ایران و پیمان مکه؛فرصتی برای بازتعریف امنیت منطقه

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

محمد مدرسی

تحولات امنیتی خاورمیانه بار دیگر نشان داده است نظم منطقه‌ای در حال تغییر است. در چنین شرایطی، کشورهایی که نتوانند در شکل‌دهی به ترتیبات جدید امنیتی نقش ایفا کنند، ناگزیر باید خود را با نظمی تطبیق دهند که دیگران طراحی کرده‌اند. امضای «پیمان دفاعی مکه» میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در هفتم آگوست ۲۰۲۶، یکی از نشانه‌های مهم این تحول است؛ توافقی که بر اساس آن، حمله مسلحانه به یکی از اعضا، حمله به همه اعضا تلقی می‌شود و همکاری‌های دفاعی میان سه کشور را تقویت می‌کند. در این میان، پرسش مهم برای ایران این است: آیا باید بیرون از این ترتیبات بایستد یا برای پیوستن و تبدیل آن به یک سازوکار فراگیر امنیت منطقه‌ای تلاش کند؟ به نظر می‌رسد پاسخ، با درنظرگرفتن منافع ملی ایران، نیازمند بررسی جدی گزینه دوم است.

نخست؛ ایران نباید از معماری امنیتی منطقه حذف شود

ایران یکی از مهم‌ترین قدرت‌های جغرافیایی، جمعیتی، اقتصادی و نظامی منطقه است. کشوری با چنین موقعیتی نمی‌تواند نسبت به شکل‌گیری یک سازوکار امنیتی جدید در پیرامون خود بی‌تفاوت باشد. پیوستن ایران می‌تواند از شکل‌گیری ترتیبات امنیتی بدون حضور تهران جلوگیری کند و به ایران امکان دهد به‌جای آنکه صرفا موضوع امنیت منطقه باشد، به یکی از طراحان امنیت منطقه تبدیل شود.

دوم؛ تبدیل رقابت ایران و عربستان به همکاری

سال‌ها رقابت میان تهران و ریاض یکی از موضوعات مهم در خاورمیانه بوده است. اما تحولات سال‌های اخیر نشان داده گفت‌وگو و تنش‌زدایی میان دو کشور امکان‌پذیر است. اگر عربستان و ایران در یک چارچوب امنیتی مشترک قرار گیرند، بخشی از رقابت‌های ژئوپلیتیکی دو کشور می‌تواند به همکاری تبدیل شود. چنین اتفاقی نه‌تنها برای تهران و ریاض، بلکه برای کل منطقه اهمیت دارد.

سوم؛ کاهش زمینه مداخله قدرت‌های فرامنطقه‌ای

یکی از مهم‌ترین مشکلات خاورمیانه، وابستگی امنیت کشورهای منطقه به قدرت‌های خارج از منطقه است. هرچه کشورهای منطقه بتوانند امنیت خود را از طریق سازوکارهای جمعی و بومی تأمین کنند، نیاز آنها به قدرت‌های خارجی کاهش خواهد یافت. پیمانی که ایران، عربستان، ترکیه و پاکستان را در یک چارچوب امنیتی قرار دهد، می‌تواند گامی در جهت امنیت منطقه‌ای بدون وابستگی باشد.

چهارم؛ استفاده از ظرفیت‌های مکمل ایران، ترکیه و پاکستان

هریک از این کشورها ظرفیت‌های متفاوتی دارند. ایران از موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز، توانمندی‌های دفاعی و دسترسی به خلیج فارس، دریای عمان و آسیای مرکزی برخوردار است. ترکیه دارای ارتش قدرتمند، صنعت دفاعی رو به رشد و موقعیت راهبردی میان آسیا و اروپا است. پاکستان نیز علاوه بر توان نظامی، دارای موقعیت ویژه‌ای در جنوب آسیا و دسترسی به دریای عرب است. ترکیب این ظرفیت‌ها می‌تواند یک شبکه امنیتی قدرتمند در بخش بزرگی از جهان اسلام ایجاد کند.

پنجم؛ افزایش قدرت بازدارندگی ایران

عضویت در یک سازوکار دفاع جمعی، در صورت طراحی دقیق و متوازن، می‌تواند هزینه هرگونه تجاوز نظامی به اعضا را افزایش دهد. بازدارندگی صرفا به معنای داشتن سلاح بیشتر نیست؛ گاهی تعهد متقابل کشورها به امنیت یکدیگر خود عاملی مهم برای جلوگیری از محاسبات اشتباه و ماجراجویی نظامی است.

ششم؛ تبدیل پیمان مکه از یک ائتلاف محدود به یک نظام امنیت جمعی

مهم‌ترین مزیت احتمالی حضور ایران این است که می‌تواند ماهیت پیمان را تغییر دهد. پیمان مکه نباید به یک ائتلاف محدود سه‌جانبه یا بلوکی در برابر کشور دیگری تبدیل شود، بلکه می‌تواند به تدریج به پیمان امنیت جمعی کشورهای منطقه تبدیل شود. در چنین چارچوبی، ایران، عربستان، ترکیه، پاکستان و سایر کشورهای علاقه‌مند می‌توانند درباره اصولی مانند عدم تجاوز، تمامیت ارضی، مبارزه با تروریسم، امنیت انرژی، امنیت دریایی و حل مسالمت‌آمیز اختلافات به توافق برسند.

اما عضویت؛ نه به هر قیمت

البته پیوستن ایران نباید بدون مذاکره و بدون تضمین منافع ملی صورت گیرد. تهران باید پیش از عضویت، درباره چند اصل اساسی اطمینان حاصل کند:

اول، پیمان علیه هیچ کشور عضو یا غیرعضوی طراحی نشده باشد.

دوم، اختلافات دوجانبه میان اعضا به‌ طور خودکار به بحران نظامی تبدیل نشود.

سوم، اصل عدم تجاوز، امضای پیمان عدم تجاوز اعضا، احترام به تمامیت ارضی اعضا به‌صراحت تضمین شود.

چهارم، تصمیم‌گیری‌های نظامی پیمان صرفا بر اساس اجماع اعضا باشد.

پنجم: پیمان به بستری برای همکاری‌های اقتصادی، انرژی، حمل‌ونقل و فناوری نیز تبدیل شود.

ایران؛ بیرون از پیمان یا در درون آن؟

پرسش اصلی امروز نباید صرفا این باشد که «آیا ایران عضو پیمان مکه بشود یا نه؟»؛ پرسش راهبردی‌تر این است: آیا ایران می‌خواهد در آینده امنیت منطقه را دیگران طراحی کنند یا خود یکی از طراحان آن باشد؟ ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی، تاریخی و ژئوپلیتیکی خود نمی‌تواند نسبت به چنین تحولی بی‌تفاوت بماند. حضور فعال ایران می‌تواند پیمان مکه را از یک توافق دفاعی سه‌جانبه به بستری برای شکل‌گیری نظام امنیت جمعی منطقه‌ای تبدیل کند.