يادداشتي از فرهاد مهندسپور دربارۀ «فتحنامۀ کلات»
در خواب سری نیست سری اگر هست در بیداریست1
نمایشنامۀ «فتحنامۀ کلات» را بهرام بیضایی در سال 1361 نوشته و یکی از نمایشنامههایی است که در آن بهرام بیضایی، پژوهشگر، نویسنده و کارگردان تئاتر و سینمای ایران اینبار نیز خواسته و توانسته است در قالب داستانی تاریخی به سه ویژگی بنیادینی که پیش از این نیز در نگرۀ خود داشته بپردازد. در اینجا تلاش خواهم کرد اشارهای کوتاه به این سه ویژگی داشته باشم.
نخست اینکه این نمایشنامهای است در فرم اجرایی نمایش ایرانی، و افزون بر آن برای بهرهوری از گسترۀ آزادانۀ هنر روایی سنت نمایشهای ایرانی. «قصهخوان» در اینجا نقش خود را با روایت زمینۀ نمایش و معرفی اشخاص نسخه آغاز میکند، همچنانکه با گفتار خود، نمایش را به سرانجام میرساند. ولی بیش از این در جایجای متن و به شکلی که بسیار ساده مینماید به تفسیر رویدادها میپردازد. به این ترتیب «قصهخوان» و «پیرزنان» در جایگاهی که یادآور همسرایان در تراژدیهای یونانیاند، در شمایلی یکه، و در بخشبندی رویدادها، گسستهای زمانی را فراهم میکند. این فرایند یادآور تنهایی درکناشدنی «آیبانو» است، یکه زنی که شهرزادوار خود را به مهلکۀ مردان و سرداران جنگجو میاندازد. این همه برای آن است تا گفته آید که آنچه روی میدهد امکانی پیش از این، ناممکن شده است؛ بخشی غایبمانده یا انکارشده از زندگی که نمایش آن را امکانپذیر ساخته است. پلات نمایشنامه در درون این فرمِ بیپیرایۀ روایی، با ورود شخصیت «آیبانو» و تصمیم او برای واژگونی وضعیت به سویهای انسانی و بهدور از خشونت و جنگ، و با رویدادهايي که به شتاب رخ میدهند، پیچیده و پیچیدهتر شده
است. «فتحنامۀ کلات» از این منظر، و در قیاس با نمایشنامۀ «افرا یا روز میگذرد» که بهرام بیضایی آن را در سال 1376 نوشته، پلاتی پیچیدهتر دارد. صحنههای رویارویی «آیبانو» با سرداران جنگ، با توغای، با تویخان و با دوستاقبان و میر اجل جزو بهیادماندنیترین موقعیتها در نمایشنامههای فارسیاند. و باز از این دست، دگرگونی شخصیت توغای در رویارویی با دوستاقبان و میر اجل، و سپس «آیبانو» است که دستاورد آگاهیهایی است که شخصیت در فضا و بحران زیستیاش آن را درمییابد و این همه پیآمد جهان پیچیده و درهمتنیدهای است که بهرام بیضایی آن را در درامی روایی بنا کرده و این مایۀ شگفتی است.
دوم اینکه زبان نمایشنامه، شعری بیپیرایه و به تمامی نمایشی است تا آنجا که یادآور «شعر طبیعت چیزها» در تاکیدهای نیما یوشیج است. این ویژگی که هنوز مسئله شعر فارسی است، در نمایشنامۀ «فتحنامۀ کلات» و در قالب شعر نمایشی، تازگی و زندگی خود را یافته است. نمیدانم اگر نیما امروز زنده میبود دراینباره چه میگفت ولی اگر منظومه «افسانه» را گام نخست در شعر نمایشی فارسی بدانیم بهرام بیضایی با فراخواندن آن در زمینۀ فرم نمایشی و روایی ایرانی، به آن پیدایی و گسترهای چشمگیر بخشیده است. برای نمونه:
اوبرات: سربند بر سرش، بنشانند بر خرش!
سولدوس: جنگجامۀ توغای بر قاطری بپوشانیم؛ کلاهخود این بر آن!
پتیارهای نشسته سوارش دهلزنان!
و یا: آیبانو: پس چرا نمیجنگی؛
توغای پشت کرده به دشمن،
توغای لافزن!
توغای: من؟
آیبانو: توغای فراری خاموش!
مُهر توغای را بزنید زیر این فرمان
بیاویزید و بخوانید برای توغانیان؛
شمشیر هر چه زودتر بنهند، تا از مرگ بیامان برهند.
بهرام بیضایی برای خلق فضای تاریخی نمایشنامه، دایرۀ بزرگی از واژگان فارسی، ترکی، مغولی، سغدی و تاجیک را به شعر کشانده و به گفتگوی نمایشی درآورده است. این نمونهها را میتوان در گفتگوی توغای با سردارانش به فراوانی یافت. فضای خالی صحنه، آنچه که در توضیح صحنه آمده، با همین زبان نمایشی، آوردگاه و تجلیگاه همۀ صحنهها و کارزارهایی شده است که بیرون از صحنه رخ میدهند تا آنجا که در بخشهای پایانی در آمد و شد پیکها، با انفجاری از تصاویر روبروییم که دستاورد گفتار اشخاص نمایش است. بهرام بیضایی در فتحنامۀ کلات با اتکا به همین شعر روایی، همۀ زوایا و فضاهای دراماتیک را ساخته و پرداخته است. زبان در فتحنامۀ کلات یک کارکرد دیگر هم دارد؛ آرایهای است که شخصیتهای نمایش با آن پنهان میشوند تا صورتی دیگر را از خود بنمایانند. زبان در این نمایشنامه بخشی از «بدلپوشی» کسان نمایش است. درست در همینجاست که بهرام بیضایی به یکی از ویژگیهای زبان فارسی امروز اشاره میکند.
سوم اینکه «فتحنامۀ کلات» نمایشنامهای به صراحت و روشنی، امروزین است؛ نمایشنامهای درباره ایران امروز و انسان امروز، بیآنکه نیازی باشد کسان نمایش مصداقی صریح داشته باشند. به این ترتیب گویا ما با نمایشنامهای با رویدادی تاریخی روبرو نیستیم؛ این ما هستیم در صورتهای بدلپوشانۀمان. نه داستانِ کسان نمایش، که منطق زیستشان و عقلانیت رودرروئیشان امروزین است. مفاهیمی همچون «شهر» در گفتگوی توغای با دینکیز، و یا «عشق» در گفتار «آیبانو» مفاهیمی بهروز و امروزین شدهاند. به امروز کشاندن تاریخ، بخشی از فرایند «تاریخیکردن تاریخ» است که برای ما ایرانیان از شام شب ضروریتر است و ازاینرو باید سپاسگزار بهرام بیضایی باشیم.
برگردان «فتحنامۀ کلات» به انگلیسی به همت والای منوچهر انور کاری است کارستان در ترجمۀ ما برای دیگران. هرچند این ارزیابی در توان و دانش من نیست، ولی بسیار مشتاقم رای صاحبنظران را دراینباره بدانم که زبان نمایشنامه در ترجمه چگونه طراحی و بازآفرینی شده است. زیرا شاعرانگی بهرام بیضایی در جهانی که هیچ شاعرانه نیست، کاری است شگرف. برای این همه، باید بیش از اینها سپاسگزار نعمت وجود او باشیم. نمیدانم آیا اساسا میتوانم چشم داشته باشم که برگردان انگلیسی شعر نمایشی فتحنامۀ کلات، برای خوانندۀ انگلیسیزبان همانقدر لذتبخش باشد یا نه.
1. صفحه 99 نمایشنامه دهم دی 1395
نمایشنامۀ «فتحنامۀ کلات» را بهرام بیضایی در سال 1361 نوشته و یکی از نمایشنامههایی است که در آن بهرام بیضایی، پژوهشگر، نویسنده و کارگردان تئاتر و سینمای ایران اینبار نیز خواسته و توانسته است در قالب داستانی تاریخی به سه ویژگی بنیادینی که پیش از این نیز در نگرۀ خود داشته بپردازد. در اینجا تلاش خواهم کرد اشارهای کوتاه به این سه ویژگی داشته باشم.
نخست اینکه این نمایشنامهای است در فرم اجرایی نمایش ایرانی، و افزون بر آن برای بهرهوری از گسترۀ آزادانۀ هنر روایی سنت نمایشهای ایرانی. «قصهخوان» در اینجا نقش خود را با روایت زمینۀ نمایش و معرفی اشخاص نسخه آغاز میکند، همچنانکه با گفتار خود، نمایش را به سرانجام میرساند. ولی بیش از این در جایجای متن و به شکلی که بسیار ساده مینماید به تفسیر رویدادها میپردازد. به این ترتیب «قصهخوان» و «پیرزنان» در جایگاهی که یادآور همسرایان در تراژدیهای یونانیاند، در شمایلی یکه، و در بخشبندی رویدادها، گسستهای زمانی را فراهم میکند. این فرایند یادآور تنهایی درکناشدنی «آیبانو» است، یکه زنی که شهرزادوار خود را به مهلکۀ مردان و سرداران جنگجو میاندازد. این همه برای آن است تا گفته آید که آنچه روی میدهد امکانی پیش از این، ناممکن شده است؛ بخشی غایبمانده یا انکارشده از زندگی که نمایش آن را امکانپذیر ساخته است. پلات نمایشنامه در درون این فرمِ بیپیرایۀ روایی، با ورود شخصیت «آیبانو» و تصمیم او برای واژگونی وضعیت به سویهای انسانی و بهدور از خشونت و جنگ، و با رویدادهايي که به شتاب رخ میدهند، پیچیده و پیچیدهتر شده
است. «فتحنامۀ کلات» از این منظر، و در قیاس با نمایشنامۀ «افرا یا روز میگذرد» که بهرام بیضایی آن را در سال 1376 نوشته، پلاتی پیچیدهتر دارد. صحنههای رویارویی «آیبانو» با سرداران جنگ، با توغای، با تویخان و با دوستاقبان و میر اجل جزو بهیادماندنیترین موقعیتها در نمایشنامههای فارسیاند. و باز از این دست، دگرگونی شخصیت توغای در رویارویی با دوستاقبان و میر اجل، و سپس «آیبانو» است که دستاورد آگاهیهایی است که شخصیت در فضا و بحران زیستیاش آن را درمییابد و این همه پیآمد جهان پیچیده و درهمتنیدهای است که بهرام بیضایی آن را در درامی روایی بنا کرده و این مایۀ شگفتی است.
دوم اینکه زبان نمایشنامه، شعری بیپیرایه و به تمامی نمایشی است تا آنجا که یادآور «شعر طبیعت چیزها» در تاکیدهای نیما یوشیج است. این ویژگی که هنوز مسئله شعر فارسی است، در نمایشنامۀ «فتحنامۀ کلات» و در قالب شعر نمایشی، تازگی و زندگی خود را یافته است. نمیدانم اگر نیما امروز زنده میبود دراینباره چه میگفت ولی اگر منظومه «افسانه» را گام نخست در شعر نمایشی فارسی بدانیم بهرام بیضایی با فراخواندن آن در زمینۀ فرم نمایشی و روایی ایرانی، به آن پیدایی و گسترهای چشمگیر بخشیده است. برای نمونه:
اوبرات: سربند بر سرش، بنشانند بر خرش!
سولدوس: جنگجامۀ توغای بر قاطری بپوشانیم؛ کلاهخود این بر آن!
پتیارهای نشسته سوارش دهلزنان!
و یا: آیبانو: پس چرا نمیجنگی؛
توغای پشت کرده به دشمن،
توغای لافزن!
توغای: من؟
آیبانو: توغای فراری خاموش!
مُهر توغای را بزنید زیر این فرمان
بیاویزید و بخوانید برای توغانیان؛
شمشیر هر چه زودتر بنهند، تا از مرگ بیامان برهند.
بهرام بیضایی برای خلق فضای تاریخی نمایشنامه، دایرۀ بزرگی از واژگان فارسی، ترکی، مغولی، سغدی و تاجیک را به شعر کشانده و به گفتگوی نمایشی درآورده است. این نمونهها را میتوان در گفتگوی توغای با سردارانش به فراوانی یافت. فضای خالی صحنه، آنچه که در توضیح صحنه آمده، با همین زبان نمایشی، آوردگاه و تجلیگاه همۀ صحنهها و کارزارهایی شده است که بیرون از صحنه رخ میدهند تا آنجا که در بخشهای پایانی در آمد و شد پیکها، با انفجاری از تصاویر روبروییم که دستاورد گفتار اشخاص نمایش است. بهرام بیضایی در فتحنامۀ کلات با اتکا به همین شعر روایی، همۀ زوایا و فضاهای دراماتیک را ساخته و پرداخته است. زبان در فتحنامۀ کلات یک کارکرد دیگر هم دارد؛ آرایهای است که شخصیتهای نمایش با آن پنهان میشوند تا صورتی دیگر را از خود بنمایانند. زبان در این نمایشنامه بخشی از «بدلپوشی» کسان نمایش است. درست در همینجاست که بهرام بیضایی به یکی از ویژگیهای زبان فارسی امروز اشاره میکند.
سوم اینکه «فتحنامۀ کلات» نمایشنامهای به صراحت و روشنی، امروزین است؛ نمایشنامهای درباره ایران امروز و انسان امروز، بیآنکه نیازی باشد کسان نمایش مصداقی صریح داشته باشند. به این ترتیب گویا ما با نمایشنامهای با رویدادی تاریخی روبرو نیستیم؛ این ما هستیم در صورتهای بدلپوشانۀمان. نه داستانِ کسان نمایش، که منطق زیستشان و عقلانیت رودرروئیشان امروزین است. مفاهیمی همچون «شهر» در گفتگوی توغای با دینکیز، و یا «عشق» در گفتار «آیبانو» مفاهیمی بهروز و امروزین شدهاند. به امروز کشاندن تاریخ، بخشی از فرایند «تاریخیکردن تاریخ» است که برای ما ایرانیان از شام شب ضروریتر است و ازاینرو باید سپاسگزار بهرام بیضایی باشیم.
برگردان «فتحنامۀ کلات» به انگلیسی به همت والای منوچهر انور کاری است کارستان در ترجمۀ ما برای دیگران. هرچند این ارزیابی در توان و دانش من نیست، ولی بسیار مشتاقم رای صاحبنظران را دراینباره بدانم که زبان نمایشنامه در ترجمه چگونه طراحی و بازآفرینی شده است. زیرا شاعرانگی بهرام بیضایی در جهانی که هیچ شاعرانه نیست، کاری است شگرف. برای این همه، باید بیش از اینها سپاسگزار نعمت وجود او باشیم. نمیدانم آیا اساسا میتوانم چشم داشته باشم که برگردان انگلیسی شعر نمایشی فتحنامۀ کلات، برای خوانندۀ انگلیسیزبان همانقدر لذتبخش باشد یا نه.
1. صفحه 99 نمایشنامه دهم دی 1395
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.