باززايي سرمایهداری در «زمینهای بکر»1
زیگمونت باومن . ترجمه: فرید دبیرمقدم
در اخبار افول و سقوط سرمایهداری (با وامگیری از تعبیر مارک تواین) کمی اغراق شده است.2 سرمایهداری قابلیت ذاتی اعجابآوری دارد برای تجدیدحیات و باززایی؛ البته انگلها هم از همین قابلیت برخوردارند، همان ارگانیسمهایی که از جانداران دیگر تغذیه میکنند. انگل پس از آنکه شیره ارگانیسم میزبان را به طور کامل یا تقریبا کامل میکشد و نیرویش را تحلیل میبرد، به دنبال ارگانیسم دیگری میرود تا برای مدتزمانی متوالی اما محدود شیره حیاتش را از آن تأمین کند.
یکصدسال پیش رزا لوکزامبورگ این راز را دریافت که سرمایهداری قابلیتی خوفناک دارد تا همچون ققنوس بهکرات از خاکستر خود سر برآورد و در پشتسر خود ویرانه بر جای گذارد؛ مسیر تاریخ سرمایهداری پوشیده است از گور ارگانیسمهای زندهای که شیره حیاتشان تا ته مکیده شده است. اما لوکزامبورگ مجموعه این ارگانیسمها را که سر راه این انگل صف کشیدهاند منحصر به «اقتصادهای پیشاسرمایهداری» میدانست، اقتصادهایی که تعدادشان محدود بود و تحتتأثیر گسترش پیشرونده امپریالیسم مدام کاهش مییافت.
انگل سرمایهداری در هر سفرش یکی دیگر از «زمینهای بکر» باقیمانده را بدل میکرد به مرتعی برای بهرهبرداری سرمایهدارانه، در نتیجه خیلی زود آن زمین دیگر برای نیازهای «بازتولید گسترده» سرمایهدارانه مساعد نبود چراکه دیگر خبری از سودهای نویدبخش در کار نبود. از آنجا که لوکزامبورگ در این راستا میاندیشید، راستایی کاملا قابل درک با توجه به ماهیت گسترش در صد سال پیش که عمدتا قلمرویی، مقداری و معطوف به گستره بود تا شدتی و متمرکز و بیشتر افقی بود تا عمودی، در نتیجه وی تنها میتوانست محدودیتهای طبیعی مدتزمان قابل تصور نظام سرمایهداری را پیشبینی کند: هنگامیکه تمامی «زمینهای بکر» کره خاکی به تصرف درآیند و به درون چرخ آسیاب سرمایهداری کشیده شوند، نشان شوم فقدان زمینهای جدید برای بهرهبرداری ظاهر خواهد شد و دستآخر موجب سقوط نظام سرمایهداری میشود. انگل خواهد مرد چراکه دیگر ارگانیسمی باقی نمانده تا از آن تغذیه کند.
امروزه سرمایهداری به ابعادی جهانی دست یافته است، یا به هر تقدیر به این ابعاد بسیار نزدیک شده، دستاوردی که از دید لوکزامبورگ همچنان دور مینمود. بنابراین آیا تحقق پیشبینی لوکزامبورگ نزدیک است؟ به نظر من نه. در حدود نیم قرن اخیر سرمایهداری به جای آنکه حرصوطمع خود را محدود به مجموعه موجود کند، هنر تولید «زمینهای بکر» همواره جدید را آموخته است، هنری که پیشتر ناشناخته و غیر قابلتصور بود. این هنر جدید از تغییر «جامعه تولیدکنندگان» به «جامعه مصرفکنندگان» ممکن گشت و از تغییر پیوند سرمایه و کار به پیوند کالا و مشتری بهعنوان منبع اصلی «ارزش افزوده». سود و انباشت عمدتا متشکل است از کالاییشدن فزاینده مقتضیات زندگی، وساطت بازار در ارضای پیدرپی نیازها، و جایگزینی میل با نیاز که نقش چرخ لنگر را در اقتصاد سودمحور ایفا میکند.
بحران کنونی ناشی از بهتهرسیدن کامل یک «زمین بکر مصنوعی» است. میلیونها آدم به عوض «فرهنگ کارتهای اعتباری» در «فرهنگ حساب پسانداز» همچنان گیر کردهاند. به بیان دیگر، میلیونها انسانی که تمایلی ندارند پول هنوز بهدستنیامده را خرج کنند، از اعتبارات بانکی زندگیشان را بگذرانند، وام بگیرند و بهره بپردازند. اکنون بهرهبرداری از این «زمین بکر» بهطور کامل تمام شده و حال نوبت سیاستمداران است تا آثار بازمانده از ضیافت بانکداران را تمیز کنند. این وظیفه از حیطه مسئولیتهای بانکداران خارج شده و در سطل آشغال «مسائل سیاسی» ریخته شده و با تأخیر از یک مسئله اقتصادی به شکل مسئلهای مربوط به (طبق گفته آنگلا مرکل) «اراده سیاسی» در آمده است. میتوان حدس زد که در دفاتر کار سرمایهداری اعمال شاقهای در جریان است برای ساخت «زمینهای بکر» جدید؛ البته با توجه به ماهیت انگلوار سرمایهداری، نفرین عمر مفید نسبتا کم همواره بر دوش آن سنگینی میکند.
سرمایهداری با تخریب خلاقانه به پیش میرود. آنچه خلق میشود سرمایهداری است در ظاهری «جدید و بهتر»، و آنچه تخریب میشود خودکفایی، معیشت و منزلت «ارگانیسمهای میزبان» بیشمار و متکثر آن است؛ وضعیتی که به هر روی همه ما را فریفته و به درون خود میکشد. به گمانم یکی از نعمتهای اساسی که سرمایهداری از آن برخوردار است ناشی از عقبماندن تخیل اقتصاددانان، و از جمله منتقدان سرمایهداری، است از نوآوری آن، بیحسابوکتاب بودن تعهداتش و مسیر سبعانهای که در آن پیش میرود.
1- یادداشت حاضر در اکتبر 2011 در گاردین منتشر شده است.
2- در زمان حیات مارک تواین، نیویورکتایمز بهاشتباه گزارش مفصلی از مرگ او منتشر کرد. تواین روز بعد در همان صفحه مطلبی نوشت با عنوان «در گزارش مرگ من کمی اغراق شده است». م
در اخبار افول و سقوط سرمایهداری (با وامگیری از تعبیر مارک تواین) کمی اغراق شده است.2 سرمایهداری قابلیت ذاتی اعجابآوری دارد برای تجدیدحیات و باززایی؛ البته انگلها هم از همین قابلیت برخوردارند، همان ارگانیسمهایی که از جانداران دیگر تغذیه میکنند. انگل پس از آنکه شیره ارگانیسم میزبان را به طور کامل یا تقریبا کامل میکشد و نیرویش را تحلیل میبرد، به دنبال ارگانیسم دیگری میرود تا برای مدتزمانی متوالی اما محدود شیره حیاتش را از آن تأمین کند.
یکصدسال پیش رزا لوکزامبورگ این راز را دریافت که سرمایهداری قابلیتی خوفناک دارد تا همچون ققنوس بهکرات از خاکستر خود سر برآورد و در پشتسر خود ویرانه بر جای گذارد؛ مسیر تاریخ سرمایهداری پوشیده است از گور ارگانیسمهای زندهای که شیره حیاتشان تا ته مکیده شده است. اما لوکزامبورگ مجموعه این ارگانیسمها را که سر راه این انگل صف کشیدهاند منحصر به «اقتصادهای پیشاسرمایهداری» میدانست، اقتصادهایی که تعدادشان محدود بود و تحتتأثیر گسترش پیشرونده امپریالیسم مدام کاهش مییافت.
انگل سرمایهداری در هر سفرش یکی دیگر از «زمینهای بکر» باقیمانده را بدل میکرد به مرتعی برای بهرهبرداری سرمایهدارانه، در نتیجه خیلی زود آن زمین دیگر برای نیازهای «بازتولید گسترده» سرمایهدارانه مساعد نبود چراکه دیگر خبری از سودهای نویدبخش در کار نبود. از آنجا که لوکزامبورگ در این راستا میاندیشید، راستایی کاملا قابل درک با توجه به ماهیت گسترش در صد سال پیش که عمدتا قلمرویی، مقداری و معطوف به گستره بود تا شدتی و متمرکز و بیشتر افقی بود تا عمودی، در نتیجه وی تنها میتوانست محدودیتهای طبیعی مدتزمان قابل تصور نظام سرمایهداری را پیشبینی کند: هنگامیکه تمامی «زمینهای بکر» کره خاکی به تصرف درآیند و به درون چرخ آسیاب سرمایهداری کشیده شوند، نشان شوم فقدان زمینهای جدید برای بهرهبرداری ظاهر خواهد شد و دستآخر موجب سقوط نظام سرمایهداری میشود. انگل خواهد مرد چراکه دیگر ارگانیسمی باقی نمانده تا از آن تغذیه کند.
امروزه سرمایهداری به ابعادی جهانی دست یافته است، یا به هر تقدیر به این ابعاد بسیار نزدیک شده، دستاوردی که از دید لوکزامبورگ همچنان دور مینمود. بنابراین آیا تحقق پیشبینی لوکزامبورگ نزدیک است؟ به نظر من نه. در حدود نیم قرن اخیر سرمایهداری به جای آنکه حرصوطمع خود را محدود به مجموعه موجود کند، هنر تولید «زمینهای بکر» همواره جدید را آموخته است، هنری که پیشتر ناشناخته و غیر قابلتصور بود. این هنر جدید از تغییر «جامعه تولیدکنندگان» به «جامعه مصرفکنندگان» ممکن گشت و از تغییر پیوند سرمایه و کار به پیوند کالا و مشتری بهعنوان منبع اصلی «ارزش افزوده». سود و انباشت عمدتا متشکل است از کالاییشدن فزاینده مقتضیات زندگی، وساطت بازار در ارضای پیدرپی نیازها، و جایگزینی میل با نیاز که نقش چرخ لنگر را در اقتصاد سودمحور ایفا میکند.
بحران کنونی ناشی از بهتهرسیدن کامل یک «زمین بکر مصنوعی» است. میلیونها آدم به عوض «فرهنگ کارتهای اعتباری» در «فرهنگ حساب پسانداز» همچنان گیر کردهاند. به بیان دیگر، میلیونها انسانی که تمایلی ندارند پول هنوز بهدستنیامده را خرج کنند، از اعتبارات بانکی زندگیشان را بگذرانند، وام بگیرند و بهره بپردازند. اکنون بهرهبرداری از این «زمین بکر» بهطور کامل تمام شده و حال نوبت سیاستمداران است تا آثار بازمانده از ضیافت بانکداران را تمیز کنند. این وظیفه از حیطه مسئولیتهای بانکداران خارج شده و در سطل آشغال «مسائل سیاسی» ریخته شده و با تأخیر از یک مسئله اقتصادی به شکل مسئلهای مربوط به (طبق گفته آنگلا مرکل) «اراده سیاسی» در آمده است. میتوان حدس زد که در دفاتر کار سرمایهداری اعمال شاقهای در جریان است برای ساخت «زمینهای بکر» جدید؛ البته با توجه به ماهیت انگلوار سرمایهداری، نفرین عمر مفید نسبتا کم همواره بر دوش آن سنگینی میکند.
سرمایهداری با تخریب خلاقانه به پیش میرود. آنچه خلق میشود سرمایهداری است در ظاهری «جدید و بهتر»، و آنچه تخریب میشود خودکفایی، معیشت و منزلت «ارگانیسمهای میزبان» بیشمار و متکثر آن است؛ وضعیتی که به هر روی همه ما را فریفته و به درون خود میکشد. به گمانم یکی از نعمتهای اساسی که سرمایهداری از آن برخوردار است ناشی از عقبماندن تخیل اقتصاددانان، و از جمله منتقدان سرمایهداری، است از نوآوری آن، بیحسابوکتاب بودن تعهداتش و مسیر سبعانهای که در آن پیش میرود.
1- یادداشت حاضر در اکتبر 2011 در گاردین منتشر شده است.
2- در زمان حیات مارک تواین، نیویورکتایمز بهاشتباه گزارش مفصلی از مرگ او منتشر کرد. تواین روز بعد در همان صفحه مطلبی نوشت با عنوان «در گزارش مرگ من کمی اغراق شده است». م
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.