روحانیت شیعه و سیاست در ایران
سیرانوش موسوی
تاریخ مبارزاتی شیعه ابعاد سیاسی این مذهب را گسترش بسیاری داد، بهگونهایکه تفکیک «دین و دولت» و «دین و سیاست» از تفکر شیعه بسیار سخت و غیرممکن است. آموزه و اندیشههای شیعه پیوسته شیعیان را متوجه مسایل اجتماعی و سیاسی میکرد و از آنها انتظار داشت که در برابر اینگونه مسایل موضعگیریهای قاطعانهای از خود نشان دهند. پس، اندیشه در شیعه صرفا در نظر باقی نمیماند، بلکه در عرصه عمل نیز تسری مییابد. شیعیان تاکید دارند که تا زمان حضور امام، این امام معصوم است که بیشترین شایستگی را برای هدایت و راهنمایی مسلمین داراست؛ اما بعد از او این مسوولیت بر عهده فقیهان یا وارثان امامان و پیامبر (فقیه و مجتهد به کسی گفته میشود که از دانش فقه برخوردار باشد و توانایی اجتهاد، یعنی استنباط احکام و قوانین شرعی را از منابع و ادله اربعه، داشته باشد. ارجاع شیعیان به عالمان دینی در عصر امام صادق(ع) به بعد آغاز میشود. در واقع ارجاع مسلمانان به عالمان و فقیهان هم در زمینه نیازهای علمی و هم در زمینه نیازهای اجتماعی مانند جمعآوری خمس و قضاوت بوده است) قرار میگیرد که باید در برابر حکومتهای جائر، هادی مسلمین باشند. مبارزه علیه ظلم
و ستم حکومتهای جائر و همچنین تلاش برای استقرار حکومتی مشروع چهره مبارزاتی شیعیان را دوچندان کرده بود. اما در اقلیتبودن شیعیان و حاکمبودن حکومتهای متعصب غیر شیعه، مجال چندانی برای به ثمر نشستن تلاش شیعیان باقی نمیگذاشت و اغلب آنها چارهای جز تقیه (پنهان کردن عقاید) نداشتند. رویکارآمدن صفویه تنفس جدیدی برای شیعیان به همراه آورد. پادشاهان شیعهمذهب صفوی، علمای شیعی را که در سراسر جهان اسلام پراکنده بودند (بهخصوص علمای «جبل عامل») به ایران دعوت، و ایران را به محل پرشکوهی برای پرورش افکار شیعی مبدل کردند. دولت صفوی علاوه بر اعتقاد به مذهب تشیع، تشیع را مظهر نشاندادن هویت ملی، استقلال کشور و وجه تمایز آن از امپراتوری عثمانی قرار داد. این فضا نیاز آنها به جلب حمایت روحانیون را بیشازپیش کرده بود. به همین دلیل زمینه رشد و اعتلای فکری و تشکیلات روحانیت شیعه را فراهم و بهطور مستقیم و غیرمستقیم در سازماندهی و بازسازی روحانیون موثر واقع شدند. اما در دوران نادرشاه، از نفوذ روحانیت شیعی، کاسته میشود؛ چراکه نادر مایل نبود علمای دینی در کار حکومت و دولت دخالت کنند. نادر که قدرت نظامی بسیار زیادی داشت، موقوفات
را تصرف و تلاش کرد تشیع را در ایران از رسمیت بیندازد. وی امیدوار بود تا مذهب تشیع را در کنار چهار مکتب تسنن، بهعنوان مذهب پنجم درآورد؛ اما این نظریه از هر طرف رد و با کشتهشدن او به فراموشی سپرده شد. در دوره کریمخان زند روحانیت کمکم موقعیت پیشین خود را به دست آورد و دیگر از تعدی نادر به جان و مالشان خبری نبود. با رویکارآمدن قاجار، بار دیگر اساس حکومت مرکزی ایران بر مبنای تشیع نهاده شد؛ بهویژه از زمان فتحعلیشاه به بعد، علما و مدارس حوزوی مورد حمایت واقع شدند. تشیع اصولی در دوره قاجار، جان تازهای گرفته بود و کمکم نقش پادشاهان را از هرگونه محتوای مذهبی خالی کرد. علمای شیعی در این دوره از دولت مستقل شدند و این استقلال را مدیون بهرهمندی از وجوهات شرعی بودند. روحانیون دراین دوره از قدرت و استقلال عمل بیشتری برخوردار شدند و توانستند نقش فعالی در سیاست ایفا کنند. ازآنجاکه انحصار قضاوت و آموزشوپرورش در دست روحانیت بود، پایگاه اجتماعی آنها نزد مردم افزایش یافت و آنها صدای اعتراض مردم شدند. نمونه بارز فعالیت روحانیت شیعه در این دوران مخالفت با واگذاری امتیاز تنباکو به قدرتهای غربی بود. موفقیت آنها در
نهضت تنباکو راه را برای دخالت موثر آنان در جنبش مشروطه فراهم کرد و آنان در این نهضت دوشادوش روشنفکران و بازاریان رهبری حرکت را بر عهده گرفتند. در عصر پهلوی اول، حاکمیت سرکوب، محدودیتهای بسیاری بر عملکرد روحانیون ایجاد کرد که نوعی حاشیهنشینی را برای طیفی از روحانیون شیعه به همراه آورد. بهعبارتدیگر در طول سلطنت رضاهشاه، تمرکزگرایی، سکولاریسم و اصلاحات غربگرایانه، اعمال قدرت علمای شیعه دشوار شد. مدارس جدید، ضوابط جدید مالیاتی و تاسیس نظام قضایی مستقل از دادگاههای سنتی شرع اهمیت کارکردهای اجتماعی و سنتی روحانیون را کاهش داد. اما فعالیت محدود آنها زمانی میسر شد که قوای متفقین ایران را به اشغال درآوردند و به حکومت رضاشاه خاتمه دادند. در فضای باز سیاسی 1320، حضور روحانیون در عرصه سیاست دوباره جریان یافت. آنها توانستند در مبارزه ملیکردن صنعت نفت نقش بسزایی ایفا کنند. روحانیون پس از کودتای 28 مرداد 1332، زیر فشار شدید حکومت قرار میگیرند و فعالیتشان محدود میشود. در این دوران، اندیشه آیتالله بروجردی بر دیگر تفکرات روحانیون غالب میشود. مطابق اندیشه ایشان، روحانیت باید از دخالت در امور سیاسی اجتناب ورزند و
بیشتر به کارهای علمی و حوزوی بپردازند. سکوت روحانیون در امور سیاسی تا مرگ ایشان ادامه مییابد و بعد از فوت ایشان در فروردین 40، این بار روحانیون به رهبری امام خمینی (ره) فعالیتهای خود را آغاز میکنند.
تاریخ مبارزاتی شیعه ابعاد سیاسی این مذهب را گسترش بسیاری داد، بهگونهایکه تفکیک «دین و دولت» و «دین و سیاست» از تفکر شیعه بسیار سخت و غیرممکن است. آموزه و اندیشههای شیعه پیوسته شیعیان را متوجه مسایل اجتماعی و سیاسی میکرد و از آنها انتظار داشت که در برابر اینگونه مسایل موضعگیریهای قاطعانهای از خود نشان دهند. پس، اندیشه در شیعه صرفا در نظر باقی نمیماند، بلکه در عرصه عمل نیز تسری مییابد. شیعیان تاکید دارند که تا زمان حضور امام، این امام معصوم است که بیشترین شایستگی را برای هدایت و راهنمایی مسلمین داراست؛ اما بعد از او این مسوولیت بر عهده فقیهان یا وارثان امامان و پیامبر (فقیه و مجتهد به کسی گفته میشود که از دانش فقه برخوردار باشد و توانایی اجتهاد، یعنی استنباط احکام و قوانین شرعی را از منابع و ادله اربعه، داشته باشد. ارجاع شیعیان به عالمان دینی در عصر امام صادق(ع) به بعد آغاز میشود. در واقع ارجاع مسلمانان به عالمان و فقیهان هم در زمینه نیازهای علمی و هم در زمینه نیازهای اجتماعی مانند جمعآوری خمس و قضاوت بوده است) قرار میگیرد که باید در برابر حکومتهای جائر، هادی مسلمین باشند. مبارزه علیه ظلم
و ستم حکومتهای جائر و همچنین تلاش برای استقرار حکومتی مشروع چهره مبارزاتی شیعیان را دوچندان کرده بود. اما در اقلیتبودن شیعیان و حاکمبودن حکومتهای متعصب غیر شیعه، مجال چندانی برای به ثمر نشستن تلاش شیعیان باقی نمیگذاشت و اغلب آنها چارهای جز تقیه (پنهان کردن عقاید) نداشتند. رویکارآمدن صفویه تنفس جدیدی برای شیعیان به همراه آورد. پادشاهان شیعهمذهب صفوی، علمای شیعی را که در سراسر جهان اسلام پراکنده بودند (بهخصوص علمای «جبل عامل») به ایران دعوت، و ایران را به محل پرشکوهی برای پرورش افکار شیعی مبدل کردند. دولت صفوی علاوه بر اعتقاد به مذهب تشیع، تشیع را مظهر نشاندادن هویت ملی، استقلال کشور و وجه تمایز آن از امپراتوری عثمانی قرار داد. این فضا نیاز آنها به جلب حمایت روحانیون را بیشازپیش کرده بود. به همین دلیل زمینه رشد و اعتلای فکری و تشکیلات روحانیت شیعه را فراهم و بهطور مستقیم و غیرمستقیم در سازماندهی و بازسازی روحانیون موثر واقع شدند. اما در دوران نادرشاه، از نفوذ روحانیت شیعی، کاسته میشود؛ چراکه نادر مایل نبود علمای دینی در کار حکومت و دولت دخالت کنند. نادر که قدرت نظامی بسیار زیادی داشت، موقوفات
را تصرف و تلاش کرد تشیع را در ایران از رسمیت بیندازد. وی امیدوار بود تا مذهب تشیع را در کنار چهار مکتب تسنن، بهعنوان مذهب پنجم درآورد؛ اما این نظریه از هر طرف رد و با کشتهشدن او به فراموشی سپرده شد. در دوره کریمخان زند روحانیت کمکم موقعیت پیشین خود را به دست آورد و دیگر از تعدی نادر به جان و مالشان خبری نبود. با رویکارآمدن قاجار، بار دیگر اساس حکومت مرکزی ایران بر مبنای تشیع نهاده شد؛ بهویژه از زمان فتحعلیشاه به بعد، علما و مدارس حوزوی مورد حمایت واقع شدند. تشیع اصولی در دوره قاجار، جان تازهای گرفته بود و کمکم نقش پادشاهان را از هرگونه محتوای مذهبی خالی کرد. علمای شیعی در این دوره از دولت مستقل شدند و این استقلال را مدیون بهرهمندی از وجوهات شرعی بودند. روحانیون دراین دوره از قدرت و استقلال عمل بیشتری برخوردار شدند و توانستند نقش فعالی در سیاست ایفا کنند. ازآنجاکه انحصار قضاوت و آموزشوپرورش در دست روحانیت بود، پایگاه اجتماعی آنها نزد مردم افزایش یافت و آنها صدای اعتراض مردم شدند. نمونه بارز فعالیت روحانیت شیعه در این دوران مخالفت با واگذاری امتیاز تنباکو به قدرتهای غربی بود. موفقیت آنها در
نهضت تنباکو راه را برای دخالت موثر آنان در جنبش مشروطه فراهم کرد و آنان در این نهضت دوشادوش روشنفکران و بازاریان رهبری حرکت را بر عهده گرفتند. در عصر پهلوی اول، حاکمیت سرکوب، محدودیتهای بسیاری بر عملکرد روحانیون ایجاد کرد که نوعی حاشیهنشینی را برای طیفی از روحانیون شیعه به همراه آورد. بهعبارتدیگر در طول سلطنت رضاهشاه، تمرکزگرایی، سکولاریسم و اصلاحات غربگرایانه، اعمال قدرت علمای شیعه دشوار شد. مدارس جدید، ضوابط جدید مالیاتی و تاسیس نظام قضایی مستقل از دادگاههای سنتی شرع اهمیت کارکردهای اجتماعی و سنتی روحانیون را کاهش داد. اما فعالیت محدود آنها زمانی میسر شد که قوای متفقین ایران را به اشغال درآوردند و به حکومت رضاشاه خاتمه دادند. در فضای باز سیاسی 1320، حضور روحانیون در عرصه سیاست دوباره جریان یافت. آنها توانستند در مبارزه ملیکردن صنعت نفت نقش بسزایی ایفا کنند. روحانیون پس از کودتای 28 مرداد 1332، زیر فشار شدید حکومت قرار میگیرند و فعالیتشان محدود میشود. در این دوران، اندیشه آیتالله بروجردی بر دیگر تفکرات روحانیون غالب میشود. مطابق اندیشه ایشان، روحانیت باید از دخالت در امور سیاسی اجتناب ورزند و
بیشتر به کارهای علمی و حوزوی بپردازند. سکوت روحانیون در امور سیاسی تا مرگ ایشان ادامه مییابد و بعد از فوت ایشان در فروردین 40، این بار روحانیون به رهبری امام خمینی (ره) فعالیتهای خود را آغاز میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.