|

چرا برجام؟

فریدون مجلسی- تحلیلگر مسائل بین‌الملل

چرا از میان 193 کشور بزرگ و کوچک عضو سازمان ملل متحد که در مجمع عمومی این سازمان حضور رسمی دارند و چند کشور یا هویت ملی غیر عضو مانند تایوان و فلسطین، فقط جمهوری اسلامی ایران در روابط بین‌المللی خود ملزم به رعایت ضوابط و شرایطی است که اصول آن در تفاهم‌نامه یا برنامه بین‌المللی جامعی که برجام نام گرفته است، تعیین شده است؟ پاسخ به این پرسش در سالگرد اجرائی‌شدن این برنامه که موافقان و مخالفانی دارد، می‌تواند روشنگر باشد. درواقع باید دید موافقان و مشوقان ایرانی برجام چرا با اکثریت مطلق آرا به رئیس‌جمهوری رأی دادند که هدف اصلی خود را گشودن بن‌بست اقتصادی و سیاسی ناشی از تحریم‌های بین‌المللی تحمیل‌شده به ایران، ناشی از قطع‌نامه‌های شورای امنیت، تعیین کرده و از سوی ملت مأموریت یافته بود در این راه اقدام کند.

باید توجه داشت که اقلیتی 10 درصدی از حامیان رئیس‌جمهور پیشین نیز از همان آغاز مخالفت خود را با نظر اکثریت مطلق ایرانیان اعلام کرده بودند و طرفدار اطاله خطرناک مذاکرات بدون حصول نتیجه یا به‌اصطلاح وقت‌کشی بودند، تا شاید فرصت یابند با توسعه غنی‌سازی اورانیوم که آن را حق مسلم خود می‌دانستند و با افزایش ذخایر آن، بتوانند... چکار کنند؟ که برگ برنده تهدیدآمیزی در اختیار داشته باشند؟ به چه منظور؟ یا قصد صرفا اقتصادی و صلح‌آمیزی در میان بوده است؟ با چه برنامه‌ای و با چه توجیه اقتصادی و سیاسی‌ای؟
کشورهای دیگر جهان، مشمول چنین برنامه‌ای نیستند؛ زیرا بسیاری از آنها کوچک‌تر از آن هستند که در این زمینه توانایی خطرآفرینی بالقوه‌ای داشته باشند؛ و آنهایی هم که قابل مقایسه با ایران بودند به گونه متفاوتي رفتار مي‌كنند. جمهوری اسلامی از همان آغاز، جدایی حساب سیاسی خود را از غرب به‌طورکلی و از آمریکا به‌طور مشخص اعلام کرد و روابط متقابل نیز کم‌وبیش و با اندک فراز و فرودی در گرو این خصومت و رو به افول بوده است؛ اما در دوران ریاست‌جمهوری آقای محمود احمدی‌نژاد، این خصومت با تأکیدهای تحریک‌کننده بر نکاتی خاص، منجر به صدور آن قطع‌نامه‌های تحریم‌کننده شد. سیاست اعلام‌شده جمهوری اسلامی ایران در قبال اسرائیل از آغاز روشن بوده است. اسرائیل نیز این خصومت را ابزاری برای تبلیغات ایران‌هراسانه و جلب حمایت هرچه بیشتر از غرب کرده بود؛ اما توسل اسرائیل به این تعبیر که شعارهای محوشدن آن دولت از عرصه روزگار به معنی برنامه و تدارکی نظامی و استراتژیک از سوی جمهوری اسلامی ایران برای نابودکردن آن است و مرتبط دانستن برنامه‌های انرژی هسته‌ای ایران به‌عنوان ابزاری برای تحقق برنامه نابود‌سازی آن، به‌ویژه اینکه با تکرار شعارهای انکار هلوکاست همراه بود و از سوی اسرائیل به‌عنوان حمایت از برنامه‌های ضدیهود تعبیر و تلقی می‌شد، موجب شد با طرح ادعای به‌خطرانداختن صلح و امنیت بین‌المللی و صدور قطع‌نامه‌های تحریم‌کننده از سوی شورای امنیت، حتی کشورهایی مانند روسیه و چین که اعضای دارای حق وتو هستند، با آن قطع‌نامه‌ها مخالفت نکنند. این تنهایی و انزوا در عرصه بین‌المللی، زیان‌های اقتصادی و سیاسی جبران‌ناپذیری به ایران وارد و کشور را با بی‌کاری، بحران و رکود اقتصادی همراه با تورم بی‌سابقه‌ مواجه کرد که با وجود بیشترین درآمد صادراتی نفت در طی تاریخ که در همان دوران نصیب ایران شد، عملا جز توسعه فسادهای نجومی به بهانه دورزدن تحریم‌ها، به حل مسائل و توسعه اقتصادی کشور کمکی نکند.
مخالفت با برچیده‌شدن تحریم‌ها، در داخل کشور از حمایت دارندگان همان آرای 10 درصدی و در عمل برخوردار از صدای بلندتر و تریبون‌های گوناگون و در خارج کشور نیز علاوه بر اسرائیل، از حمایت محافل محافظه‌کار آمریکایی و عربستان سعودی برخوردار بود. بااین‌حال، مذاکرات مفصل و چانه‌زنی‌های سه‌ساله به نتیجه رسید و برنامه‌ای تصویب شد که ضمن تضمین برنامه بهره‌برداری کنترل‌شده ایران از برنامه‌های هسته‌ای، از نظامی‌نبودن این برنامه‌ها اطمینان حاصل و متقابلا تحریم‌های مرتبط به انرژی هسته‌ای برچیده می‌شد. برای انجام این کار، شورای امنیت سازمان ملل متحد به موجب قطع‌نامه جدیدی، ابطال مشروط قطع‌نامه‌های تحریمی را اعلام کرد.
از زمان اعلام برچیده‌شدن تحریم‌ها، صادرات نفت ایران که به 800هزار بشکه در روز کاهش یافته بود، به بالاتر از دو‌میلیون بشکه در روز افزایش یافت و در دی‌ 1395 با ورود نخستین هواپیمای ایرباس به‌عنوان بخشی از قراردادی مفصل‌تر با این شرکت اروپایی، سد بزرگ دیگری در رفع تحریم‌ها برداشته شد؛ اما مخالفان برجام که تا دیروز تحویل‌ندادن هواپیما را به‌عنوان جنایتی از سوی غرب تلقی می‌کردند که جان مسافران ایرانی را به خطر افکنده است، اینک تحویل هواپیمای اروپایی را به‌عنوان پاداشی به فرانسه که در آغاز مذاکرات نقش پلیس بد را برعهده گرفته بود، اعلام کرده و از آن انتقاد می‌کنند. این‌گونه بهانه‌جویی‌های گاه کودکانه و بی‌منطق، نشان از رنجش این محافل از دورماندن از قدرت اجرائی دارد؛ وگرنه همه می‌دانند تحریم بد و انزوا و بحران اقتصادی از آن هم بدتر است.
روابط ایران و غرب باید متعارف و تابع رعایت معیارهای بین‌المللی و احترام به برابری حقوق و احترام متقابل باشد. باید تحریم‌های غیر هسته‌ای کلا برداشته شود؛ اما متقابلا جمهوری اسلامی نیز باید برنامه‌ای برای دتانت یا تنش‌زدایی در روابط بین‌المللی خود داشته باشد. اکنون که روسیه کشوری با توسعه‌طلبی ایدئولوژیک به شمار نمی‌رود، نباید تصور شود که رقابت‌های روسیه و آمریکا به جنگ سردی مانند نیمه ‌دوم قرن بیستم منجر خواهد شد. روسیه کشور اروپایی دیگری است که برای بازگشت به جایگاه یک ابرقدرت می‌کوشد و منافع خودش را در نظر دارد. ایران نیز در شمار 20 کشور مهم و بزرگ جهان است که باید جایگاه شایسته خود را در روابط بین‌المللی بازیابد و برای این کار، باید از مذاکره و طرح خواسته‌های خود نهراسد و با غایب‌ماندن در صحنه‌های چندجانبه و دوجانبه بین‌المللی و مذاکره مستقیم و غیرمستقیم با همه کشورهای جهان، جایی برای بهانه‌جویی‌های زیان‌بخش و سوءتفاهم‌های خطرناک در غیاب خود باقی نگذارد!

چرا از میان 193 کشور بزرگ و کوچک عضو سازمان ملل متحد که در مجمع عمومی این سازمان حضور رسمی دارند و چند کشور یا هویت ملی غیر عضو مانند تایوان و فلسطین، فقط جمهوری اسلامی ایران در روابط بین‌المللی خود ملزم به رعایت ضوابط و شرایطی است که اصول آن در تفاهم‌نامه یا برنامه بین‌المللی جامعی که برجام نام گرفته است، تعیین شده است؟ پاسخ به این پرسش در سالگرد اجرائی‌شدن این برنامه که موافقان و مخالفانی دارد، می‌تواند روشنگر باشد. درواقع باید دید موافقان و مشوقان ایرانی برجام چرا با اکثریت مطلق آرا به رئیس‌جمهوری رأی دادند که هدف اصلی خود را گشودن بن‌بست اقتصادی و سیاسی ناشی از تحریم‌های بین‌المللی تحمیل‌شده به ایران، ناشی از قطع‌نامه‌های شورای امنیت، تعیین کرده و از سوی ملت مأموریت یافته بود در این راه اقدام کند.

باید توجه داشت که اقلیتی 10 درصدی از حامیان رئیس‌جمهور پیشین نیز از همان آغاز مخالفت خود را با نظر اکثریت مطلق ایرانیان اعلام کرده بودند و طرفدار اطاله خطرناک مذاکرات بدون حصول نتیجه یا به‌اصطلاح وقت‌کشی بودند، تا شاید فرصت یابند با توسعه غنی‌سازی اورانیوم که آن را حق مسلم خود می‌دانستند و با افزایش ذخایر آن، بتوانند... چکار کنند؟ که برگ برنده تهدیدآمیزی در اختیار داشته باشند؟ به چه منظور؟ یا قصد صرفا اقتصادی و صلح‌آمیزی در میان بوده است؟ با چه برنامه‌ای و با چه توجیه اقتصادی و سیاسی‌ای؟
کشورهای دیگر جهان، مشمول چنین برنامه‌ای نیستند؛ زیرا بسیاری از آنها کوچک‌تر از آن هستند که در این زمینه توانایی خطرآفرینی بالقوه‌ای داشته باشند؛ و آنهایی هم که قابل مقایسه با ایران بودند به گونه متفاوتي رفتار مي‌كنند. جمهوری اسلامی از همان آغاز، جدایی حساب سیاسی خود را از غرب به‌طورکلی و از آمریکا به‌طور مشخص اعلام کرد و روابط متقابل نیز کم‌وبیش و با اندک فراز و فرودی در گرو این خصومت و رو به افول بوده است؛ اما در دوران ریاست‌جمهوری آقای محمود احمدی‌نژاد، این خصومت با تأکیدهای تحریک‌کننده بر نکاتی خاص، منجر به صدور آن قطع‌نامه‌های تحریم‌کننده شد. سیاست اعلام‌شده جمهوری اسلامی ایران در قبال اسرائیل از آغاز روشن بوده است. اسرائیل نیز این خصومت را ابزاری برای تبلیغات ایران‌هراسانه و جلب حمایت هرچه بیشتر از غرب کرده بود؛ اما توسل اسرائیل به این تعبیر که شعارهای محوشدن آن دولت از عرصه روزگار به معنی برنامه و تدارکی نظامی و استراتژیک از سوی جمهوری اسلامی ایران برای نابودکردن آن است و مرتبط دانستن برنامه‌های انرژی هسته‌ای ایران به‌عنوان ابزاری برای تحقق برنامه نابود‌سازی آن، به‌ویژه اینکه با تکرار شعارهای انکار هلوکاست همراه بود و از سوی اسرائیل به‌عنوان حمایت از برنامه‌های ضدیهود تعبیر و تلقی می‌شد، موجب شد با طرح ادعای به‌خطرانداختن صلح و امنیت بین‌المللی و صدور قطع‌نامه‌های تحریم‌کننده از سوی شورای امنیت، حتی کشورهایی مانند روسیه و چین که اعضای دارای حق وتو هستند، با آن قطع‌نامه‌ها مخالفت نکنند. این تنهایی و انزوا در عرصه بین‌المللی، زیان‌های اقتصادی و سیاسی جبران‌ناپذیری به ایران وارد و کشور را با بی‌کاری، بحران و رکود اقتصادی همراه با تورم بی‌سابقه‌ مواجه کرد که با وجود بیشترین درآمد صادراتی نفت در طی تاریخ که در همان دوران نصیب ایران شد، عملا جز توسعه فسادهای نجومی به بهانه دورزدن تحریم‌ها، به حل مسائل و توسعه اقتصادی کشور کمکی نکند.
مخالفت با برچیده‌شدن تحریم‌ها، در داخل کشور از حمایت دارندگان همان آرای 10 درصدی و در عمل برخوردار از صدای بلندتر و تریبون‌های گوناگون و در خارج کشور نیز علاوه بر اسرائیل، از حمایت محافل محافظه‌کار آمریکایی و عربستان سعودی برخوردار بود. بااین‌حال، مذاکرات مفصل و چانه‌زنی‌های سه‌ساله به نتیجه رسید و برنامه‌ای تصویب شد که ضمن تضمین برنامه بهره‌برداری کنترل‌شده ایران از برنامه‌های هسته‌ای، از نظامی‌نبودن این برنامه‌ها اطمینان حاصل و متقابلا تحریم‌های مرتبط به انرژی هسته‌ای برچیده می‌شد. برای انجام این کار، شورای امنیت سازمان ملل متحد به موجب قطع‌نامه جدیدی، ابطال مشروط قطع‌نامه‌های تحریمی را اعلام کرد.
از زمان اعلام برچیده‌شدن تحریم‌ها، صادرات نفت ایران که به 800هزار بشکه در روز کاهش یافته بود، به بالاتر از دو‌میلیون بشکه در روز افزایش یافت و در دی‌ 1395 با ورود نخستین هواپیمای ایرباس به‌عنوان بخشی از قراردادی مفصل‌تر با این شرکت اروپایی، سد بزرگ دیگری در رفع تحریم‌ها برداشته شد؛ اما مخالفان برجام که تا دیروز تحویل‌ندادن هواپیما را به‌عنوان جنایتی از سوی غرب تلقی می‌کردند که جان مسافران ایرانی را به خطر افکنده است، اینک تحویل هواپیمای اروپایی را به‌عنوان پاداشی به فرانسه که در آغاز مذاکرات نقش پلیس بد را برعهده گرفته بود، اعلام کرده و از آن انتقاد می‌کنند. این‌گونه بهانه‌جویی‌های گاه کودکانه و بی‌منطق، نشان از رنجش این محافل از دورماندن از قدرت اجرائی دارد؛ وگرنه همه می‌دانند تحریم بد و انزوا و بحران اقتصادی از آن هم بدتر است.
روابط ایران و غرب باید متعارف و تابع رعایت معیارهای بین‌المللی و احترام به برابری حقوق و احترام متقابل باشد. باید تحریم‌های غیر هسته‌ای کلا برداشته شود؛ اما متقابلا جمهوری اسلامی نیز باید برنامه‌ای برای دتانت یا تنش‌زدایی در روابط بین‌المللی خود داشته باشد. اکنون که روسیه کشوری با توسعه‌طلبی ایدئولوژیک به شمار نمی‌رود، نباید تصور شود که رقابت‌های روسیه و آمریکا به جنگ سردی مانند نیمه ‌دوم قرن بیستم منجر خواهد شد. روسیه کشور اروپایی دیگری است که برای بازگشت به جایگاه یک ابرقدرت می‌کوشد و منافع خودش را در نظر دارد. ایران نیز در شمار 20 کشور مهم و بزرگ جهان است که باید جایگاه شایسته خود را در روابط بین‌المللی بازیابد و برای این کار، باید از مذاکره و طرح خواسته‌های خود نهراسد و با غایب‌ماندن در صحنه‌های چندجانبه و دوجانبه بین‌المللی و مذاکره مستقیم و غیرمستقیم با همه کشورهای جهان، جایی برای بهانه‌جویی‌های زیان‌بخش و سوءتفاهم‌های خطرناک در غیاب خود باقی نگذارد!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.