که مککارتی قواعد خاص خود را دارد و خیلی مواقع از قواعد ژانری که از آن استفاده کرده تخطی میکند که نمونههای این تخطی را در همین رمان گذرگاه میتوان پیدا کرد. گذرگاه، یک رمان وسترن است، اما به گفته میرعباسی، مککارتی هر کجا که دلش خواسته از قواعد این ژانر تخطی کرده است. چنانکه جایی از رمان، به زاویه دید اتخاذ شده، یعنی زاویه دید دوربین هم وفادار نمانده است. گذرگاه، یک رمان جادهای سرشار از خردهروایتهاست. در جاهایی از این رمان، تاریخ غربوحشی، ابعادی اساطیری پیدا کرده است. شخصیت اصلی این رمان، در حین سفر با آدمهای مختلفی مواجه میشود. برخی از این آدمها، تکههایی از تاریخ انقلاب مکزیک را با خود حمل میکنند. سرگذشت برخی از آنها خود قصهای است بلند که در دل قصه اصلی گنجانده شده است و به همین دلیل، همانطور که میرعباسی گفته است این خردهروایتها، گاه بدون تناسبی هندسی کنار هم قرار گرفتهاند چرا که اقتدار مککارتی، هیچ قرار و قانونی را برنمیتابد. با خواندن گذرگاه، خود را با تکههایی روبهرو میبینیم که کنار هم گذاشته شدهاند و در عین اینکه هرکدام
میتوانند قصهای مستقل باشند، داستان اصلی را برساختهاند. داستان سفر بیلی را، که هم تداعیکننده سفر «هکلبری فین» مارک تواین هم در آنجا که بیلی گرگ را جستوجو میکند، یادآور «موبیدیک» هرمان ملویل و کشمکش «ناخدا اهب» و «نهنگ سفید» در این رمان است. کشمکش انسان با طبیعت وحشی که رگههایی از آن را در کار «ویلیام فاکنر» هم میبینیم. به گفته میرعباسی، منتقدان آثار مککارتی را با «دنکیشوت» سروانتس و آثار «شکسپیر» هم مقایسه کردهاند و همچنین با فیلمهای فلینی و بونوئل. از کورمک مککارتی علاوه بر گذرگاه و همه اسبهای زیبا، رمانهای «جاده» و «جایی برای پیرمردها نیست» هم به فارسی ترجمه شده. آثار مککارتی دستمایه اقتباسهای سینمایی هم بوده است که مشهورترین آنها که برنده جایزه اسکار هم شد، اقتباس «برادران کوئن» بود از رمان جایی برای پیرمردها نیست. اینک گفتوگو با کاوه میرعباسی درباره کورمک مککارتی و رمان گذرگاه.
گذرگاه، گویا دومین کتاب از سهگانه مرزی کورمک مککارتی است. دو کتاب اول این سهگانه، آنطور که در مقدمه گذرگاه هم آمده ظاهرا به لحاظ محتوا و کاراکترها، ربطی به هم ندارد و در کتاب سوم است که با روبهرو شدن شخصیتهای کتابهای اول و دوم، این سه کتاب به هم متصل میشوند. میخواستم بدانم غیر از این موضوع روبهرو شدن شخصیتها در کتاب سوم که هنوز ترجمه نشده، حلقه اتصال این سه رمان چیست؟
مضمون این سه کتاب همانطور که شما هم اشاره کردید، مضمون واحدی نیست. اما آنچه این سه رمان را به هم ربط میدهد، حال و هوا و مکان و زمان مشترک آنهاست. البته بین این سه رمان، کتاب اول، یعنی همه اسبهای زیبا و کتاب سوم، یعنی شهرهای دشت، به هم نزدیکتر هستند و گذرگاه قدری با آن دو جلد متفاوت است. اما حوادث هر سه رمان، در یک دوره اتفاق میافتد و چشماندازهای طبیعی و وضعیتها و موقعیتهای انسانی، در هر سه رمان مشترک است و حوادث هر سه رمان هم در مرز بین آمریکا و مکزیک و در یک دوره اتفاق میافتد و البته گذشته از اینها طبیعتا اصلیترین حلقه اتصالدهنده این سه رمان، تفکر و نگاه خاص خود کورمک مککارتی است.
گویا با این سهگانه است که مککارتی با اقبال عمومی مواجه میشود؟
بله، کورمکمککارتی اولین موفقیت ادبیاش را با کتاب همه اسبهای زیبا به دست آورد و با این رمان، جایزه ملی ادبیات را برد و علاوه بر این، همه اسبهای زیبا، در بازار هم موفق بود و بست سلر شد و فیلمی هم بر اساس آن ساخته شد. مککارتی پیش از این رمان، پنج رمان در ژانر گوتیک جنوبی نوشته بود. اما آن پنج رمان نتوانسته بود به آن صورت جلب توجه کند و با همه اسبهای زیبا بود که به شهرت رسید و الان هم شهرت بینالمللی دارد و سهگانه مرزیاش از آن آثاری است که در انواع و اقسام فهرستها به عنوان کتابهایی که باید خوانده شود آمده.
در گذرگاه، تاثیر نویسندگان کلاسیک آمریکایی مشهود است. زمینه و حال و هوای رمان، یادآور کارهای «فاکنر» است و جادهایبودنش شبیه «هکلبری فین» تواین. از طرفی در این رمان، مضمون کشمکش با طبیعت وحشی را داریم که بیش از هر چیز، ملویل و موبیدیک را تداعی میکند...
درست است. کورمک مککارتی از آن نویسندگانی است که با خیلی از نویسندگان قدیمی مقایسهاش کردهاند. حتی با شکسپیر و سروانتس. در مورد همین گذرگاه، جستوجوی گرگ را در قسمت اول کتاب، با «خرس» فاکنر مقایسه کردهاند. ضمن اینکه به لحاظ نثر هم مککارتی را متاثر از فاکنر میدانند. همچنین، سرسختی بیلی را برای پیدا کردن گرگ، با سرسختی ناخدااهب موبیدیک مقایسه کردهاند. اما گذشته از ادبیات، برای مککارتی حتی پیشکسوتان سینمایی هم پیدا کردهاند، مثلا بهطور مشخص در مورد همین گذرگاه گفتهاند که هم فیلمهای جانفورد را به یاد میآورد و هم فیلمهای «سام پکینپا» را. اما بامزهترین چیزی که در این مورد خواندم نقدی بود که «رابرت هاس» در زمان انتشار گذرگاه، در نیویورکتایمز نوشت و گفت گذرگاه مثل وسترنی است که یا «لوییس بونوئل» کارگردانیاش کرده باشد یا فلینی. این اصلا حرف بیربطی نیست. مثلا آن داستان مرد نابینا یا آن حکایت مربوط به گروه اپرا از آن قسمتهای رمان است که حال و هوای فیلمهای بونوئل را دارد. مخصوصا آن فیلمهایی که بونوئل، در مکزیک ساخته. فضاهای تصویری و بصری رمان، خیلی به فیلمهای مکزیکی بونوئل، از جمله فیلم «نازارین»، نزدیک است.
در واقع، در عین اینکه عناصر یک وسترن کلاسیک در این رمان هست، اما این عناصر با عواملی میآمیزند که آن را از وسترن کلاسیک فراتر میبرند...
بله، میشود گفت این رمان، یکجور وسترن فلسفی است. خود گذرگاه در این رمان، هم گذرگاه واقعی است و هم معنای تمثیلی دارد. یعنی حتی عنوان کتاب هم محل تاملات و تفسیرهای مختلف است.
به وجه سینمایی رمان اشاره کردید و مقایسه گذرگاه با آثار سینمایی مطرح مثل کارهای جانفورد و فلینی و بونوئل و پکینپا. نکته دیگری که این رمان را به سینما نزدیک میکند، زاویه دید آن است که زاویه دیدی است محدود و عینی...
بله، درواقع زاویه دید این رمان، زاویه دید دوربین است و راوی در هیچ کجای رمان، دانای مطلق نیست و وارد ذهن پرسوناژها نمیشود و همیشه آنچه را که در لحظه حال اتفاق میافتد شرح میدهد. البته یک استثنا هم وجود دارد؛ آنجا که بیلی قبل از اولین سفرش از مزرعه بیرون میرود، راوی میگوید: «برای آخرینبار پدرش را دید...»، که در این جمله نشانی از یک دانای مطلق با خبر از آینده هست. وقتی این جمله را میخوانیم از خودمان میپرسیم که چرا دیگر پدرش را نمیبیند؟ و بعدا میبینیم که پدر و مادر بیلی به دست سرخپوستها کشته شدهاند. اما وقتی هنوز این را نمیدانیم، از خواندن جمله «برای آخرین بار پدرش را دید»، تعجب میکنیم.
یکجا هم هست که زاویه دید، تغییر میکند و میشود زاویه دید گرگ. بهنظرتان چرا یکباره و آن هم فقط در آن قسمت رمان، زاویه دید را تغییر داده؟
این را من جای دیگری هم گفتهام که کورمک مککارتی نویسنده مقتدری است و بیاعتنا به محدودیتها و قواعد ژانر، هر کاری که دلش بخواهد میکند. برای همین، گذرگاه با اینکه یک رمان وسترن است، خیلی از خصوصیات یک اثر وسترن را ندارد و از جنبههایی بیشتر شبیه داستانهای قرون وسطایی و داستانهای سیر و سلوکی است...
آدمهایی هم که سر راه شخصیتهای رمان قرار میگیرند و حرفهایی که این آدمها میزنند، خیلی حال و هوای داستانهای سیر و سلوکی را به رمان داده است...
بله، اعمال پرسوناژها هم اصلا با منطق رایج و منطقی که با عقل سلیم مطابقت داشته باشد سازگار نیست. مثلا خود اینکه قهرمان رمان، گرگ را پیدا میکند و بدون اینکه به کسی خبر بدهد، تصمیم میگیرد گرگ را ببرد و به زادگاهش برساند، یکجور عمل غیرمنطقی و دنکیشوتوار است.
نکته دیگری که در کار کورمک مککارتی هست، خردهروایتهایی است که بین روایت اصلی میآید...
بله و این یکی از تفاوتهای گذرگاه با دو بخش دیگر سهگانه مرزی است. دو کتاب دیگر، داستان و پیرنگ متمرکزتری دارند. ولی گذرگاه پر از خردهروایت است. حتی گاهی شاید به نظر برسد که دارد پرگویی میکند.
گفتید این رمان را با دنکیشوت هم مقایسه کردهاند. در دنکیشوت هم خردهروایت زیاد هست ...
بله، حتی حالتهای اپیزودیک رمان بهنوعی یادآور رمانس یا رمان پیکارسک است. در رمان پیکارسک هم سفر نقش عمدهای دارد و وقایع در این نوع رمانها اپیزودیک است و هیچوقت هم یک نقطه پایان قطعی ندارد و میتواند ادامه داشته باشد. رمان گذرگاه هم همین ویژگی را دارد. بهخصوص بعد از سفر سوم، وقتی بیلی میفهمد برادرش مرده، باز هم رمان صد صفحه دیگر جلو میرود در حالی که میتوانست زودتر تمام شود.
یک ویژگی دیگر گذرگاه وجه متافیزیکی آن است. بر کل رمان انگار نوعی متافیزیک سایه انداخته که حوادث از دریچه آن تفسیر و معنا میشود...
دقیقا. مثلا ببینید مقوله تقدیر، چه نقش مهمی در رمان ایفا کرده است. درواقع میتوان گفت که تقدیر در این رمان بیشتر از اینکه بهعنوان یک عامل دراماتیک حضور داشته باشد، بهعنوان یکجور دغدغه فکری مطرح است. این دغدغه برای همه پرسوناژهای رمان مطرح است. چه برای خود بیلی و چه برای شخصیتهایی که بیلی به آنها برمیخورد. مثلا دغدغه آن مرد در کلیسا، که یکی از خردهروایتهای رمان به او اختصاص یافته، این است که مقوله تقدیر را درک کند و همچنین وضعیت بشری و رابطه انسان را با تقدیر و این را که تقدیر چقدر در اتفاقهایی که میافتد نقش دارد و این دغدغهها همانطور که شما گفتید یک بعد متافیزیکی به مضمونها و فضای اثر میدهد و این، وجه تمایز کار مککارتی با یک داستان وسترن کلاسیک است. در همان داستان مرد معتکف در کلیسا، بهنوعی، رابطه انسان با خدا مطرح میشود یا آن مردی که سرنوشت یک نفر دیگر را پیگیری میکند و میخواهد ببیند دست تقدیر و دست پروردگار چقدر در سرنوشت او نقش داشته است. همه اینها کاملا برمیگردد به همان اقتدار نویسنده و اینکه کورمک مککارتی بیاعتنا به قواعد ژانر و بیاعتنا به اینکه بگویند پرگویی کرده، چون دوست داشته راجعبه این مسایل بنویسد، آنها را در رمان آورده و به روایت اصلی چسبانده است، در حالی که به لحاظ منطق داستانی هیچ اجباری نداشته که اینها را وارد رمان کند. برای همین میبینیم برخوردهایی که در رمان اتفاق میافتند هیچگونه تناسب هندسی با هم ندارند. بعضی از این برخوردها کوتاه و گذرا هستند و در عوض برخوردهایی هم هستند که به یک خردهروایت طولانی تبدیل شدهاند. مثلا برخورد بیلی با آن پیرزن و عروسش که گرگ را با سگ اشتباه میگیرند یکی از آن برخوردهای خیلی کوتاه و گذراست اما برخورد با آن مرد در کلیسا، یک خردهروایت طولانی است چون مککارتی میخواسته در قالب این برخورد، آن دغدغههای متافیزیکی را که دربارهاش حرف زدیم مطرح کند. یا پیرمردی که بیلی قبل از اسیر کردن گرگ به ملاقاتش میرود؛ نحوه حرف زدن این پیرمرد راجع به گرگ، بهگونهای است که انگار گرگ نه یک حیوان وحشی بلکه موجودی است برخوردار از نوعی دانایی ناشناخته و برتر از دانایی بشری، یعنی گرگ هم بهنوعی یک وجه متافیزیکی پیدا کرده است.
در ماجرای جستوجوی گرگ، یک حال و هوای ادیپوار هم هست. اینکه گرگ را نمیکشد و میبرد که جایی رهایش کند اما در نهایت همهچیز جوری چرخ میخورد که مجبور میشود خودش گرگ را بکشد...
بله و مساله دیگر نوع رابطهای است که بین گرگ و بیلی برقرار میشود؛ رابطهای که شاید چندان با وجه رئالیستی رمان سازگار نباشد و این، در کل رمان هم به چشم میخورد. درواقع میتوان گفت در گذرگاه، همهچیز در ظاهر رئالیستی است، اما آدم وقتی موشکافانه به قضیه نگاه میکند، میبیند که عوامل زیادی هست که این رئالیسم را نفی میکند و این هم باز به همان اقتدار نویسنده برمیگردد. درواقع، این رمان مثل بازیای است که قواعد آن را خود نویسنده وضع کرده و خواننده یا باید دربست این قواعد را بپذیرد یا رمان را نخواند. شرط خواندن آثار مککارتی پذیرفتن قواعد اوست؛ قواعدی که در نثر و سبک او هم نمود یافته. مثلا یکجا یکدفعه داستان را با دیالوگهای کوتاه پیش میبرد و جای دیگر نثرش غنایی میشود و تشبیههای عجیبی را وارد نثر میکند. یا یکوقتهایی بدون آنکه چندان ضرورت داشته باشد، جزییترین حرکات یا جزییترین خصوصیات اشیا را شرح میدهد اما یکجای دیگر این کار را نمیکند...
بعضی جزییات را جوری شرح میدهد که آدم فکر میکند بعید است خودش تجربهای شخصی از آنها نداشته باشد...
خب مککارتی نویسندهای است که در ایام جوانیاش تقریبا تمام آمریکا را گشته و خودش هم در مصاحبههایش گفته است که «هیچوقت راجع به چیزی که نمیشناختهام، ننوشتهام.»
وجه دیگر کار مک مکارتی، اسطوره است. یعنی در کار او انگار با روایتی اساطیری از تاریخ غربوحشی سروکار داریم. با یک تاریخ اسطورهایشده. مثلا ماجرای تیر خوردن بوید - برادر بیلی - که بهمرور دستمایهای میشود برای یک شعر عامیانه و ابعادی اسطورهای و حماسی پیدا میکند. مخصوصا که این، در سرزمینی اتفاق میافتد که درگیرودار انقلاب است و در مکزیک در کوران انقلاب گویا همهچیز آماده است برای تن دادن به اسطورهشدن.
در مورد ماجرای تیر خوردن بوید و آن منظومه عامیانه، نکتهای که وجود دارد این است که به گفته یکی از پرسوناژهای رمان، داستان این منظومه، خیلی قدیمی است و قبل از اینکه بوید تیر بخورد ساخته شده و حالا که این اتفاق برای بوید افتاده، او را در قالب این منظومه ازپیشآماده قرار دادهاند. انگار قالبهای از پیشساخته و آمادهای وجود دارند و بعد شخصیتهایی پیدا میشوند که در این قالبها میگنجند و این، شبیه آن چیزی است که نیچه آن را «بازگشت ابدی» نامیده است. انگار که همیشه یک نفر مثل بوید بوده و یک نفر مثل بوید خواهد بود و منظومهاش هم از قبل ساخته شده و فقط باید آدمی پیدا شود که در این منظومه بگنجد. حالا این آدم یک وقتی مثل بوید موبور است و یکوقت یکجور دیگر و اینها فقط فرقهای جزیی است اما همیشه چنین آدمی بوده و هست و خواهد بود.
میرسیم به سبک ادبی مککارتی و نثرش. نثر ترجمه رمان، نثر خاصی است. مثلا فعلها و کلمات خیلیوقتها عینا تکرار میشود. این نوع تکرارها جزو سبک نوشتاری نویسنده بود؟
نویسندگانی هستند که به آنها استیلیست یا سبکگرا میگویند. این نویسندگان، در نثرشان سبک و شیوه خاصی دارند و آن را در تمام آثارشان به کار میگیرند. کورمک مککارتی هم از آن جمله است و در تمام آثارش یک نثر خاص را به کار میگیرد که این نثر، بهرغم تغییر مضمون در هر اثر، تغییر نمیکند. آن تکرارهایی هم که میگویید، جزو سبک و شیوه نگارش مککارتی است و برای همین باید در ترجمه هم آن را لحاظ میکردم. گذرگاه را کسی ویرایش نکرد، اما همه اسبهای زیبا را کسی ویرایش کرد که ویراستار خیلی خوبی بود و متاسفانه چون هنگام ترجمه گذرگاه گرفتار بود، نشد که گذرگاه را هم ویرایش کند. اما هنگام ویراستاری «همه اسبهای زیبا» من مدام به ایشان تاکید میکردم که تکرارها ویژگی نثر مککارتی است و باید به همان صورتی که هست بماند. مثلا مککارتی وقتی میخواهد بنویسد که «کتاب و مداد و دفترچه را برداشت»، بهجای اینکه آن را اینگونه که من گفتم بنویسد، سهبار فعل برداشت را به کار میبرد و مینویسد: کتاب را برداشت و مداد را برداشت و دفترچه را برداشت. این تکرارها درواقع به نثر مککارتی حالتی شعرگونه میدهد. اما اگر از زاویه دید مترجم به قضیه نگاه کنیم باید بگویم کورمک مککارتی از آن نویسندههایی است که ما مترجمها بهشان میگوییم «مترجم خرابکن»؛ یعنی اگر بخواهی به سبکش وفادار بمانی، ممکن است یک جاهایی متن دیریاب شود. اما از طرفی چون سبک نویسنده، یکی از ارکان اثر اوست نمیشود آن را نادیده گرفت. برای همین باید آن تکرارها را در ترجمه فارسی حفظ میکردم تا سبک نویسنده از دست نرود. کورمک مککارتی به لحاظ تاکیدش بر تکرار، درست نقطه مقابل «کارلوسفوئنتس» است. فوئنتس نویسندهای بود که عجیب وسواس داشت که یک کلمه را تکرار نکند. برای همین اگر در یک جمله، صفتی را به کار میبرد و بلافاصله در جمله بعد هم لازم بود همان را به کار ببرد، اینبار حتما مترادف آن صفت را میآورد. اما مککارتی درست برعکس است و هیچ ابایی از تکرار ندارد. خیلی از منتقدان درباره مککارتی گفتهاند که او یکی از زیباترین و برجستهترین نثرهای ادبیات معاصر آمریکا را دارد. نثر مککارتی خیلی خاص و شخصی است و در هیچ قالب از پیشتعریف و تعیینشدهای نمیگنجد. البته در نثر، گوشه چشمی به نثر کتاب مقدس دارد و خودش هم در مصاحبههایش گفته است که کتاب مقدس از متونی است که دایم آن را میخواند و این طبیعتا قدری روی نثرش تاثیر گذاشته است. اما از یک طرف دیالوگهای رمانهای مککارتی، بیاندازه موجز است و برای همین مثلا در فیلمی که از روی رمان همه اسبهای زیبا ساخته شده، تقریبا دیالوگی نیست که در کتاب نباشد.
«جایی برای پیرمردها نیست» هم همینطور است.
بله، دقیقا چون دیالوگهای مککارتی خیلی سینمایی است و برای اقتباس سینمایی نیاز به تغییر چندانی ندارد.
به نظرتان با توجه به اینکه مککارتی نویسندهای است که سبک خاصی در نثر دارد اقتباسهای سینمایی از کارهایش چقدر موفق بوده؟
بهنظرم اقتباس برادران کوئن، از رمان جایی برای پیرمردها نیست از همه اقتباسها خلاقانهتر بود. همه اسبهای زیبا را بیلی باب تورتون کارگردانی کرده بود و بیلی باب تورتون بازیگر است نه کارگردان و فکر نمیکنم غیر از این فیلم، فیلم دیگری ساخته باشد. اما فیلم برادران کوئن، خیلی خلاقانه بود.
جاده چطور؟
جاده هم بد نبود. ولی من چون کتابش را نخواندهام و فقط فیلمش را دیدهام نمیتوانم مقایسه کنم ببینم فیلم و رمان جاده چقدر به هم نزدیک هستند. مککارتی کلا نویسنده پرکاری نیست و جاده، دهمین و تا الان آخرین رمان او است. اگر کارهایش را به سه گروه تقسیم کنیم، اول گوتیکهای جنوبی را داریم و بعد وسترنها را که همین سهگانه مرزی است و بعد هم جاده را که یکجور کار آخرالزمانی است. مککارتی جاده را بعد از ازدواج سومش نوشته. او نویسندهای است که زیاد مصاحبه نمیکند اما یکبار که در شوی اوپرا وینفری آمده بود درباره این رمان گفت که الهامش در نوشتن رمان جاده، بچهدار شدن از همسر سومش بوده است. این بچه وقتی متولد شد که مککارتی سن بالایی داشت و درواقع سن پدربزرگ این بچه را داشت تا سن پدرش را. این پسر احتمالا الان 14، 15ساله است اما آنموقع که مککارتی جاده را نوشت شش، هفتساله بود و انگیزه مککارتی برای نوشتن رمان جاده همین پسر بود.
گذرگاه، گویا دومین کتاب از سهگانه مرزی کورمک مککارتی است. دو کتاب اول این سهگانه، آنطور که در مقدمه گذرگاه هم آمده ظاهرا به لحاظ محتوا و کاراکترها، ربطی به هم ندارد و در کتاب سوم است که با روبهرو شدن شخصیتهای کتابهای اول و دوم، این سه کتاب به هم متصل میشوند. میخواستم بدانم غیر از این موضوع روبهرو شدن شخصیتها در کتاب سوم که هنوز ترجمه نشده، حلقه اتصال این سه رمان چیست؟
مضمون این سه کتاب همانطور که شما هم اشاره کردید، مضمون واحدی نیست. اما آنچه این سه رمان را به هم ربط میدهد، حال و هوا و مکان و زمان مشترک آنهاست. البته بین این سه رمان، کتاب اول، یعنی همه اسبهای زیبا و کتاب سوم، یعنی شهرهای دشت، به هم نزدیکتر هستند و گذرگاه قدری با آن دو جلد متفاوت است. اما حوادث هر سه رمان، در یک دوره اتفاق میافتد و چشماندازهای طبیعی و وضعیتها و موقعیتهای انسانی، در هر سه رمان مشترک است و حوادث هر سه رمان هم در مرز بین آمریکا و مکزیک و در یک دوره اتفاق میافتد و البته گذشته از اینها طبیعتا اصلیترین حلقه اتصالدهنده این سه رمان، تفکر و نگاه خاص خود کورمک مککارتی است.
گویا با این سهگانه است که مککارتی با اقبال عمومی مواجه میشود؟
بله، کورمکمککارتی اولین موفقیت ادبیاش را با کتاب همه اسبهای زیبا به دست آورد و با این رمان، جایزه ملی ادبیات را برد و علاوه بر این، همه اسبهای زیبا، در بازار هم موفق بود و بست سلر شد و فیلمی هم بر اساس آن ساخته شد. مککارتی پیش از این رمان، پنج رمان در ژانر گوتیک جنوبی نوشته بود. اما آن پنج رمان نتوانسته بود به آن صورت جلب توجه کند و با همه اسبهای زیبا بود که به شهرت رسید و الان هم شهرت بینالمللی دارد و سهگانه مرزیاش از آن آثاری است که در انواع و اقسام فهرستها به عنوان کتابهایی که باید خوانده شود آمده.
در گذرگاه، تاثیر نویسندگان کلاسیک آمریکایی مشهود است. زمینه و حال و هوای رمان، یادآور کارهای «فاکنر» است و جادهایبودنش شبیه «هکلبری فین» تواین. از طرفی در این رمان، مضمون کشمکش با طبیعت وحشی را داریم که بیش از هر چیز، ملویل و موبیدیک را تداعی میکند...
درست است. کورمک مککارتی از آن نویسندگانی است که با خیلی از نویسندگان قدیمی مقایسهاش کردهاند. حتی با شکسپیر و سروانتس. در مورد همین گذرگاه، جستوجوی گرگ را در قسمت اول کتاب، با «خرس» فاکنر مقایسه کردهاند. ضمن اینکه به لحاظ نثر هم مککارتی را متاثر از فاکنر میدانند. همچنین، سرسختی بیلی را برای پیدا کردن گرگ، با سرسختی ناخدااهب موبیدیک مقایسه کردهاند. اما گذشته از ادبیات، برای مککارتی حتی پیشکسوتان سینمایی هم پیدا کردهاند، مثلا بهطور مشخص در مورد همین گذرگاه گفتهاند که هم فیلمهای جانفورد را به یاد میآورد و هم فیلمهای «سام پکینپا» را. اما بامزهترین چیزی که در این مورد خواندم نقدی بود که «رابرت هاس» در زمان انتشار گذرگاه، در نیویورکتایمز نوشت و گفت گذرگاه مثل وسترنی است که یا «لوییس بونوئل» کارگردانیاش کرده باشد یا فلینی. این اصلا حرف بیربطی نیست. مثلا آن داستان مرد نابینا یا آن حکایت مربوط به گروه اپرا از آن قسمتهای رمان است که حال و هوای فیلمهای بونوئل را دارد. مخصوصا آن فیلمهایی که بونوئل، در مکزیک ساخته. فضاهای تصویری و بصری رمان، خیلی به فیلمهای مکزیکی بونوئل، از جمله فیلم «نازارین»، نزدیک است.
در واقع، در عین اینکه عناصر یک وسترن کلاسیک در این رمان هست، اما این عناصر با عواملی میآمیزند که آن را از وسترن کلاسیک فراتر میبرند...
بله، میشود گفت این رمان، یکجور وسترن فلسفی است. خود گذرگاه در این رمان، هم گذرگاه واقعی است و هم معنای تمثیلی دارد. یعنی حتی عنوان کتاب هم محل تاملات و تفسیرهای مختلف است.
به وجه سینمایی رمان اشاره کردید و مقایسه گذرگاه با آثار سینمایی مطرح مثل کارهای جانفورد و فلینی و بونوئل و پکینپا. نکته دیگری که این رمان را به سینما نزدیک میکند، زاویه دید آن است که زاویه دیدی است محدود و عینی...
بله، درواقع زاویه دید این رمان، زاویه دید دوربین است و راوی در هیچ کجای رمان، دانای مطلق نیست و وارد ذهن پرسوناژها نمیشود و همیشه آنچه را که در لحظه حال اتفاق میافتد شرح میدهد. البته یک استثنا هم وجود دارد؛ آنجا که بیلی قبل از اولین سفرش از مزرعه بیرون میرود، راوی میگوید: «برای آخرینبار پدرش را دید...»، که در این جمله نشانی از یک دانای مطلق با خبر از آینده هست. وقتی این جمله را میخوانیم از خودمان میپرسیم که چرا دیگر پدرش را نمیبیند؟ و بعدا میبینیم که پدر و مادر بیلی به دست سرخپوستها کشته شدهاند. اما وقتی هنوز این را نمیدانیم، از خواندن جمله «برای آخرین بار پدرش را دید»، تعجب میکنیم.
یکجا هم هست که زاویه دید، تغییر میکند و میشود زاویه دید گرگ. بهنظرتان چرا یکباره و آن هم فقط در آن قسمت رمان، زاویه دید را تغییر داده؟
این را من جای دیگری هم گفتهام که کورمک مککارتی نویسنده مقتدری است و بیاعتنا به محدودیتها و قواعد ژانر، هر کاری که دلش بخواهد میکند. برای همین، گذرگاه با اینکه یک رمان وسترن است، خیلی از خصوصیات یک اثر وسترن را ندارد و از جنبههایی بیشتر شبیه داستانهای قرون وسطایی و داستانهای سیر و سلوکی است...
آدمهایی هم که سر راه شخصیتهای رمان قرار میگیرند و حرفهایی که این آدمها میزنند، خیلی حال و هوای داستانهای سیر و سلوکی را به رمان داده است...
بله، اعمال پرسوناژها هم اصلا با منطق رایج و منطقی که با عقل سلیم مطابقت داشته باشد سازگار نیست. مثلا خود اینکه قهرمان رمان، گرگ را پیدا میکند و بدون اینکه به کسی خبر بدهد، تصمیم میگیرد گرگ را ببرد و به زادگاهش برساند، یکجور عمل غیرمنطقی و دنکیشوتوار است.
نکته دیگری که در کار کورمک مککارتی هست، خردهروایتهایی است که بین روایت اصلی میآید...
بله و این یکی از تفاوتهای گذرگاه با دو بخش دیگر سهگانه مرزی است. دو کتاب دیگر، داستان و پیرنگ متمرکزتری دارند. ولی گذرگاه پر از خردهروایت است. حتی گاهی شاید به نظر برسد که دارد پرگویی میکند.
گفتید این رمان را با دنکیشوت هم مقایسه کردهاند. در دنکیشوت هم خردهروایت زیاد هست ...
بله، حتی حالتهای اپیزودیک رمان بهنوعی یادآور رمانس یا رمان پیکارسک است. در رمان پیکارسک هم سفر نقش عمدهای دارد و وقایع در این نوع رمانها اپیزودیک است و هیچوقت هم یک نقطه پایان قطعی ندارد و میتواند ادامه داشته باشد. رمان گذرگاه هم همین ویژگی را دارد. بهخصوص بعد از سفر سوم، وقتی بیلی میفهمد برادرش مرده، باز هم رمان صد صفحه دیگر جلو میرود در حالی که میتوانست زودتر تمام شود.
یک ویژگی دیگر گذرگاه وجه متافیزیکی آن است. بر کل رمان انگار نوعی متافیزیک سایه انداخته که حوادث از دریچه آن تفسیر و معنا میشود...
دقیقا. مثلا ببینید مقوله تقدیر، چه نقش مهمی در رمان ایفا کرده است. درواقع میتوان گفت که تقدیر در این رمان بیشتر از اینکه بهعنوان یک عامل دراماتیک حضور داشته باشد، بهعنوان یکجور دغدغه فکری مطرح است. این دغدغه برای همه پرسوناژهای رمان مطرح است. چه برای خود بیلی و چه برای شخصیتهایی که بیلی به آنها برمیخورد. مثلا دغدغه آن مرد در کلیسا، که یکی از خردهروایتهای رمان به او اختصاص یافته، این است که مقوله تقدیر را درک کند و همچنین وضعیت بشری و رابطه انسان را با تقدیر و این را که تقدیر چقدر در اتفاقهایی که میافتد نقش دارد و این دغدغهها همانطور که شما گفتید یک بعد متافیزیکی به مضمونها و فضای اثر میدهد و این، وجه تمایز کار مککارتی با یک داستان وسترن کلاسیک است. در همان داستان مرد معتکف در کلیسا، بهنوعی، رابطه انسان با خدا مطرح میشود یا آن مردی که سرنوشت یک نفر دیگر را پیگیری میکند و میخواهد ببیند دست تقدیر و دست پروردگار چقدر در سرنوشت او نقش داشته است. همه اینها کاملا برمیگردد به همان اقتدار نویسنده و اینکه کورمک مککارتی بیاعتنا به قواعد ژانر و بیاعتنا به اینکه بگویند پرگویی کرده، چون دوست داشته راجعبه این مسایل بنویسد، آنها را در رمان آورده و به روایت اصلی چسبانده است، در حالی که به لحاظ منطق داستانی هیچ اجباری نداشته که اینها را وارد رمان کند. برای همین میبینیم برخوردهایی که در رمان اتفاق میافتند هیچگونه تناسب هندسی با هم ندارند. بعضی از این برخوردها کوتاه و گذرا هستند و در عوض برخوردهایی هم هستند که به یک خردهروایت طولانی تبدیل شدهاند. مثلا برخورد بیلی با آن پیرزن و عروسش که گرگ را با سگ اشتباه میگیرند یکی از آن برخوردهای خیلی کوتاه و گذراست اما برخورد با آن مرد در کلیسا، یک خردهروایت طولانی است چون مککارتی میخواسته در قالب این برخورد، آن دغدغههای متافیزیکی را که دربارهاش حرف زدیم مطرح کند. یا پیرمردی که بیلی قبل از اسیر کردن گرگ به ملاقاتش میرود؛ نحوه حرف زدن این پیرمرد راجع به گرگ، بهگونهای است که انگار گرگ نه یک حیوان وحشی بلکه موجودی است برخوردار از نوعی دانایی ناشناخته و برتر از دانایی بشری، یعنی گرگ هم بهنوعی یک وجه متافیزیکی پیدا کرده است.
در ماجرای جستوجوی گرگ، یک حال و هوای ادیپوار هم هست. اینکه گرگ را نمیکشد و میبرد که جایی رهایش کند اما در نهایت همهچیز جوری چرخ میخورد که مجبور میشود خودش گرگ را بکشد...
بله و مساله دیگر نوع رابطهای است که بین گرگ و بیلی برقرار میشود؛ رابطهای که شاید چندان با وجه رئالیستی رمان سازگار نباشد و این، در کل رمان هم به چشم میخورد. درواقع میتوان گفت در گذرگاه، همهچیز در ظاهر رئالیستی است، اما آدم وقتی موشکافانه به قضیه نگاه میکند، میبیند که عوامل زیادی هست که این رئالیسم را نفی میکند و این هم باز به همان اقتدار نویسنده برمیگردد. درواقع، این رمان مثل بازیای است که قواعد آن را خود نویسنده وضع کرده و خواننده یا باید دربست این قواعد را بپذیرد یا رمان را نخواند. شرط خواندن آثار مککارتی پذیرفتن قواعد اوست؛ قواعدی که در نثر و سبک او هم نمود یافته. مثلا یکجا یکدفعه داستان را با دیالوگهای کوتاه پیش میبرد و جای دیگر نثرش غنایی میشود و تشبیههای عجیبی را وارد نثر میکند. یا یکوقتهایی بدون آنکه چندان ضرورت داشته باشد، جزییترین حرکات یا جزییترین خصوصیات اشیا را شرح میدهد اما یکجای دیگر این کار را نمیکند...
بعضی جزییات را جوری شرح میدهد که آدم فکر میکند بعید است خودش تجربهای شخصی از آنها نداشته باشد...
خب مککارتی نویسندهای است که در ایام جوانیاش تقریبا تمام آمریکا را گشته و خودش هم در مصاحبههایش گفته است که «هیچوقت راجع به چیزی که نمیشناختهام، ننوشتهام.»
وجه دیگر کار مک مکارتی، اسطوره است. یعنی در کار او انگار با روایتی اساطیری از تاریخ غربوحشی سروکار داریم. با یک تاریخ اسطورهایشده. مثلا ماجرای تیر خوردن بوید - برادر بیلی - که بهمرور دستمایهای میشود برای یک شعر عامیانه و ابعادی اسطورهای و حماسی پیدا میکند. مخصوصا که این، در سرزمینی اتفاق میافتد که درگیرودار انقلاب است و در مکزیک در کوران انقلاب گویا همهچیز آماده است برای تن دادن به اسطورهشدن.
در مورد ماجرای تیر خوردن بوید و آن منظومه عامیانه، نکتهای که وجود دارد این است که به گفته یکی از پرسوناژهای رمان، داستان این منظومه، خیلی قدیمی است و قبل از اینکه بوید تیر بخورد ساخته شده و حالا که این اتفاق برای بوید افتاده، او را در قالب این منظومه ازپیشآماده قرار دادهاند. انگار قالبهای از پیشساخته و آمادهای وجود دارند و بعد شخصیتهایی پیدا میشوند که در این قالبها میگنجند و این، شبیه آن چیزی است که نیچه آن را «بازگشت ابدی» نامیده است. انگار که همیشه یک نفر مثل بوید بوده و یک نفر مثل بوید خواهد بود و منظومهاش هم از قبل ساخته شده و فقط باید آدمی پیدا شود که در این منظومه بگنجد. حالا این آدم یک وقتی مثل بوید موبور است و یکوقت یکجور دیگر و اینها فقط فرقهای جزیی است اما همیشه چنین آدمی بوده و هست و خواهد بود.
میرسیم به سبک ادبی مککارتی و نثرش. نثر ترجمه رمان، نثر خاصی است. مثلا فعلها و کلمات خیلیوقتها عینا تکرار میشود. این نوع تکرارها جزو سبک نوشتاری نویسنده بود؟
نویسندگانی هستند که به آنها استیلیست یا سبکگرا میگویند. این نویسندگان، در نثرشان سبک و شیوه خاصی دارند و آن را در تمام آثارشان به کار میگیرند. کورمک مککارتی هم از آن جمله است و در تمام آثارش یک نثر خاص را به کار میگیرد که این نثر، بهرغم تغییر مضمون در هر اثر، تغییر نمیکند. آن تکرارهایی هم که میگویید، جزو سبک و شیوه نگارش مککارتی است و برای همین باید در ترجمه هم آن را لحاظ میکردم. گذرگاه را کسی ویرایش نکرد، اما همه اسبهای زیبا را کسی ویرایش کرد که ویراستار خیلی خوبی بود و متاسفانه چون هنگام ترجمه گذرگاه گرفتار بود، نشد که گذرگاه را هم ویرایش کند. اما هنگام ویراستاری «همه اسبهای زیبا» من مدام به ایشان تاکید میکردم که تکرارها ویژگی نثر مککارتی است و باید به همان صورتی که هست بماند. مثلا مککارتی وقتی میخواهد بنویسد که «کتاب و مداد و دفترچه را برداشت»، بهجای اینکه آن را اینگونه که من گفتم بنویسد، سهبار فعل برداشت را به کار میبرد و مینویسد: کتاب را برداشت و مداد را برداشت و دفترچه را برداشت. این تکرارها درواقع به نثر مککارتی حالتی شعرگونه میدهد. اما اگر از زاویه دید مترجم به قضیه نگاه کنیم باید بگویم کورمک مککارتی از آن نویسندههایی است که ما مترجمها بهشان میگوییم «مترجم خرابکن»؛ یعنی اگر بخواهی به سبکش وفادار بمانی، ممکن است یک جاهایی متن دیریاب شود. اما از طرفی چون سبک نویسنده، یکی از ارکان اثر اوست نمیشود آن را نادیده گرفت. برای همین باید آن تکرارها را در ترجمه فارسی حفظ میکردم تا سبک نویسنده از دست نرود. کورمک مککارتی به لحاظ تاکیدش بر تکرار، درست نقطه مقابل «کارلوسفوئنتس» است. فوئنتس نویسندهای بود که عجیب وسواس داشت که یک کلمه را تکرار نکند. برای همین اگر در یک جمله، صفتی را به کار میبرد و بلافاصله در جمله بعد هم لازم بود همان را به کار ببرد، اینبار حتما مترادف آن صفت را میآورد. اما مککارتی درست برعکس است و هیچ ابایی از تکرار ندارد. خیلی از منتقدان درباره مککارتی گفتهاند که او یکی از زیباترین و برجستهترین نثرهای ادبیات معاصر آمریکا را دارد. نثر مککارتی خیلی خاص و شخصی است و در هیچ قالب از پیشتعریف و تعیینشدهای نمیگنجد. البته در نثر، گوشه چشمی به نثر کتاب مقدس دارد و خودش هم در مصاحبههایش گفته است که کتاب مقدس از متونی است که دایم آن را میخواند و این طبیعتا قدری روی نثرش تاثیر گذاشته است. اما از یک طرف دیالوگهای رمانهای مککارتی، بیاندازه موجز است و برای همین مثلا در فیلمی که از روی رمان همه اسبهای زیبا ساخته شده، تقریبا دیالوگی نیست که در کتاب نباشد.
«جایی برای پیرمردها نیست» هم همینطور است.
بله، دقیقا چون دیالوگهای مککارتی خیلی سینمایی است و برای اقتباس سینمایی نیاز به تغییر چندانی ندارد.
به نظرتان با توجه به اینکه مککارتی نویسندهای است که سبک خاصی در نثر دارد اقتباسهای سینمایی از کارهایش چقدر موفق بوده؟
بهنظرم اقتباس برادران کوئن، از رمان جایی برای پیرمردها نیست از همه اقتباسها خلاقانهتر بود. همه اسبهای زیبا را بیلی باب تورتون کارگردانی کرده بود و بیلی باب تورتون بازیگر است نه کارگردان و فکر نمیکنم غیر از این فیلم، فیلم دیگری ساخته باشد. اما فیلم برادران کوئن، خیلی خلاقانه بود.
جاده چطور؟
جاده هم بد نبود. ولی من چون کتابش را نخواندهام و فقط فیلمش را دیدهام نمیتوانم مقایسه کنم ببینم فیلم و رمان جاده چقدر به هم نزدیک هستند. مککارتی کلا نویسنده پرکاری نیست و جاده، دهمین و تا الان آخرین رمان او است. اگر کارهایش را به سه گروه تقسیم کنیم، اول گوتیکهای جنوبی را داریم و بعد وسترنها را که همین سهگانه مرزی است و بعد هم جاده را که یکجور کار آخرالزمانی است. مککارتی جاده را بعد از ازدواج سومش نوشته. او نویسندهای است که زیاد مصاحبه نمیکند اما یکبار که در شوی اوپرا وینفری آمده بود درباره این رمان گفت که الهامش در نوشتن رمان جاده، بچهدار شدن از همسر سومش بوده است. این بچه وقتی متولد شد که مککارتی سن بالایی داشت و درواقع سن پدربزرگ این بچه را داشت تا سن پدرش را. این پسر احتمالا الان 14، 15ساله است اما آنموقع که مککارتی جاده را نوشت شش، هفتساله بود و انگیزه مککارتی برای نوشتن رمان جاده همین پسر بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.