گفتوگو با آرش عباسی، درباره «ویولن تایتانیک» محصول مشترک ایران، ایتالیا و افغانستان
حرف که بلدی بزنی، بزن
رضا آشفته
نمایش «ویولن تایتانیک»، به کارگردانی «پیترو فلوریدیا» محصول مشترک ایران، ایتالیا و افغانستان از روز یکشنبه، ۱۹ دی در کارگاه دکور تالار رودکی به صحنه رفته است و در دل جشنواره فجر نیز اجراهایش را ادامه میدهد. فلوریدیا سالهاست که در شهر بلونیای ایتالیا در مقام مدیر تئاتر و نویسنده و کارگردان فعالیت میکند. او کمپانی تئاتر میتیچی را راهاندازی کرده و درباره مهاجران کار میکند و نگاه اجتماعی در تئاتر دارد. این نمایش به تهیهکنندگی آرش عباسی و محصول مشترک گروه تئاتر موج ایران و کمپانی میتیچی ایتالیاست و در آن بازیگرانی از ایران و افغانستان حضور دارند. «ویولن تایتانیک» براساس کتاب پایان تایتانیک، اثر هانس ماگنوس انتسنبرگر نوشته شده است. گروه تئاتر موج چندی پیش پروژهای را با عنوان «ساختن از هیچ» در مرکز مطالعات اجرائی قشقایی تئاتر شهر برگزار کرد و از پیترو فلوریدیا، کارگردان شاخص ایتالیایی، برای برگزاری یک کارگاه در ایران و با بازیگران ایرانی دعوت کرد. فلوریدیا برای کارگاه خود نیاز به یک سوله با ابعاد بزرگ داشت که تماشاگر بتواند در آن حرکت کند و جایگاهش هم متغیر باشد. وی پس از بازدید از امکانات تئاتر ایران، بهترین مکان برای عملیکردن ایده خود را کارگاه دکور رودکی یافت.
نظرتان درباره «ویولن تایتانیک» چیست؟
کار عظیمی است که اولین مواجهه من با پیترو سر این کار بود. در سال 2012 که وارد ایتالیا شده بودم، رفتم سر کارش که تازه داشت ایدههایش را جمعبندی میکرد. با دستیارش صحبت میکرد و این اولین تصویری است که از او دارم که داشت قصه تایتانیک را برای دستیارش توضیح میداد. بعد صحنهها را داشت میچید...، تمام آن چیزهایی که داشت میگفت یکسال بعد در کارش دیدم. شکل کارش خیلی جذاب بود. چنین کاری، فکر نمیکنم در ایران وجود داشته باشد، اما اولین فکری که از دیدنش به سرم زد این بود که من را یاد کارهای حمید پورآذری انداخت. میدانی یک رسالت اجتماعی در این آدم و کارهایش وجود دارد و این برایم جذاب بود. همچنین برای او کارکردن با آماتورها خیلی جذاب است؛ کاری که من اصلا دغدغهاش را ندارم. من همیشه از آن فراریام و اصلا لذتی برایم ندارد؛ یعنی کارکردن با بازیگر آماتور... . پیترو سختتر از این هم کار میکند؛ او با مهاجرانی کار میکند که اصلا زبان ایتالیایی هم نمیدانند و اکثر بازیگرانش از میان آفریقاییهای مهاجر است. نگاهش کاملا اجتماعی است و دیدم چقدر میتواند جذاب باشد که کارش در ایران هم اجرا شود. سه، چهار سال طول کشید تا توانستم
این کار را انجام دهم. من نه دغدغه تهیهکنندگی داشتم و نه پولدرآوردن. طبیعی است که پولی هم نخواهد داشت، اما هر آنچه لازم بود برایش خرج کردهام. از بازتابش خیلی خوشحالم و باعث افتخار است که دارد اجرا میشود. بهزودی دربارهاش بیشتر و بهتر خواهیم شنید. من کار چندانی نکرده و کنار ایستادهام.
بحث اصلیاش هم باید مهاجرت باشد؟
بله...، پیترو که از روز اول به ایران آمد، گفت: من آدمهای مهاجر میخواهم. من گفتم که ایران مهاجرپذیر نیست، مگر افغانستانیهای داخل ایران... . این را هم بگویم که پیترو فلوریدیا پیشتر، این نمایش را در کشورهای ایتالیا، فرانسه، آلمان، لهستان و برزیل با بازیگرانی از این کشورها و مهاجران داخل این کشورها به اجرا رسانده و به مباحث و مشکلات فرهنگی و اختلاف ناشی از این مهاجرت پرداخته است. این بخش برایش خیلی اهمیت دارد. برای همین منظور، یک گروه افغانستانی را در تهران پیدا کردم و دیدم که برای خودم نیز جذاب است و از حضور و خلاقیتشان دارم ایده میگیرم و الان دشواریهای زندگیشان در ایران را میبینم و پر از ایده میشوم برای کارکردن. اینها برایم خیلی جذاب است. پیترو هم رفتهرفته جذبشان شد و الان بخش اعظمی از کار را براساس اینها آماده کرده است. الان در این کار جامعه ایرانی و افغانستانی را میتوانی درک کنی، چون او هر دو جامعه را بهخوبی درک کرده است؛ چنانچه اگر در برزیل اجرا شود، جامعه آنجا را خواهی دید.
بنابراین متن دیالوگ ازپیشنوشتهشده ندارد، بلکه براساس یک ایده کلی کار کرده است؟
ضمن داشتن یک ایده کلی، مقداری شعر و مونولوگ دارد که آنها را در اختیار بازیگران میگذارد. او معتقد است که بازیگرها باید فعال باشند حتی در حوزه متن نیز باید فعال باشند. اگر بازیگری بگوید من یک خط متن هم ننوشتهام، به او میگوید: حرف که بلدی بزنی، حرف بزن. همان حرفها را میگذارد دیالوگهای خودش بشود که بازیگر، نویسنده هم میشود. یکی دیگر از امتیازات کار، ایده استفاده از میکروفون است؛ صدایی که غیر از صدای بازیگرهاست.
یکطوری تریبون میسازد و احساس قدرت میکنند؟
بله.
چنانچه سیاستمدارها از میکروفون برای تهییج و تبلیغات بهدرستی استفاده میکنند.
آفرین، همین است؛ مثلا در تظاهرات و مانیفستهایی که در ایتالیا برگزار میشود، پیترو با گروهش میروند و سریع یک پرفورمنس برگزار میکنند.
حمایت هم شدهاید؟
نه متأسفانه... الان هم باید کلی هزینه اجاره سالن و مانند اینها را فراهم کنیم. درواقع بخش خصوصی که خودم باشم، از صفر تا صدش را فراهم کردهام. پیترو خیلی علاقه دارد که کارکردن با این گروه را در فضای دیگری ادامه دهد.
چرا در بخش رسمی جشنواره تئاتر فجر نیستید با توجه به اینکه یک کار مشترک و جهانی است و میتواند اعتباری در دل جشنواره هم باشد؟
شاید من خسته شده بودم. یککم ناامید شدم. برای پروژه مطالعات قشقایی انتظاراتی داشتم که بخشی برآورده شد و بخشی هم نشد. یک مقدار دچار خستگی شدم، اما با توجه به اقبال عمومی تصمیم گرفتهایم که در کنار جشنواره فجر اجرای این نمایش را ادامه دهیم. امیدوارم میهمانان خارجی را بیاورم که ببینند، ولی معتقدم اتفاق خوبی برای تئاتر ایران است، هرچند تئاتر ایران الان روی خوشی نشان نمیدهد.
منظورت متولیان تئاتری است؟
هم متولیان و هم خود تئاتریها که متأسفانه در تئاتر به دنبال چهره میگردند. درحالیکه ما داریم تجربه جدیدی را انجام میدهیم؛ داریم در سالن غیرتئاتری کار اجرا میکنیم و تماشاگر جای ثابتی ندارد؛ خودش جزئی از نمایش میشود. ما در همان لحظه به تماشاگر میزانسن میدهیم و کارگردانیاش میکنیم. بخشی از تمرینها به تمرین با تماشاگر اختصاص دارد. هنوز اتفاق خاصی نیفتاده است و شاید منتقدان هنوز نقدهایشان را ننوشتهاند. همه انگار منتظرند که دیگران بگویند این کار خاصی است. با آنکه بعضی شبها استقبال بینظیر است، اما هنوز آنطور که باید و شاید نشده است.
آیا پیترو فلوریدیا کارهای شاخصی هم دارد؟
بله...، یکی همین ویولن تایتانیک است. یکی هم کاری است که در کرانه باختری با فلسطینیها کار کرد که البته آن اجرا برایش هم مشکلساز شد. او قرار بود سال 2013 در ایران کاری را انجام دهد که ما برایش ویزای ایران را گرفتیم، اما متأسفانه دستش شکست و نتوانست بیاید و چند ماه بعد میخواست به فلسطین برود که متأسفانه اسرائیل در هواپیما دیپورتش کرد، برای آنکه مهر ایران در پاسپورتش خورده بود و مانع از حضورش در آنجا شد. همچنین او ممنوعالورود به اسرائیل شده است. البته او توانست با امکانات مدرن مثل اسکایپ و ویدئو کارش را کارگردانی و در کرانه باختری اجرای عمومی کند.
پیترو فلوریدیا قبلا شناختی از تئاتر ایران داشته؟
بله... او در سال 2000 برای اولینبار در جشنوارهای که مدیرش بود، از گروه آتیلا پسیانی دعوت کرد که در آنجا نمایش «گنگ خوابدیده» را اجرا کنند. الان کلی از مهاجران ایرانی با او اجرا میکنند. صنم نادری دستیارش است که با من هم در گروه موج همکاری میکند؛ در مقام مترجم و بازیگر.
نمایش «ویولن تایتانیک»، به کارگردانی «پیترو فلوریدیا» محصول مشترک ایران، ایتالیا و افغانستان از روز یکشنبه، ۱۹ دی در کارگاه دکور تالار رودکی به صحنه رفته است و در دل جشنواره فجر نیز اجراهایش را ادامه میدهد. فلوریدیا سالهاست که در شهر بلونیای ایتالیا در مقام مدیر تئاتر و نویسنده و کارگردان فعالیت میکند. او کمپانی تئاتر میتیچی را راهاندازی کرده و درباره مهاجران کار میکند و نگاه اجتماعی در تئاتر دارد. این نمایش به تهیهکنندگی آرش عباسی و محصول مشترک گروه تئاتر موج ایران و کمپانی میتیچی ایتالیاست و در آن بازیگرانی از ایران و افغانستان حضور دارند. «ویولن تایتانیک» براساس کتاب پایان تایتانیک، اثر هانس ماگنوس انتسنبرگر نوشته شده است. گروه تئاتر موج چندی پیش پروژهای را با عنوان «ساختن از هیچ» در مرکز مطالعات اجرائی قشقایی تئاتر شهر برگزار کرد و از پیترو فلوریدیا، کارگردان شاخص ایتالیایی، برای برگزاری یک کارگاه در ایران و با بازیگران ایرانی دعوت کرد. فلوریدیا برای کارگاه خود نیاز به یک سوله با ابعاد بزرگ داشت که تماشاگر بتواند در آن حرکت کند و جایگاهش هم متغیر باشد. وی پس از بازدید از امکانات تئاتر ایران، بهترین مکان برای عملیکردن ایده خود را کارگاه دکور رودکی یافت.
نظرتان درباره «ویولن تایتانیک» چیست؟
کار عظیمی است که اولین مواجهه من با پیترو سر این کار بود. در سال 2012 که وارد ایتالیا شده بودم، رفتم سر کارش که تازه داشت ایدههایش را جمعبندی میکرد. با دستیارش صحبت میکرد و این اولین تصویری است که از او دارم که داشت قصه تایتانیک را برای دستیارش توضیح میداد. بعد صحنهها را داشت میچید...، تمام آن چیزهایی که داشت میگفت یکسال بعد در کارش دیدم. شکل کارش خیلی جذاب بود. چنین کاری، فکر نمیکنم در ایران وجود داشته باشد، اما اولین فکری که از دیدنش به سرم زد این بود که من را یاد کارهای حمید پورآذری انداخت. میدانی یک رسالت اجتماعی در این آدم و کارهایش وجود دارد و این برایم جذاب بود. همچنین برای او کارکردن با آماتورها خیلی جذاب است؛ کاری که من اصلا دغدغهاش را ندارم. من همیشه از آن فراریام و اصلا لذتی برایم ندارد؛ یعنی کارکردن با بازیگر آماتور... . پیترو سختتر از این هم کار میکند؛ او با مهاجرانی کار میکند که اصلا زبان ایتالیایی هم نمیدانند و اکثر بازیگرانش از میان آفریقاییهای مهاجر است. نگاهش کاملا اجتماعی است و دیدم چقدر میتواند جذاب باشد که کارش در ایران هم اجرا شود. سه، چهار سال طول کشید تا توانستم
این کار را انجام دهم. من نه دغدغه تهیهکنندگی داشتم و نه پولدرآوردن. طبیعی است که پولی هم نخواهد داشت، اما هر آنچه لازم بود برایش خرج کردهام. از بازتابش خیلی خوشحالم و باعث افتخار است که دارد اجرا میشود. بهزودی دربارهاش بیشتر و بهتر خواهیم شنید. من کار چندانی نکرده و کنار ایستادهام.
بحث اصلیاش هم باید مهاجرت باشد؟
بله...، پیترو که از روز اول به ایران آمد، گفت: من آدمهای مهاجر میخواهم. من گفتم که ایران مهاجرپذیر نیست، مگر افغانستانیهای داخل ایران... . این را هم بگویم که پیترو فلوریدیا پیشتر، این نمایش را در کشورهای ایتالیا، فرانسه، آلمان، لهستان و برزیل با بازیگرانی از این کشورها و مهاجران داخل این کشورها به اجرا رسانده و به مباحث و مشکلات فرهنگی و اختلاف ناشی از این مهاجرت پرداخته است. این بخش برایش خیلی اهمیت دارد. برای همین منظور، یک گروه افغانستانی را در تهران پیدا کردم و دیدم که برای خودم نیز جذاب است و از حضور و خلاقیتشان دارم ایده میگیرم و الان دشواریهای زندگیشان در ایران را میبینم و پر از ایده میشوم برای کارکردن. اینها برایم خیلی جذاب است. پیترو هم رفتهرفته جذبشان شد و الان بخش اعظمی از کار را براساس اینها آماده کرده است. الان در این کار جامعه ایرانی و افغانستانی را میتوانی درک کنی، چون او هر دو جامعه را بهخوبی درک کرده است؛ چنانچه اگر در برزیل اجرا شود، جامعه آنجا را خواهی دید.
بنابراین متن دیالوگ ازپیشنوشتهشده ندارد، بلکه براساس یک ایده کلی کار کرده است؟
ضمن داشتن یک ایده کلی، مقداری شعر و مونولوگ دارد که آنها را در اختیار بازیگران میگذارد. او معتقد است که بازیگرها باید فعال باشند حتی در حوزه متن نیز باید فعال باشند. اگر بازیگری بگوید من یک خط متن هم ننوشتهام، به او میگوید: حرف که بلدی بزنی، حرف بزن. همان حرفها را میگذارد دیالوگهای خودش بشود که بازیگر، نویسنده هم میشود. یکی دیگر از امتیازات کار، ایده استفاده از میکروفون است؛ صدایی که غیر از صدای بازیگرهاست.
یکطوری تریبون میسازد و احساس قدرت میکنند؟
بله.
چنانچه سیاستمدارها از میکروفون برای تهییج و تبلیغات بهدرستی استفاده میکنند.
آفرین، همین است؛ مثلا در تظاهرات و مانیفستهایی که در ایتالیا برگزار میشود، پیترو با گروهش میروند و سریع یک پرفورمنس برگزار میکنند.
حمایت هم شدهاید؟
نه متأسفانه... الان هم باید کلی هزینه اجاره سالن و مانند اینها را فراهم کنیم. درواقع بخش خصوصی که خودم باشم، از صفر تا صدش را فراهم کردهام. پیترو خیلی علاقه دارد که کارکردن با این گروه را در فضای دیگری ادامه دهد.
چرا در بخش رسمی جشنواره تئاتر فجر نیستید با توجه به اینکه یک کار مشترک و جهانی است و میتواند اعتباری در دل جشنواره هم باشد؟
شاید من خسته شده بودم. یککم ناامید شدم. برای پروژه مطالعات قشقایی انتظاراتی داشتم که بخشی برآورده شد و بخشی هم نشد. یک مقدار دچار خستگی شدم، اما با توجه به اقبال عمومی تصمیم گرفتهایم که در کنار جشنواره فجر اجرای این نمایش را ادامه دهیم. امیدوارم میهمانان خارجی را بیاورم که ببینند، ولی معتقدم اتفاق خوبی برای تئاتر ایران است، هرچند تئاتر ایران الان روی خوشی نشان نمیدهد.
منظورت متولیان تئاتری است؟
هم متولیان و هم خود تئاتریها که متأسفانه در تئاتر به دنبال چهره میگردند. درحالیکه ما داریم تجربه جدیدی را انجام میدهیم؛ داریم در سالن غیرتئاتری کار اجرا میکنیم و تماشاگر جای ثابتی ندارد؛ خودش جزئی از نمایش میشود. ما در همان لحظه به تماشاگر میزانسن میدهیم و کارگردانیاش میکنیم. بخشی از تمرینها به تمرین با تماشاگر اختصاص دارد. هنوز اتفاق خاصی نیفتاده است و شاید منتقدان هنوز نقدهایشان را ننوشتهاند. همه انگار منتظرند که دیگران بگویند این کار خاصی است. با آنکه بعضی شبها استقبال بینظیر است، اما هنوز آنطور که باید و شاید نشده است.
آیا پیترو فلوریدیا کارهای شاخصی هم دارد؟
بله...، یکی همین ویولن تایتانیک است. یکی هم کاری است که در کرانه باختری با فلسطینیها کار کرد که البته آن اجرا برایش هم مشکلساز شد. او قرار بود سال 2013 در ایران کاری را انجام دهد که ما برایش ویزای ایران را گرفتیم، اما متأسفانه دستش شکست و نتوانست بیاید و چند ماه بعد میخواست به فلسطین برود که متأسفانه اسرائیل در هواپیما دیپورتش کرد، برای آنکه مهر ایران در پاسپورتش خورده بود و مانع از حضورش در آنجا شد. همچنین او ممنوعالورود به اسرائیل شده است. البته او توانست با امکانات مدرن مثل اسکایپ و ویدئو کارش را کارگردانی و در کرانه باختری اجرای عمومی کند.
پیترو فلوریدیا قبلا شناختی از تئاتر ایران داشته؟
بله... او در سال 2000 برای اولینبار در جشنوارهای که مدیرش بود، از گروه آتیلا پسیانی دعوت کرد که در آنجا نمایش «گنگ خوابدیده» را اجرا کنند. الان کلی از مهاجران ایرانی با او اجرا میکنند. صنم نادری دستیارش است که با من هم در گروه موج همکاری میکند؛ در مقام مترجم و بازیگر.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.