نگاهی کوتاه به کتاب «اشارتهای پستمدرنیته»
ويرانگري مدرن يا پستمدرن
«پستمدرنیته حالتی از ذهن است که بیش از هر چیز به واسطه ویرانگربودنش مشخص میگردد، ویرانگریای که همهچیز را به سخره میگیرد، میفرساید و محو میکند. گاهی به نظر میرسد که ذهن پستمدرن نقدی است که مأیوسانه در لحظه پیروزی نهایی خویش غافلگیر شده است: نقدی که ادامهدادن به انتقاد را روزبهروز دشوارتر مییابد، زیرا همه چیزهایی را که مورد انتقاد قرار میداده نابود ساخته است؛ با چنین نقدی، فوریت و ضرورت انتقادیبودن از میان میرود. چیزی برای مخالفت وجود ندارد. جهان و زندگی در این جهان، به انتقادی پروسواس و بیوقفه از خویشتن تبدیل گشته است- یا چنین به نظر میرسد». این جملات در مقدمه کتاب «اشارتهای پستمدرنیته» آمده که زیگمونت باومن فقط چند ماه بعد از فروپاشی بلوک شرق آن را نوشت ولی چند سال بیشتر طول نکشید که مشخص شد در جهان واقعی چیزهایی برای مخالفت وجود دارد و مردم به مخالفت واقعی با این چیزها پرداختند. این نقلقول فلسفی پیشتر به اشکال مختلف در آثار آن دسته از متفکران که سویههای سیاه مدرنیته را دیده بودند همچون مارکس، وبر، هایدگر، گرامشی، آدورنو و فوکو گفته شده بود. مثلا گرامشی از سیالیت و انعطافپذیری
واقعیت حرف میزد که باید آن را به زبان فعالیت سازمانی برگرداند. با اینحال، تبدیل آن به ویژگی «دوره جدید پستمدرن» در آثار ژان بودریار مطرح شد. همان متفکری که باومن در یکی از فصلهای کتاب به توضیح فلسفه او میپردازد.
تضاد بوروکراسی عقلانیشده مدرن از یکسو و بینامونشانبودن فرد مدرن در قرن نوزدهم در قالب چهره خیابانگرد بودلر تصویر شده بود که پیامد برآمدن آزادی متافیزیکی از دل مدرنیته بود. اما به تعبیر بودریار چهره خیابانگرد بودلر در دروه پستمدرن به صفحه تلویزیون زنجیر میشود. در جهان پستمدرن واقعیت و بازنمایی از یکدیگر قابلتشخیص نیستند و تقابل بین چیزها اهمیت خود را از دست داده است و تمایزات محو و نابود شدهاند. باومن از این دید بودریار در مورد امر وانمودی به تظاهری مضاعف میرسد که جهان با غیبت معیار و تمایز روبهرو است و از این طریق سعی میکند ویرانگری ناشی از غیبت را به «ویرانی سازنده» تبدیل کند؛ نوعی از ویرانگری که از نظر او حقیقت را عیان میسازد، حقیقتی که در نفس وجود سکنا میگزیند نه در خشونتی که نثارش میکنند. از منظر او پستمدرنیته، خواهان نشاندن حقیقتی به جای حقیقتی دیگر، فلان معیار زیبایی به جای معیاری دیگر یا فلان آرمان زندگی به جای آرمان دیگری نیست. درعوض، پستمدرنیته حقیقت و معیارهای زیبایی و آرمانهای زندگی را به چیزهای ازهمگسیخته یا درحال گسیختگی تبدیل میکند که به شکل تصادفی و بدون قاعده گرد هم
آمدهاند و در فقدان نظم، حقیقت و معیار جهانشمول دستساز مدرنیته، همه موقعیتهای محلی را از اعتباری همسطح برخوردار میکند. باومن بین غیبت و تماشاگر بودریاری بیقید و آزاد از مسئولیت تفاوت قائل میشود و آن را با مسائل واقعی مردم و گفتارهای مربوط به حقوق بشر که نیاز به تسامح و مدارا دارند،گره میزند: «آدمی احساس میکند که البته با ادای احترام به بودریار، پس از تلویزیون و فراسوی تلویزیون هم زندگی وجود دارد. نزد بسیاری از مردم، بسیاری از چیزهای زندگی هرچه باشد، وانمودن نیست. نزد بسیاری واقعیت همچنان همان است که همیشه بوده: سخت، استوار، پایدار و دشوار. آنها پیش از اینکه خود را تسلیم نشخوارکردن تصاویر کنند، نیاز به این دارند که دندانهایشان را در نانی واقعی فرو برند». (ص269)
اما ویژگیهای دوره جدید تاریخی پستمدرن از نظر باومن فقط در فلسفه خلاصه نمیشود و به اقتصاد و جامعهشناسی نیز میرسد. باومن معتقد است سرمایهداری کنونی برخلاف سراسر دوران مدرن خود که بر مدار تولید یعنی کار - سرمایه به گردش درمیآمد، امروزه بر محور مصرف یا چرخه سرمایه - مصرفکننده میگردد. او براین باور است که نظام اجتماعی امروزی در جوامع سرمایهداری نه در بحران بلکه در سلامت بهسر میبرد. ازاینرو، نظام سرمایهداری با بهسلطنترساندن «اصل لذت» و «آزادی مصرف» فشار مفرط ناشی از مبارزه بر سر قدرت را به مجراهای دور از ساختار مرکزی قدرت هدایت کرده است، به جایی که تنشها را میتوان تخلیه کرد بیآنکه آسیبی به اداره منابع قدرت وارد آید. آزادی مصرف و آزادی انتخاب در مصرف که به وجودآورندهاش نه دولت برنامهریز مدرن بلکه بازار آزاد است، پرورشدهنده انواع و اقسام کالاهای مصرفی با تنوع فرهنگی است و سبب به حاشیه راندهشدن کار میشود. با جدایی بین کار و سرمایه و رهایی دولت از دغدغه مشروعیتسازی ناشی از این جدایی، حیطه فرهنگی که در دوران قبل یکی از ابزارهای مهم بازتولیدی این مشروعیتسازی برای دولت مدرن به شمار میآمد،
آزاد و جذب قدرت جدید بازار میشود. بدینترتیب بازار مصرف، جایگزین بازار کاری میشود که با نیاز به مشروعیتسازی دولت عجین شده بود. اگر ابزار دولت مدرنیته سرکوب در شکل کنترل، نظارت و مراقبت برنامهریزیشده و همشکلسازی است، ابزار اصلی بازار برای جامعهای که مبدل به مصرفکننده شده است، اغوا است. سرکوب فقط بهمثابه بدیل متضادی در برابر اغوا به کارگرفته میشود. اما همین سرکوب در جامعه پستمدرن به علت وجود ابزار اغواگری، نارضایتی حاصل از آن را به جای مبارزات سیاسی، به حیطه کالاها و تفریحات انتقال میدهد.
اما تمرکز بیشتر باومن در کتاب حاضر، بر ترسیم مؤلفههای جامعهشناسی پستمدرن است، جایدادن کار جامعهشناسی در دنیایی تازه، دنیایی که به نحو غریبی متفاوت با دنیایی است که اهداف و استراتژیهای ارتدکس جامعهشناسی در آن شکل گرفته بود. یعنی تلاش و تقلای انسان مدرن برای عملیکردن جاهطلبیهای ذهن متولد عصر روشنگری و عمل به فرمانهای آن. او از طریق بررسی جامعه کمونیستی اروپای شرقی که از نظر او بیابهامترین و پرسروصداترین شکست پروژه مدرن است، میکوشد نشان دهد که از این شکست کدام درسها را میتوان درباره استعدادها و خطرات ذاتی وضعیت مدرن و پستمدرن آموخت. «سقوط کمونیسم آخرین سکرات مرگ جاهطلبی مدرنی بود که افق تاریخ اروپا را طی دو سده اخیر ترسیم کرد. این سقوط ما را به سوی دنیایی هنوز نامکشوف برد: دنیایی بدون آرمانشهری جمعی، بدون بدیلی آگاهانه برای خویش. حال دیگر باید ادامه حیات و تولید مثل آن را بر حسب مقتضیات درونیاش فهمید - وظیفهای شاق و دشوار، که احتمالا باید مکرراً بر عهده گرفته شود و احتمال نمیرود که بتوان آن را به نحو رضایتبخشی به انجام رسانید». (ص35)
«پستمدرنیته حالتی از ذهن است که بیش از هر چیز به واسطه ویرانگربودنش مشخص میگردد، ویرانگریای که همهچیز را به سخره میگیرد، میفرساید و محو میکند. گاهی به نظر میرسد که ذهن پستمدرن نقدی است که مأیوسانه در لحظه پیروزی نهایی خویش غافلگیر شده است: نقدی که ادامهدادن به انتقاد را روزبهروز دشوارتر مییابد، زیرا همه چیزهایی را که مورد انتقاد قرار میداده نابود ساخته است؛ با چنین نقدی، فوریت و ضرورت انتقادیبودن از میان میرود. چیزی برای مخالفت وجود ندارد. جهان و زندگی در این جهان، به انتقادی پروسواس و بیوقفه از خویشتن تبدیل گشته است- یا چنین به نظر میرسد». این جملات در مقدمه کتاب «اشارتهای پستمدرنیته» آمده که زیگمونت باومن فقط چند ماه بعد از فروپاشی بلوک شرق آن را نوشت ولی چند سال بیشتر طول نکشید که مشخص شد در جهان واقعی چیزهایی برای مخالفت وجود دارد و مردم به مخالفت واقعی با این چیزها پرداختند. این نقلقول فلسفی پیشتر به اشکال مختلف در آثار آن دسته از متفکران که سویههای سیاه مدرنیته را دیده بودند همچون مارکس، وبر، هایدگر، گرامشی، آدورنو و فوکو گفته شده بود. مثلا گرامشی از سیالیت و انعطافپذیری
واقعیت حرف میزد که باید آن را به زبان فعالیت سازمانی برگرداند. با اینحال، تبدیل آن به ویژگی «دوره جدید پستمدرن» در آثار ژان بودریار مطرح شد. همان متفکری که باومن در یکی از فصلهای کتاب به توضیح فلسفه او میپردازد.
تضاد بوروکراسی عقلانیشده مدرن از یکسو و بینامونشانبودن فرد مدرن در قرن نوزدهم در قالب چهره خیابانگرد بودلر تصویر شده بود که پیامد برآمدن آزادی متافیزیکی از دل مدرنیته بود. اما به تعبیر بودریار چهره خیابانگرد بودلر در دروه پستمدرن به صفحه تلویزیون زنجیر میشود. در جهان پستمدرن واقعیت و بازنمایی از یکدیگر قابلتشخیص نیستند و تقابل بین چیزها اهمیت خود را از دست داده است و تمایزات محو و نابود شدهاند. باومن از این دید بودریار در مورد امر وانمودی به تظاهری مضاعف میرسد که جهان با غیبت معیار و تمایز روبهرو است و از این طریق سعی میکند ویرانگری ناشی از غیبت را به «ویرانی سازنده» تبدیل کند؛ نوعی از ویرانگری که از نظر او حقیقت را عیان میسازد، حقیقتی که در نفس وجود سکنا میگزیند نه در خشونتی که نثارش میکنند. از منظر او پستمدرنیته، خواهان نشاندن حقیقتی به جای حقیقتی دیگر، فلان معیار زیبایی به جای معیاری دیگر یا فلان آرمان زندگی به جای آرمان دیگری نیست. درعوض، پستمدرنیته حقیقت و معیارهای زیبایی و آرمانهای زندگی را به چیزهای ازهمگسیخته یا درحال گسیختگی تبدیل میکند که به شکل تصادفی و بدون قاعده گرد هم
آمدهاند و در فقدان نظم، حقیقت و معیار جهانشمول دستساز مدرنیته، همه موقعیتهای محلی را از اعتباری همسطح برخوردار میکند. باومن بین غیبت و تماشاگر بودریاری بیقید و آزاد از مسئولیت تفاوت قائل میشود و آن را با مسائل واقعی مردم و گفتارهای مربوط به حقوق بشر که نیاز به تسامح و مدارا دارند،گره میزند: «آدمی احساس میکند که البته با ادای احترام به بودریار، پس از تلویزیون و فراسوی تلویزیون هم زندگی وجود دارد. نزد بسیاری از مردم، بسیاری از چیزهای زندگی هرچه باشد، وانمودن نیست. نزد بسیاری واقعیت همچنان همان است که همیشه بوده: سخت، استوار، پایدار و دشوار. آنها پیش از اینکه خود را تسلیم نشخوارکردن تصاویر کنند، نیاز به این دارند که دندانهایشان را در نانی واقعی فرو برند». (ص269)
اما ویژگیهای دوره جدید تاریخی پستمدرن از نظر باومن فقط در فلسفه خلاصه نمیشود و به اقتصاد و جامعهشناسی نیز میرسد. باومن معتقد است سرمایهداری کنونی برخلاف سراسر دوران مدرن خود که بر مدار تولید یعنی کار - سرمایه به گردش درمیآمد، امروزه بر محور مصرف یا چرخه سرمایه - مصرفکننده میگردد. او براین باور است که نظام اجتماعی امروزی در جوامع سرمایهداری نه در بحران بلکه در سلامت بهسر میبرد. ازاینرو، نظام سرمایهداری با بهسلطنترساندن «اصل لذت» و «آزادی مصرف» فشار مفرط ناشی از مبارزه بر سر قدرت را به مجراهای دور از ساختار مرکزی قدرت هدایت کرده است، به جایی که تنشها را میتوان تخلیه کرد بیآنکه آسیبی به اداره منابع قدرت وارد آید. آزادی مصرف و آزادی انتخاب در مصرف که به وجودآورندهاش نه دولت برنامهریز مدرن بلکه بازار آزاد است، پرورشدهنده انواع و اقسام کالاهای مصرفی با تنوع فرهنگی است و سبب به حاشیه راندهشدن کار میشود. با جدایی بین کار و سرمایه و رهایی دولت از دغدغه مشروعیتسازی ناشی از این جدایی، حیطه فرهنگی که در دوران قبل یکی از ابزارهای مهم بازتولیدی این مشروعیتسازی برای دولت مدرن به شمار میآمد،
آزاد و جذب قدرت جدید بازار میشود. بدینترتیب بازار مصرف، جایگزین بازار کاری میشود که با نیاز به مشروعیتسازی دولت عجین شده بود. اگر ابزار دولت مدرنیته سرکوب در شکل کنترل، نظارت و مراقبت برنامهریزیشده و همشکلسازی است، ابزار اصلی بازار برای جامعهای که مبدل به مصرفکننده شده است، اغوا است. سرکوب فقط بهمثابه بدیل متضادی در برابر اغوا به کارگرفته میشود. اما همین سرکوب در جامعه پستمدرن به علت وجود ابزار اغواگری، نارضایتی حاصل از آن را به جای مبارزات سیاسی، به حیطه کالاها و تفریحات انتقال میدهد.
اما تمرکز بیشتر باومن در کتاب حاضر، بر ترسیم مؤلفههای جامعهشناسی پستمدرن است، جایدادن کار جامعهشناسی در دنیایی تازه، دنیایی که به نحو غریبی متفاوت با دنیایی است که اهداف و استراتژیهای ارتدکس جامعهشناسی در آن شکل گرفته بود. یعنی تلاش و تقلای انسان مدرن برای عملیکردن جاهطلبیهای ذهن متولد عصر روشنگری و عمل به فرمانهای آن. او از طریق بررسی جامعه کمونیستی اروپای شرقی که از نظر او بیابهامترین و پرسروصداترین شکست پروژه مدرن است، میکوشد نشان دهد که از این شکست کدام درسها را میتوان درباره استعدادها و خطرات ذاتی وضعیت مدرن و پستمدرن آموخت. «سقوط کمونیسم آخرین سکرات مرگ جاهطلبی مدرنی بود که افق تاریخ اروپا را طی دو سده اخیر ترسیم کرد. این سقوط ما را به سوی دنیایی هنوز نامکشوف برد: دنیایی بدون آرمانشهری جمعی، بدون بدیلی آگاهانه برای خویش. حال دیگر باید ادامه حیات و تولید مثل آن را بر حسب مقتضیات درونیاش فهمید - وظیفهای شاق و دشوار، که احتمالا باید مکرراً بر عهده گرفته شود و احتمال نمیرود که بتوان آن را به نحو رضایتبخشی به انجام رسانید». (ص35)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.