|

روایتی از «سفر در خواب» شاهرخ مسکوب

در‌راه‌بودن

شیما بهره‌مند

«پروست تمام شده است و دیگر نمی‌دانم چه بکنم. پاک سرگردان شده‌ام. مثل آدم‌های گمشده بی‌جهت دور خودم می‌گردم.» هنوز دو سالی مانده تا شاهرخ مسکوب کتاب «سفر در خواب» را تمام کند و راضی شود که به‌ تمام‌شدنش. تازه از خواندن رمان «در جستجوی زمان ازدست‌رفته» پروست دست کشیده اما به حالِ «بیدارْخوابِ» پروستی افتاده که در آن «شعورِ بیدار مانند پرنده‌ای سبکبال خود را وزشِ دور پرواز خیال می‌سپارد». همین‌جاست که مسکوب به اهمیت «رؤیا» اشاره می‌کند که «آقای پروست جابه‌جا از آن صحبت کرده.» پروست تمام شده است اما رویا و در‌جستجو‌بودن، دست از سرِ مسکوب برنمی‌دارد. همزمان او در حال نوشتن «سفر در خواب» است، کتابی که از خواب آغاز می‌شود و در حالتی ادامه می‌یابد که مسکوب از آن به «در‌راه‌بودن» تعبیر می‌کند. «بی‌خویشتن در دو زمانِ بیگانه راه می‌رفتم و نگاه آن منِ دیگر که از خودم جدا شده بود، در دو سرزمین دور سرگردان بود، پیشِ‌رو را می‌کاوید ولی منظره خواب‌زده پشتِ سر رهایش نمی‌کرد، می‌دید که در این راه چقدر از آن همراه دور افتاده است. او هم دیگر آن نبود که بود. یک روز عکس‌برگردان همدیگر بودیم و یکی آینه دیگری. یک حرف به‌تندی آذرخش ما را از هم برید.» کتاب «سفر در خواب» به‌سیاق غالب آثار شاهرخ مسکوب در یک ژانرِ از پیش موجود نمی‌نشیند، نه داستانِ داستان است و نه سفرنامه‌ای واقعی، و نه تن به قواعد مقاله می‌دهد و نه به قالبِ زندگینامه‌های مرسوم درمی‌آید. «سفر در خواب» یک روایت است، ماحصل تأملاتِ روشنفکر/ادیب/نویسنده‌ای که در آثارش «وجه شخصی و کاربرد جمعی را توامان دارد.» نویسنده‌ای که «با سیر و سفر در سرگذشت خویش و بازگشت به گذشته‌های دور و نزدیک، از خودش دور می‌شود تا بتواند در آیینه‌ی روزگار، آن خودِ تاریخی و خویشتنِ جمعی‌اش را بازیابد» و روشن است که «دور‌ شدن از خود و نگاه‌کردن آن به منِ دیگر، به‌گونه‌ای که سرگذشت جمعی و ریشه‌های تاریخی که من را ما می‌کند، بی‌اینکه به عام‌شدن بینجامد، کار هر کسی نیست و هنرمندی ژرف‌نگر را می‌طلبد.» اخوت در مقاله‌ای با عنوان «سفر در مرز ناپیدای رؤیا و واقعیت» که گویا همزمان با نخستین انتشار «سفر در خواب» در سال 1377 چاپ شده است، با اشاره به این خصوصیاتِ مسکوب و اثر اخیر، می‌نویسد: «ارزش هنری و فرهنگی سفر در خواب علاوه‌بر درآمیختگی دو وجه خصوصی و عمومی، بهره‌مندی از نثری پاک و پیراسته است با بافتی شاعرانه و رنگارنگ و بیانی آرایش‌شده با تزیینات کلامی ملیح و کم‌رنگ که شفافیت زبان را در زیر انبوهی از مشاطه‌گری‌ها و آرایش‌ها پنهان نمی‌کند.» مسکوب با تسلطِ بی‌مانندش بر اسلوب ادبیات قدیم، در این اثر خود سبک نقالی قدیم و شیوه قصه در قصه را به‌کار می‌گیرد. «سفر در خواب» متنی است چندسویه، در میانه زندگینامه‌ای واقعی، متنی تاریخی و روایتی با تمام وجوه داستانی‌ که سرشار از نماد و تمثیل و تشبیهات است و در مرز میان خواب و بیداری یا رویا و واقعیت می‌گذرد. روایت از راهروی دراز خانه‌ای آغاز می‌شود در خواب: «در خواب غریب من سه-چهار مرد خپله،‌ شلخته، با ریشِ مارپیچ، صورت پهن و نگاه تودار در راهرو خانه‌ای در کنار درِ اتاقی به‌انتظار نوبت ایستاده بودند و همدیگر را زیرچشمی دید می‌زدند.» و ازقضا مسکوب چند سال پیش خوابی شبیه به این صحنه را دیده بود، در سال 1996 چنان‌که در «روزها در راه» می‌نویسد خواب عجیبی می‌بیند: با سه چهار مرد میانه‌سال دیگر در راهرویی به‌انتظار ایستاده بودیم پشت در بسته‌ای به‌انتظار، تا نوبت‌مان شود. همین فضا خواسته یا ناخواسته، در «سفر در خواب» می‌آید. در ادامه فضایی بسته تصویر می‌شود با درهایی در دو طرف راهروِ دراز، «یکپارچه آهنی و به‌رنگ خاکستری چرک‌مرده» و بالای هر دری شکاف یا سوراخی برای هواخوری. «به‌نظرم آمد که در سراسرا یا سالن انتظارِ‌ سردخانه‌ای ایستاده‌ام و هر دری که بخواهم به رویم باز می‌شود.» و بعد نه به خواست راوی، که یکباره در یکی از اتاق‌ها با صدای گوش‌خراشی باز می‌شود. «مردی بیرون آمد. سر نداشت. پیش خودم گفتم، غیرممکن است،‌ بدون سر که نمی‌شود راه رفت. حتماً سرش را جایی پنهان کرده که دیده نشود.» راوی از اینجا به فضای دیگری پرتاب می‌شود که زنی چهل‌وچند ساله مثل یک مجسمه بی‌روح خودش را رها کرده، انگار از تنش جدا شده، در جایی «بی‌معنا و بی‌خاصیت». بعد سروکله «آقامهدی» پیدا می‌شود، دوستی که از چندی پیش به خاطره راوی هجوم آورده است. «دیدار آقامهدی از خواب بیدارم کرد. سه-چهار سال است که این آقامهدی در خاطره من از خواب بیدار شده و چرت مرا پاره کرده است. خودش نمی‌داند -چطور بداند- که چقدر دلم برایش تنگ شده. ما خیلی با هم رفیق بودیم، سایه همدیگر بودیم...» اما این دوستی دیرپا هم نمی‌پاید و به‌قول راوی کلمه‌ای «با طنینی تلخ‌تر از زهر» و «به سنگینی تبر» فرود می‌آید و نهال دوستی راوی و آقامهدی را «از کمر به دو نیم» می‌کند. «دوستی با آقامهدی رؤیای روانِ گسیخته‌ای بود، مثل نسیم آزاد در راه‌های نادیدنی روان می‌شد و گسیخته بود چون با زمان بیگانه بود، انگار هرگز نمی‌گذشت. همه زمان‌ها آنی بیش نبود و هر آنی همه زمان‌ها بود. بودن با او سفری بود که از هیچ منزلی به منزل دیگر نمی‌رفت. همزمان در همه منزل‌ها بودیم، حالتِ در‌راه‌بودن،‌ پرواز پیوسته به چشم‌اندازهای همانندِ ناهمانند و غفلت خوشایند مسافران بی‌خبر در جاده‌ای پیچاپیچ و ناگهان سنگ‌چینی در خم یک تپه، راهِ بسته... مسافران به‌خاک‌افتاده...» کلمه‌ای بجا در یک موقعیت نابجا همه‌چیز را درهم ریخته بود. این بار کلمه «آقا»‌ چنان به مسکوب/راوی خطاب شده بود که انگار پر بود از «سردی و جدایی که با بیزاری از دهان بیرون می‌ریخت.» کلمه‌ای که به‌تعبیر راوی «مانند طبلی سنگین به زمین افتاد و با طنینی تلخ‌تر از زهر در گوش چکید. بعد از آن سکوت مانند مرداب چسبنده، فروکشنده جریان پیدا کرد و قدم‌برداشتن تقلایی بی‌امید شد. «سرم در کیسه‌ای پُر از خاکستر فرو رفت، نفسم بُرید و دلم کور شد.» از همین‌جاست که آقامهدی داستان را بی‌سروصدا ترک می‌کند و جایش را میرزاحسین نامی می‌گیرد. «دکه میرزا روبه‌روی چهل‌ستون، نبش کوچه تلفن‌خانه بود. الک و سیخ و سه‌پایه می‌فروخت، کیسه حمام و صابون آشتیانی،‌گِل سرشور، سنگ‌پا...» و از این خرت‌و‌پرت‌ها. «صبح که دکان را باز می‌کرد تا غروب که می‌بست با سماجتِ بی‌مانندی دوزانو روی تشکچه می‌نشست و از همان‌جا مشتری‌ها را راه می‌انداخت و به رَتق‌وفَتق امور می‌پرداخت. دخلش هم زیر پایش بود...» و بعد داستان میرزا هم رها می‌شود و نویسنده می‌رود سراغ میرزای چهل‌وچندساله‌ای که گویی روح او در راوی حلول کرده است. «سفر در خوابِ» مسکوب تنها کتابِ او نیست که معلق میان واقعیت و رویاست اما بیش از هر کتاب دیگرِ او حالت «در راه‌بودن» را نشان می‌دهد. در‌راه‌بودنی که شاید بتوان گفت ایده محوری مسکوب در چند کتاب آخرش پیش از مرگ، بوده است. چنان‌که کتاب به آخر می‌رسد اما او هنوز این «رسیدن»‌را باور ندارد. «گمان می‌کنم امروز کار سفر در خواب تمام شد؛ البته فقط گمان! این چندمین‌بار است که چنین خیالی می‌کنم و بعد می‌بینم که واقعا بیش از خیالی نبوده است.» و بعد، تنها یک‌ماه بعد، کتاب تمام می‌شود. «بالاخره سفر در خواب را رد کردم،‌ دادم ماشین کنند تا پیشم نباشد و از شرش نجات پیدا کنم. تا بود آزادم نمی‌گذاشت و هر آن یک کمبودی در جایی پیدا می‌کردم.» چند ورق بعد، مسکوب از جداافتادن از رفیقی می‌نویسد که این‌بار تبرِ مرگ میان‌شان فاصله می‌انداخت. «امروز از مرگ آقابزرگ باخبر شدم.» بزرگ‌ علوی. که مسکوب او را اول با «گیله‌مرد»، ‌«نامه‌ها» و «چشمهایش» شناخته بود و بعدتر خودش را دیده بود که در کارِ سیاست بود و از ادبیات اما غافل نبود. و بار آخر هم در فرانسه، در تبعید که باز از ادبیات معاصر و تاریخ ادبی حرف زده بود و «غم غربت داشت... هیچ و هیچ‌چیز روشن نبود، بیهوده تاریکی را می‌کاوید که شاید روزنه‌ روشنی پیدا شود.»

«پروست تمام شده است و دیگر نمی‌دانم چه بکنم. پاک سرگردان شده‌ام. مثل آدم‌های گمشده بی‌جهت دور خودم می‌گردم.» هنوز دو سالی مانده تا شاهرخ مسکوب کتاب «سفر در خواب» را تمام کند و راضی شود که به‌ تمام‌شدنش. تازه از خواندن رمان «در جستجوی زمان ازدست‌رفته» پروست دست کشیده اما به حالِ «بیدارْخوابِ» پروستی افتاده که در آن «شعورِ بیدار مانند پرنده‌ای سبکبال خود را وزشِ دور پرواز خیال می‌سپارد». همین‌جاست که مسکوب به اهمیت «رؤیا» اشاره می‌کند که «آقای پروست جابه‌جا از آن صحبت کرده.» پروست تمام شده است اما رویا و در‌جستجو‌بودن، دست از سرِ مسکوب برنمی‌دارد. همزمان او در حال نوشتن «سفر در خواب» است، کتابی که از خواب آغاز می‌شود و در حالتی ادامه می‌یابد که مسکوب از آن به «در‌راه‌بودن» تعبیر می‌کند. «بی‌خویشتن در دو زمانِ بیگانه راه می‌رفتم و نگاه آن منِ دیگر که از خودم جدا شده بود، در دو سرزمین دور سرگردان بود، پیشِ‌رو را می‌کاوید ولی منظره خواب‌زده پشتِ سر رهایش نمی‌کرد، می‌دید که در این راه چقدر از آن همراه دور افتاده است. او هم دیگر آن نبود که بود. یک روز عکس‌برگردان همدیگر بودیم و یکی آینه دیگری. یک حرف به‌تندی آذرخش ما را از هم برید.» کتاب «سفر در خواب» به‌سیاق غالب آثار شاهرخ مسکوب در یک ژانرِ از پیش موجود نمی‌نشیند، نه داستانِ داستان است و نه سفرنامه‌ای واقعی، و نه تن به قواعد مقاله می‌دهد و نه به قالبِ زندگینامه‌های مرسوم درمی‌آید. «سفر در خواب» یک روایت است، ماحصل تأملاتِ روشنفکر/ادیب/نویسنده‌ای که در آثارش «وجه شخصی و کاربرد جمعی را توامان دارد.» نویسنده‌ای که «با سیر و سفر در سرگذشت خویش و بازگشت به گذشته‌های دور و نزدیک، از خودش دور می‌شود تا بتواند در آیینه‌ی روزگار، آن خودِ تاریخی و خویشتنِ جمعی‌اش را بازیابد» و روشن است که «دور‌ شدن از خود و نگاه‌کردن آن به منِ دیگر، به‌گونه‌ای که سرگذشت جمعی و ریشه‌های تاریخی که من را ما می‌کند، بی‌اینکه به عام‌شدن بینجامد، کار هر کسی نیست و هنرمندی ژرف‌نگر را می‌طلبد.» اخوت در مقاله‌ای با عنوان «سفر در مرز ناپیدای رؤیا و واقعیت» که گویا همزمان با نخستین انتشار «سفر در خواب» در سال 1377 چاپ شده است، با اشاره به این خصوصیاتِ مسکوب و اثر اخیر، می‌نویسد: «ارزش هنری و فرهنگی سفر در خواب علاوه‌بر درآمیختگی دو وجه خصوصی و عمومی، بهره‌مندی از نثری پاک و پیراسته است با بافتی شاعرانه و رنگارنگ و بیانی آرایش‌شده با تزیینات کلامی ملیح و کم‌رنگ که شفافیت زبان را در زیر انبوهی از مشاطه‌گری‌ها و آرایش‌ها پنهان نمی‌کند.» مسکوب با تسلطِ بی‌مانندش بر اسلوب ادبیات قدیم، در این اثر خود سبک نقالی قدیم و شیوه قصه در قصه را به‌کار می‌گیرد. «سفر در خواب» متنی است چندسویه، در میانه زندگینامه‌ای واقعی، متنی تاریخی و روایتی با تمام وجوه داستانی‌ که سرشار از نماد و تمثیل و تشبیهات است و در مرز میان خواب و بیداری یا رویا و واقعیت می‌گذرد. روایت از راهروی دراز خانه‌ای آغاز می‌شود در خواب: «در خواب غریب من سه-چهار مرد خپله،‌ شلخته، با ریشِ مارپیچ، صورت پهن و نگاه تودار در راهرو خانه‌ای در کنار درِ اتاقی به‌انتظار نوبت ایستاده بودند و همدیگر را زیرچشمی دید می‌زدند.» و ازقضا مسکوب چند سال پیش خوابی شبیه به این صحنه را دیده بود، در سال 1996 چنان‌که در «روزها در راه» می‌نویسد خواب عجیبی می‌بیند: با سه چهار مرد میانه‌سال دیگر در راهرویی به‌انتظار ایستاده بودیم پشت در بسته‌ای به‌انتظار، تا نوبت‌مان شود. همین فضا خواسته یا ناخواسته، در «سفر در خواب» می‌آید. در ادامه فضایی بسته تصویر می‌شود با درهایی در دو طرف راهروِ دراز، «یکپارچه آهنی و به‌رنگ خاکستری چرک‌مرده» و بالای هر دری شکاف یا سوراخی برای هواخوری. «به‌نظرم آمد که در سراسرا یا سالن انتظارِ‌ سردخانه‌ای ایستاده‌ام و هر دری که بخواهم به رویم باز می‌شود.» و بعد نه به خواست راوی، که یکباره در یکی از اتاق‌ها با صدای گوش‌خراشی باز می‌شود. «مردی بیرون آمد. سر نداشت. پیش خودم گفتم، غیرممکن است،‌ بدون سر که نمی‌شود راه رفت. حتماً سرش را جایی پنهان کرده که دیده نشود.» راوی از اینجا به فضای دیگری پرتاب می‌شود که زنی چهل‌وچند ساله مثل یک مجسمه بی‌روح خودش را رها کرده، انگار از تنش جدا شده، در جایی «بی‌معنا و بی‌خاصیت». بعد سروکله «آقامهدی» پیدا می‌شود، دوستی که از چندی پیش به خاطره راوی هجوم آورده است. «دیدار آقامهدی از خواب بیدارم کرد. سه-چهار سال است که این آقامهدی در خاطره من از خواب بیدار شده و چرت مرا پاره کرده است. خودش نمی‌داند -چطور بداند- که چقدر دلم برایش تنگ شده. ما خیلی با هم رفیق بودیم، سایه همدیگر بودیم...» اما این دوستی دیرپا هم نمی‌پاید و به‌قول راوی کلمه‌ای «با طنینی تلخ‌تر از زهر» و «به سنگینی تبر» فرود می‌آید و نهال دوستی راوی و آقامهدی را «از کمر به دو نیم» می‌کند. «دوستی با آقامهدی رؤیای روانِ گسیخته‌ای بود، مثل نسیم آزاد در راه‌های نادیدنی روان می‌شد و گسیخته بود چون با زمان بیگانه بود، انگار هرگز نمی‌گذشت. همه زمان‌ها آنی بیش نبود و هر آنی همه زمان‌ها بود. بودن با او سفری بود که از هیچ منزلی به منزل دیگر نمی‌رفت. همزمان در همه منزل‌ها بودیم، حالتِ در‌راه‌بودن،‌ پرواز پیوسته به چشم‌اندازهای همانندِ ناهمانند و غفلت خوشایند مسافران بی‌خبر در جاده‌ای پیچاپیچ و ناگهان سنگ‌چینی در خم یک تپه، راهِ بسته... مسافران به‌خاک‌افتاده...» کلمه‌ای بجا در یک موقعیت نابجا همه‌چیز را درهم ریخته بود. این بار کلمه «آقا»‌ چنان به مسکوب/راوی خطاب شده بود که انگار پر بود از «سردی و جدایی که با بیزاری از دهان بیرون می‌ریخت.» کلمه‌ای که به‌تعبیر راوی «مانند طبلی سنگین به زمین افتاد و با طنینی تلخ‌تر از زهر در گوش چکید. بعد از آن سکوت مانند مرداب چسبنده، فروکشنده جریان پیدا کرد و قدم‌برداشتن تقلایی بی‌امید شد. «سرم در کیسه‌ای پُر از خاکستر فرو رفت، نفسم بُرید و دلم کور شد.» از همین‌جاست که آقامهدی داستان را بی‌سروصدا ترک می‌کند و جایش را میرزاحسین نامی می‌گیرد. «دکه میرزا روبه‌روی چهل‌ستون، نبش کوچه تلفن‌خانه بود. الک و سیخ و سه‌پایه می‌فروخت، کیسه حمام و صابون آشتیانی،‌گِل سرشور، سنگ‌پا...» و از این خرت‌و‌پرت‌ها. «صبح که دکان را باز می‌کرد تا غروب که می‌بست با سماجتِ بی‌مانندی دوزانو روی تشکچه می‌نشست و از همان‌جا مشتری‌ها را راه می‌انداخت و به رَتق‌وفَتق امور می‌پرداخت. دخلش هم زیر پایش بود...» و بعد داستان میرزا هم رها می‌شود و نویسنده می‌رود سراغ میرزای چهل‌وچندساله‌ای که گویی روح او در راوی حلول کرده است. «سفر در خوابِ» مسکوب تنها کتابِ او نیست که معلق میان واقعیت و رویاست اما بیش از هر کتاب دیگرِ او حالت «در راه‌بودن» را نشان می‌دهد. در‌راه‌بودنی که شاید بتوان گفت ایده محوری مسکوب در چند کتاب آخرش پیش از مرگ، بوده است. چنان‌که کتاب به آخر می‌رسد اما او هنوز این «رسیدن»‌را باور ندارد. «گمان می‌کنم امروز کار سفر در خواب تمام شد؛ البته فقط گمان! این چندمین‌بار است که چنین خیالی می‌کنم و بعد می‌بینم که واقعا بیش از خیالی نبوده است.» و بعد، تنها یک‌ماه بعد، کتاب تمام می‌شود. «بالاخره سفر در خواب را رد کردم،‌ دادم ماشین کنند تا پیشم نباشد و از شرش نجات پیدا کنم. تا بود آزادم نمی‌گذاشت و هر آن یک کمبودی در جایی پیدا می‌کردم.» چند ورق بعد، مسکوب از جداافتادن از رفیقی می‌نویسد که این‌بار تبرِ مرگ میان‌شان فاصله می‌انداخت. «امروز از مرگ آقابزرگ باخبر شدم.» بزرگ‌ علوی. که مسکوب او را اول با «گیله‌مرد»، ‌«نامه‌ها» و «چشمهایش» شناخته بود و بعدتر خودش را دیده بود که در کارِ سیاست بود و از ادبیات اما غافل نبود. و بار آخر هم در فرانسه، در تبعید که باز از ادبیات معاصر و تاریخ ادبی حرف زده بود و «غم غربت داشت... هیچ و هیچ‌چیز روشن نبود، بیهوده تاریکی را می‌کاوید که شاید روزنه‌ روشنی پیدا شود.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.