نقد مستند «نیمه پنهان ماه»، کاری از آزاده بیزارگیتی
پردهنشینانِ مهجور
فرانک آرتا: فیلم مستند «نیمه پنهان ماه» روایتگر حلقه گمشده تاریخ ماست؛ تاریخی که بنا به گواه نوشتههای مورخان و رویدادهای تلخ و شیرینش، گویی فقط نظارهگرِ «مردان» بوده! هرچند فیلمساز هم اصرار نداشته نوک تندوتیز تیغ نقدِ خود را به سوی «مردان» نشانه بگیرد و حکم به محکومیت آنها صادر کند و به جای نمایش کشمکش ازلی- ابدی میان زنان و مردان، راست و مستقیم سر اصل موضوع میرود و با طرح سؤالی کلیدی، پاسخ درخورش را دنبال و داستان خود را روایت میکند. در این روایت فیلمساز هم درگیر داستان میشود و با برگزینی روایت اول شخص، خود را جستوجوگر و تاریخپژوه معرفی میکند که نتیجه یافتههایش را با مخاطبان فیلم به اشتراک میگذارد. در ابتدای فیلم این پرسش مطرح میشود که چرا تاریخ درباره حضور زنان در قیام مشروطه سکوت کرده است؟ اصلا زنان در جنبش مشروطیت ایران چگونه عمل كرده و چه نقشی ایفا کردند؟
از همان ابتدای فیلم، صدای سرد و گویی رنجکشیده گوینده زن گفتار متن (narrator) که روی تصاویر و عکسهای بهجامانده از عصر ناصری میلغزد، با وضعیت زنان قاجار با روزگار استبدادزده، جامعه عقب نگهداشتهشده و حکمرانی حاکمان بیخرد آشنا میشویم. فیلمساز با نزدیکترشدن به تصاویر، نبض تماشاگر را به دست میگیرد و مخاطبان کنجکاو را با خود همسفر میکند. در همه عکسها زنان، چادری مشکین بر سر و روبندهای سفید دارند. گویی «فردیت ِ زن» محلی از اعراب ندارد و اجتماع زنان به تودههای بیسروشکلی تنه میزند که فقط از طریق سایهروشنها ظهور و حضور پیدا میکنند!
فیلمساز عامدانه روایت اول شخص را برگزید تا خود را تافتهجدابافته معرفی نکند و سهمی از درد و رنجهاي زنان در گذر تاریخ ببرد کمااینکه در تکپلانهایی که در طول فیلم از چهره و شکل نشستن او میبینیم، شاهد رنجشهایش هم میشویم. طراحی صدای فیلم بیشتر همهمهاي گنگ و نالان را تداعی میکند تا تکگویی زنی را و فقط در نقلقولها از صدای شاهد استفاده شده است و مهمتر اینکه گاهی سکوتها تأثیر بیشتری از صداها دارند.
اوایل فیلم راوی بهصراحت میگوید جز چند عکس سیاهوسفید و تصویر گنگ دیگر چیزی از زنان وجود ندارد که آنها هم در گذر زمان بهمرور رنگ باختهاند! بهمرور در فیلم از دلنوشتههای احمد کسروی، یحیی دولتآبادی، اعتمادالسلطنه، مورگان شوستر و... و برخی از جراید و روزنامهها، استناد میکند که زنان مشروطهخواه و استقلالطلب چندان محلی از اعراب ندارند! چراکه در همان زمان با وجود دیدگاه ترقیخواهانه، در فرهنگ مشروطه زنان بهعنوان همسر، خواهر یا دختران پادشاهان و آزادیخواهان نام برده میشدند! حتی روایت شده که روزی نام خواهر یکی از زنان ناصرالدینشاه بر زبان سفیر انگلیس جاری شد، غوغایی درگرفت و درنهایت روابط دیپلماتیک قطع میشود!
در لابهلای تصاویر فیلم، یکی از عکسهای بهیادمانده از عصر قجر بیشتر از تصاویر دیگر رخ مینمایاند؛ اینکه چند زن روبندپوش درون قاب و پشت به دوربین در حال حرکتند که یکی از آنها، رو به دوربین یواشکی روبنده سفید خود را کنار زده و با چشمان وحشتزده و لرزان نگاه میکند؛ نگاهی عمیق و معنادار که عکاس همان لحظه را شکار کرد. «چشمهایش» گواه وضعیت زنان آن روزگار است، او مجبور بود پشت پرده باشد، اما بالاخره پرده را کنار میزند و صدایش - چشمهایش -
را به تاریخ - به ما و آیندگان - میرساند!
تازه لابهلای خطوط گمشده و غبارگونه تاریخ، وضعیت زنان حرمسرا در قیاس با مردم کوچهوبازار بهتر بوده است!
از میان 80 تا 500 زن عقدی و صیغهای حرمسرای ناصرالدینشاه، نقاش و شاعره، نوازنده و آوازخوان بوده، اما از سر فقر و فرط تصدق بیمحلی قبله عالم، اوقات بیکاری زیادي داشتند و از فرار چهکنم چهکنمها به دود و قلیان پناه بردند و لاجرم در اندرونی غش کردند! یا برای جلب نظر اعلیحضرت همایونی به جادو و جنبل متصل شدند! تنها به دلیل افسارگسیختگی شهوت، خودخواهی، لاابالیگری و بیفرهنگی ناصرالدینشاه در آن حرمسرای کذایی اسیر بودند!
اما همین زنان بختبرگشته به محض شعلهورشدن جنبش تنباکو با درایت انیسالدوله، سوگلی خردمند ناصرالدینشاه، با میرزای شیرازی همصدا شدند و قلیانها را شکستند و مقابل شاه دیکتاتور ایستادگی کردند. حتی انیسالدوله در جواب ناصرالدینشاه که دلیل تحریم قلیان را پرسید، گفت «همان کسی که مرا عقد تو کرد، همان هم قلیان را تحریم کرد»، اما فرجام این زن خردمند چه شد؟ امروز عمارت او نهتنها به میراث فرهنگی سپرده نشده، بلکه در تملک «اتحادیه قصابان گوشت گوسفندی» است! اغلب تصاویر موجود در فیلم را بارها و بارها دیدهایم، اما این تصاویر تکراری در جهت کانسپت فیلم که همانا نقش مغفول زنان است، رویکرد تازهای را رقم میزند. ضمن اینکه برخی از صحنههای فیلم بدیع و تازه هم هستند. حسن فیلمهایی اینچنینی این است که اطلاعات منقح را یکجا در اختیار مخاطبان نکتهسنج و آگاه قرار میدهد و آنها را وادار میکند تاریخ را از نو بخوانند، بار دیگر گردوغبارش را بزدایند و به پرسشهای جدید و پاسخهای صیقلیافتهتری برسند و چه از این بهتر که یکی از اهداف سینما همین مستند است؛ تلنگر و روشنگری.
معرفی هریک از زنان مشروطهخواه و مبارز در راه استقلال وطن همچون زینتپاشا که در جنبش تبریز در کنار ستارخان و باقرخان نقش مهمی داشت و خوشبختانه امروزه سردیس او در موزه مشروطیت نگهداری میشود، در حد تلنگری است و مخاطب باید به دنبال داستان کامل او برود یا زنان ناشناسی مانند آسیفیک، لیلای گیلانی، عذرای کرد و... که در راه استقلال وطن شهید شدند، اسامی ناشناختهای بودند که شناسایی آنها میتواند شروع یک حرکت باشد. درحقیقت گرچه این زنان بینامونشان ماندند، اما نقش خود را سر بزنگاه درست بازی کردند. گفته میشود در توپپراکنی مجلس و اعدام مشروطهخواهان فقط زنان جرئت کردند جنازههای کشتهشدگان را از روی زمین جمع کنند و دست آخر تصاویر فیلم به صحنههای پرتپش روزهای پیروزی انقلاب اسلامی پیوند میخورد. با وجود برخی مصلحتها و ملاحظات، فیلمساز میخواهد برخی از واقعیات را که در رسانه ملی ممنوع است به نمایش گذارد. در روزهای پیروزی انقلاب زنان چه باحجاب وچه بیحجاب در خیابانها کنار مردان حضور داشتند و با عکاسی و گل هدیهدادن نقش تاریخی خود را ایفا کردند. این پردهنشینان دیگر مهجور نمیمانند... .
فرانک آرتا: فیلم مستند «نیمه پنهان ماه» روایتگر حلقه گمشده تاریخ ماست؛ تاریخی که بنا به گواه نوشتههای مورخان و رویدادهای تلخ و شیرینش، گویی فقط نظارهگرِ «مردان» بوده! هرچند فیلمساز هم اصرار نداشته نوک تندوتیز تیغ نقدِ خود را به سوی «مردان» نشانه بگیرد و حکم به محکومیت آنها صادر کند و به جای نمایش کشمکش ازلی- ابدی میان زنان و مردان، راست و مستقیم سر اصل موضوع میرود و با طرح سؤالی کلیدی، پاسخ درخورش را دنبال و داستان خود را روایت میکند. در این روایت فیلمساز هم درگیر داستان میشود و با برگزینی روایت اول شخص، خود را جستوجوگر و تاریخپژوه معرفی میکند که نتیجه یافتههایش را با مخاطبان فیلم به اشتراک میگذارد. در ابتدای فیلم این پرسش مطرح میشود که چرا تاریخ درباره حضور زنان در قیام مشروطه سکوت کرده است؟ اصلا زنان در جنبش مشروطیت ایران چگونه عمل كرده و چه نقشی ایفا کردند؟
از همان ابتدای فیلم، صدای سرد و گویی رنجکشیده گوینده زن گفتار متن (narrator) که روی تصاویر و عکسهای بهجامانده از عصر ناصری میلغزد، با وضعیت زنان قاجار با روزگار استبدادزده، جامعه عقب نگهداشتهشده و حکمرانی حاکمان بیخرد آشنا میشویم. فیلمساز با نزدیکترشدن به تصاویر، نبض تماشاگر را به دست میگیرد و مخاطبان کنجکاو را با خود همسفر میکند. در همه عکسها زنان، چادری مشکین بر سر و روبندهای سفید دارند. گویی «فردیت ِ زن» محلی از اعراب ندارد و اجتماع زنان به تودههای بیسروشکلی تنه میزند که فقط از طریق سایهروشنها ظهور و حضور پیدا میکنند!
فیلمساز عامدانه روایت اول شخص را برگزید تا خود را تافتهجدابافته معرفی نکند و سهمی از درد و رنجهاي زنان در گذر تاریخ ببرد کمااینکه در تکپلانهایی که در طول فیلم از چهره و شکل نشستن او میبینیم، شاهد رنجشهایش هم میشویم. طراحی صدای فیلم بیشتر همهمهاي گنگ و نالان را تداعی میکند تا تکگویی زنی را و فقط در نقلقولها از صدای شاهد استفاده شده است و مهمتر اینکه گاهی سکوتها تأثیر بیشتری از صداها دارند.
اوایل فیلم راوی بهصراحت میگوید جز چند عکس سیاهوسفید و تصویر گنگ دیگر چیزی از زنان وجود ندارد که آنها هم در گذر زمان بهمرور رنگ باختهاند! بهمرور در فیلم از دلنوشتههای احمد کسروی، یحیی دولتآبادی، اعتمادالسلطنه، مورگان شوستر و... و برخی از جراید و روزنامهها، استناد میکند که زنان مشروطهخواه و استقلالطلب چندان محلی از اعراب ندارند! چراکه در همان زمان با وجود دیدگاه ترقیخواهانه، در فرهنگ مشروطه زنان بهعنوان همسر، خواهر یا دختران پادشاهان و آزادیخواهان نام برده میشدند! حتی روایت شده که روزی نام خواهر یکی از زنان ناصرالدینشاه بر زبان سفیر انگلیس جاری شد، غوغایی درگرفت و درنهایت روابط دیپلماتیک قطع میشود!
در لابهلای تصاویر فیلم، یکی از عکسهای بهیادمانده از عصر قجر بیشتر از تصاویر دیگر رخ مینمایاند؛ اینکه چند زن روبندپوش درون قاب و پشت به دوربین در حال حرکتند که یکی از آنها، رو به دوربین یواشکی روبنده سفید خود را کنار زده و با چشمان وحشتزده و لرزان نگاه میکند؛ نگاهی عمیق و معنادار که عکاس همان لحظه را شکار کرد. «چشمهایش» گواه وضعیت زنان آن روزگار است، او مجبور بود پشت پرده باشد، اما بالاخره پرده را کنار میزند و صدایش - چشمهایش -
را به تاریخ - به ما و آیندگان - میرساند!
تازه لابهلای خطوط گمشده و غبارگونه تاریخ، وضعیت زنان حرمسرا در قیاس با مردم کوچهوبازار بهتر بوده است!
از میان 80 تا 500 زن عقدی و صیغهای حرمسرای ناصرالدینشاه، نقاش و شاعره، نوازنده و آوازخوان بوده، اما از سر فقر و فرط تصدق بیمحلی قبله عالم، اوقات بیکاری زیادي داشتند و از فرار چهکنم چهکنمها به دود و قلیان پناه بردند و لاجرم در اندرونی غش کردند! یا برای جلب نظر اعلیحضرت همایونی به جادو و جنبل متصل شدند! تنها به دلیل افسارگسیختگی شهوت، خودخواهی، لاابالیگری و بیفرهنگی ناصرالدینشاه در آن حرمسرای کذایی اسیر بودند!
اما همین زنان بختبرگشته به محض شعلهورشدن جنبش تنباکو با درایت انیسالدوله، سوگلی خردمند ناصرالدینشاه، با میرزای شیرازی همصدا شدند و قلیانها را شکستند و مقابل شاه دیکتاتور ایستادگی کردند. حتی انیسالدوله در جواب ناصرالدینشاه که دلیل تحریم قلیان را پرسید، گفت «همان کسی که مرا عقد تو کرد، همان هم قلیان را تحریم کرد»، اما فرجام این زن خردمند چه شد؟ امروز عمارت او نهتنها به میراث فرهنگی سپرده نشده، بلکه در تملک «اتحادیه قصابان گوشت گوسفندی» است! اغلب تصاویر موجود در فیلم را بارها و بارها دیدهایم، اما این تصاویر تکراری در جهت کانسپت فیلم که همانا نقش مغفول زنان است، رویکرد تازهای را رقم میزند. ضمن اینکه برخی از صحنههای فیلم بدیع و تازه هم هستند. حسن فیلمهایی اینچنینی این است که اطلاعات منقح را یکجا در اختیار مخاطبان نکتهسنج و آگاه قرار میدهد و آنها را وادار میکند تاریخ را از نو بخوانند، بار دیگر گردوغبارش را بزدایند و به پرسشهای جدید و پاسخهای صیقلیافتهتری برسند و چه از این بهتر که یکی از اهداف سینما همین مستند است؛ تلنگر و روشنگری.
معرفی هریک از زنان مشروطهخواه و مبارز در راه استقلال وطن همچون زینتپاشا که در جنبش تبریز در کنار ستارخان و باقرخان نقش مهمی داشت و خوشبختانه امروزه سردیس او در موزه مشروطیت نگهداری میشود، در حد تلنگری است و مخاطب باید به دنبال داستان کامل او برود یا زنان ناشناسی مانند آسیفیک، لیلای گیلانی، عذرای کرد و... که در راه استقلال وطن شهید شدند، اسامی ناشناختهای بودند که شناسایی آنها میتواند شروع یک حرکت باشد. درحقیقت گرچه این زنان بینامونشان ماندند، اما نقش خود را سر بزنگاه درست بازی کردند. گفته میشود در توپپراکنی مجلس و اعدام مشروطهخواهان فقط زنان جرئت کردند جنازههای کشتهشدگان را از روی زمین جمع کنند و دست آخر تصاویر فیلم به صحنههای پرتپش روزهای پیروزی انقلاب اسلامی پیوند میخورد. با وجود برخی مصلحتها و ملاحظات، فیلمساز میخواهد برخی از واقعیات را که در رسانه ملی ممنوع است به نمایش گذارد. در روزهای پیروزی انقلاب زنان چه باحجاب وچه بیحجاب در خیابانها کنار مردان حضور داشتند و با عکاسی و گل هدیهدادن نقش تاریخی خود را ایفا کردند. این پردهنشینان دیگر مهجور نمیمانند... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.