|

روايت زهرا شجاعی از كارنامه دولت‌هاي نهم و دهم در حوزه آموزش زنان

رویکرد تحدیدمحور در مقابل فرصت‌محور

ليلا رزاقي . عكس: آيدين رهبر، شرق

رویکرد تحدیدمحور در مقابل فرصت‌محور
دکتر زهرا شجاعی در زمان دولت اصلاحات، مشاور رییس‌جمهور و رییس مرکز مشارکت زنان ریاست‌جمهوری بوده است. وی همواره یکی از زنان فعال سیاسی و اجتماعی کشورمان بوده و فعالیت‌های فراوانی برای بهبود و ارتقای وضعیت زنان از طریق تهیه و تصویب قوانین و ایجاد تشکل‌ها و گروه‌های حامی زنان انجام داده است. با او درباره وضعیت کلی زنان در آموزش‌عالی در دوره پس از انقلاب، سیاست‌ها و برنامه‌های آموزشی در جهت ارتقای سطح دانش زنان و همچنین طرح‌ها و برنامه‌های اجرا شده در دولت‌های نهم و دهم، پیامدها و تبعات اجرای طرح‌هایی چون تفکیک جنسیتی، بومی‌گزینی دختران، حذف برخی از رشته‌های آموزشی و... گفت‌وگویی انجام داده‌ایم که در ادامه می‌خوانید:

‌ سطح آموزش‌عالی طبق چه شاخص‌هایی ارزیابی می‌شود؟
در ابتدا باید ببینیم هدف از آموزش‌عالی چیست. هدف این است که نیروی انسانی ماهر و توانمند بپرورانیم. بنابراین اگر برنامه‌ریزان و سیاستگذاران برای مدیریت بهتر جامعه و بهره‌مندی از نیروی انسانی جامعه به آموزش‌عالی می‌پردازند باید به پیامدها و آثار شیوه ارایه آموزش‌ها هم توجه کنند. در همین راستا امروزه شاخص‌های ویژه‌ای در سطح بین‌المللی برای آموزش‌عالی در نظر گرفته شده که اصطلاحا از آن با عنوان شاخص «کامکاری لگاتیوم» شناخته می‌شود. بر اساس این شاخص که یک شاخص ترکیبی است، 9 مولفه مختلف بنیان‌های اقتصادی، کارآفرینی و نوآوری، نهادهای دموکراتیک، سلامت، ایمنی و امنیت، حکومت‌داری، آزادی‌های فردی، سرمایه‌های اجتماعی و آموزش، بیانگر این است که سطح کامکاری افراد یک جامعه در چه رده‌ای قرار دارد. در تحقیقی که به تازگی انجام شده ایران در بین 104کشور، رتبه 59 را داراست که جایگاه متوسطی است و آن هم به دلیل این است که مثلا ما در رتبه‌های ششم و هفتم با همین ترکیبی که ذکر شد وضعیت مناسبی در جهان نداریم. بنابراین اگر صحبت از سهم زنان در آموزش‌عالی می‌کنیم باید دقت کنیم که با توجه به معیارهای جهانی هدف بهره‌مندی از این سرمایه‌های انسانی ماهر و آگاه در راستای توسعه همه‌جانبه کشور است.
در کشور ما، در سال‌های بعد از انقلاب شاهد افزایش ورود زنان به مقاطع مختلف آموزش‌عالی بودیم. پس اگر به آمار و ارقام مراجعه کنیم می‌بینیم که از سال 1335 تا 1375، رشد سواد کل جمعیت شش سال به بالای کشور را داشته‌ایم. این آمار به ترتیب در سال 1335، 15/4درصد، در سال 1355، 47/5درصد، در سال 1365، 61/08 درصد و در سال 1375 به 79/5درصد رسیده است و این رقم طبق آخرین آمار سرشماری که سال 1390 ارایه شده و تنها بین 10 تا 49ساله‌ها صورت گرفته، حکایت از این دارد که 92/4 درصد جمعیت کشور باسواد هستند. در مقطع آموزش عمومی نیز که وارد می‌شویم همین رشد را مشاهده می‌کنیم. به نحوی که طبق آمار، دختران واجب‌التعلیم چه در سطح ابتدایی، راهنمایی و متوسطه رشد زیادی داشته‌اند. برآیند این پیشرفت را در آموزش‌عالی هم مشاهده می‌کنیم. یعنی اگر به ترکیب جنسیتی دانشجویان در سال‌های متمادی نگاه کنیم می‌بینیم در سال 1355، 68درصد دانشجویان ما پسر بودند و 32درصد دختر، در سال 1370، 72درصد پسر بودند و 28درصد دختر و در سال 1380، 51درصد پسر و 47درصد دخترند، یعنی از سال 1380 ما شاهد این هستیم که به تدریج این فاصله جنسیتی در حال کم‌شدن است و در سال 1385 است که با رشد 50درصدی دختران در مقابل 49درصد پسران سیر صعودی ورود دختران به دانشگاه‌ها روند سریع‌تری به خود می‌گیرد و تعداد دختران دانشجو بر پسران غلبه می‌کند و این روند در سال 90 هم تکرار می‌شود. شما توجه دارید که ما در گذشته آمارهایی داشتیم که مثلا می‌گفتند ورودی دختران 64درصد است، در حالی‌که ورودی یک‌سال با ترکیب جنسیتی کل دانشجویان متفاوت است. بنابراین به تدریج با افزایش ورود دختران به دانشگاه‌ها ما شاهد افزایش ورود دانشجویان دختر به سطوح بالای آموزش‌عالی هستیم.
‌ نکته‌ای که به عنوان مبنای نظری و نوع رویکرد برنامه‌ریزان و آموزشگران به دختران مطرح شد مساله مهمی است، لطفا در این‌باره بیشتر توضیح دهید.
ببینید این نکته از این جهت مورد اهمیت است که نگرش افراد را پیرامون نیاز‌های زنان تبیین می‌کند. یک زمانی هست که عده‌ای می‌گویند حضور دختران در دانشگاه‌ها باعث می‌شود آنها بعدا مادران خوبی برای فرزندانشان شوند و آنها را بهتر تربیت کنند، دقیقا در همین‌جاست که از نظر آنها ضرورت اجرای طرح‌هایی مثل سهمیه‌بندی جنسیتی، محدودکردن رشته‌های تحصیلی دختران و تفکیک جنسیتی بیشتر می‌شود و حتی گاهی طی اظهار نظرهایی افزایش ورود دختران به دانشگاه‌ها را از بدبختی‌ها و مصیبت‌های جامعه بر می‌شمردند و این تاسف‌بار است که افزایش سرمایه‌های انسانی از نوع دخترانه به ‌زعم عده‌ای عامل انحطاط تلقی شود.
‌ عملکرد دولت‌های نهم و دهم را در این خصوص چگونه دیدید؟
آنچه ما در طی دولت‌های نهم و دهم در ارتباط با بحث برابری جنسیتی در دسترسی به آموزش عالی دیدیم چندان قابل قبول نیست. اجرای طرح‌هایی مثل تفکیک جنسیتی، طرح بومی‌گزینی دانشجویان، طرح سهمیه‌بندی جنسیتی دانشگاه‌ها، طرح ایجاد دانشگاه‌های تک‌جنسیتی، حذف رشته مطالعات زنان در برخی دانشگاه‌ها، حذف مراکز تحقیقاتی و پژوهشی مطالعات زنان در دانشگاه‌ها و یا تضعیف آنها، به‌کارگیری اقدامات تحدید کننده به جای اقدامات فرهنگی در حل مشکلات فرهنگی دانشگاه‌ها همه‌وهمه نمونه‌ای از اقداماتی بود که موجبات دلسردی، نیمی از جامعه را فراهم کرد و حتی در برخی موارد به بروز نابهنجاری‌هایی در آینده آموزشی ایران نیز منجر شد.
‌ ریشه این نابهنجاری‌ها را در کجا باید جست‌وجو کرد؟
در همین سهمیه‌بندی‌های جنسیتی! برای مثال وقتی که برای دانشجویان برخی از رشته‌های پزشکی سهمیه قرار داده می‌شود و به سمتی می‌رود که طی آن تعداد پسران بیشتر از دختران باشد یعنی در اینجا دیگر ملاک، سطح علمی نیست. مثلا دختری با رتبه 120 نمی‌تواند در فلان گرایش پزشکی وارد شود اما با استفاده از همین سهمیه‌بندی‌ها پسری با رتبه 700 در همان رشته و گرایش مورد نظر پذیرفته می‌شود. در نظر داشته باشید که این رشته با سلامت جامعه و بهداشت عمومی آن سروکار دارد و با چنین رویکردی افرادی با سطح دانش کمتر به رده‌های بالاتر می‌رسند و خروجی این نظام آموزشی که هدفش باید تربیت نیروی ماهر و متخصص در حوزه سلامت باشد مثبت نیست و درنتیجه موجب به خطرانداختن سلامت و بهداشت جامعه می‌شود. بخش دیگر این نابهنجاری‌ها را می‌شود در به وجودآمدن فضای یأس و ناامیدی در میان دختران جوان جست‌وجو کرد که از تبعیض‌های جنسیتی ایجاد شده و شکاف‌های به وجود آمده، ضربه می‌خورند.
هرکدام از این طرح‌هایی که به آنها اشاره کردیم به نوعی پیامدها و اثرات نامطلوبی را در حوزه آموزش عالی گذاشته‌اند اما با این حال همت و تلاش و عزم راسخ دختران ما در ورود به سطوح مختلف آموزش‌عالی باعث شده که با کاهش دانشجویان دختر مواجه نشویم و روندی که به آن اشاره کردم به لحاظ کمی کماکان سیر صعودی دختران را نشان دهد. در واقع ما در ترکیب، تنوع و توزیع رشته‌های آموزشی شاهد تحولاتی در دهه اخیر بوده‌ایم که از این لحاظ بر شرایط آموزشی آنها تاثیرگذار بوده است.
‌ چرا با وجود این تغییر و تحولات با رشد فزاینده ورود دختران به دانشگاه‌ها مواجهیم؟
آموزش‌عالی یک پروسه زمان‌بر است. اگر این پروسه را به مثابه یک موج در نظر بگیریم، موج افزایش تعداد دانش‌آموزان در دوره دبیرستان منتقل می‌شود به لیسانس، فوق‌لیسانس و دکترا! البته در حال حاضر هم هنوز در مقاطع تحصیلات تکمیلی تعداد دختران کمتر از پسران است که پیش‌بینی می‌شود در سال‌های آتی شاهد حضور بیشتر دختران در مقاطع بالاتر هم باشیم تا به سطح مطلوب برابری جنسیتی در امر آموزش دست یابیم.
‌ افرادی که معتقد به طرح‌هایی مثل جداسازی جنسیتی و ساخت دانشگاه‌هایی ویژه زنان هستند بر این باورند که محیط دانشگاه و اختلاط زنان و مردان منجر به بروز نابهنجاری‌های عرفی می‌شود که بر مبنای آن ارزش‌های جامعه زیر سوال می‌رود، شما این گفته را چطور ارزیابی می‌کنید؟
در دوره‌ای که امثال من به دانشگاه می‌رفتیم، یعنی سال‌های قبل از انقلاب دانشگاه‌رفتن برای دختران نه‌تنها ارزش محسوب نمی‌شد بلکه به نوعی ضدارزش تلقی می‌شد. چون فرهنگ عمومی با فرهنگ حاکم در تناقض شدید قرار داشت و دانشگاه محیط امنی برای برخی از دانشجویان محسوب نمی‌شد. اما تلاش‌های زیادی که توسط علمای روشن‌بین در این‌باره انجام گرفت، باعث شد که زمینه برای ورود دانشجویان مسلمان و متدین در دانشگاه‌ها فراهم شود. اقداماتی مثل تاسیس انجمن‌های اسلامی دانشجویان، ارتباط حوزه و دانشگاه و بالعکس حاصل این تلاش‌ها بود. اما بعد از انقلاب به چند دلیل عمده ما در افزایش دانش‌آموختگی دختران و ورود آنها به سطوح مختلف آموزش‌عالی پیشرفت داشتیم. اول، رشد آگاهی عمومی خانواده‌ها (در هر دو سطح شهر و روستا)، دوم توسعه زیرساخت‌های آموزشی کشور به عنوان مقدمه ورود به آموزش‌عالی، سوم معرفی زنان نمونه و ارایه الگوهای جدید از زن مسلمان که قطعا در نگرش خانواده‌ها و نوع نگاه جامعه به زنان تاثیرگذار بوده است. چهارم، کاهش فاصله شهر و روستا (قبل از انقلاب 30درصد جامعه شهری بود و70درصد روستایی و حالا این رقم بالعکس شده) و پنجم، تقویت باور عمومی دختران و تلاش برای کسب هویت اجتماعی بهتر متناسب با جایگاه تحصیلی‌شان از جمله مواردی است که باعث رشد دانش‌آموختگی درسال‌های پس از انقلاب شده است.
‌ اما این رشد کمی به‌زعم مسوولان تبعات و پیامدهایی هم داشته؟
پیامدهای ورود دختران به دانشگاه تحت عنوان دو رویکرد مطرح می‌شود. برخی آن را فرصت و عده‌ای تهدید قلمداد می‌کنند. در واقع روش برخورد ما با این پدیده است که به هریک از این دو رویکرد جهت می‌دهد و می‌تواند از آن فرصت یا تهدید بسازد. اگر نگاه سیاستگذاران و برنامه‌ریزان این باشد که ما از زنان به عنوان سرمایه‌های انسانی و افراد متخصص در فرآیند توسعه استفاده کنیم بالطبع این یک فرصت است، ولی اگر بی‌توجه باشیم و نیروی متخصص و تحصیلکرده را در فرآیند توسعه تلف کنیم قطعا پیامدهایی به دنبال دارد که فرصت‌ها را به تهدید تبدیل می‌کند.
‌ چه پیامدهایی؟
پیامدها هم مثبت هستند و هم منفی! از میان پیامدهای منفی می‌توان به بالارفتن سن ازدواج در دختران و کاهش انگیزه برای تشکیل خانواده و در موارد دیگر فاصله بین ازدواج و فرزندآوری در میان قشر تحصیلکرده آنها اشاره کرد. اما پیامدهای مثبت را می‌توان در دستاوردهایی چون: افزایش سرمایه انسانی کارآمد، بالارفتن سطح آگاهی دختران و در نتیجه تغییر در مطالبات آنها از جامعه و دولت، تربیت سالم‌تر نسل آینده و همچنین زدودن شبهات غلط در مورد اسلام درباره حقوق و آزادی و مشارکت اجتماعی زنان و ارایه چهره موجه‌تر در عرصه‌های بین‌المللی جست‌وجو کرد.رشد دانش‌آموختگی زنان تاثیر ویژه‌ای بر کل نظام آموزشی دارد. به این معنا که اگر دانش‌آموخته زن به میزان زیادی داشته باشیم در دبیرستان‌ها و مراکز فرهنگی مشغول به کار می‌شوند و در واقع نیروی جدیدی که وارد بازار کاری می‌شود ترکیبش به لحاظ جمعیتی و جنسیتی فرق می‌کند. نتایج یک تحقیق در دوره اصلاحات نشان می‌داد که در سال 90 عرضه نیروی کار زن و مرد با هم مساوی می‌شود و من فکر می‌کنم این اتفاق افتاده یعنی نسبت متقاضیان زن و مرد برای کار با هم مساوی شده است.
‌ به نظر شما نگاهی که در دولت‌های نهم و دهم به مسایل زنان بوده، همراه با فرصت بوده یا تحدید؟
دولت نهم و دهم متاسفانه رویکردش فرصت‌محور نبود. به همین دلیل اقداماتی انجام دادند که فکر می‌کردند با اجرای آنها می‌توانند جلوی تهدیدهای احتمالی را بگیرند. گفتن حرف‌هایی مثل اینکه حضور دختران و پسران در کنار هم در دانشگاه‌ها فساد به بار می‌آورد به باور من بسیار سطحی است و اینگونه اقدامات را چندان در راستای معیارهای سال‌های اول انقلاب نمی‌بینم. همه کسانی که علاقه‌مند و پیرو امام هستند یادشان هست که در اوایل انقلاب ماجرای پرده‌کشیدن و جداسازی فضای آموزشی در دانشگاه شهید چمران اهواز مطرح شد و حتی یکی، دو روز هم اجرا شد، وقتی خبر به حضرت امام رسید، با اینکه ایشان معمولا مستقیما وارد قضایا نمی‌شدند، اما در این مورد دستور مستقیم دادند که سریعا طرح را منحل کنند. می‌بینید که در آن دوره که اوج این نوع طرز فکرها بود امام اجازه چنین کاری را ندادند، ولی متاسفانه بعد از گذشت سال‌ها امروز می‌بینیم که عده‌ای دوباره تلاش می‌کنند اجرای اینگونه طرح‌ها را ممکن سازند. غافل از اینکه اجرای طرح‌هایی از این دست هزینه اجتماعی و اقتصادی را به کشور تحمیل می‌کند. اگر قرار است فسادی در جایی اتفاق بیفتد به نظر می‌رسد در سایر فضاهای عمومی بسترش فراهم‌تر باشد تا در کلاس درس و دانشگاه که کارکردش بر مبنای نظارت رسمی است. دانشگاه یک محیط سالم و در عین حال رو به رشد برای تنظیم روابط زنان و مردان است، بنابراین اگر این آمادگی و آموزش در طی دوره تحصیل به افراد داده نشود، خود به خود به مصداق حدیث «الانسان حریص علی ما منع» انسان به آنچه از آن منع شده حریص‌تر می‌شود، اثرات و نابهنجاری‌های جامعه را بیشتر مشاهده می‌کنیم. تجربه من از استادی در دانشگاه‌های الزهرا که تک‌جنسیتی است و دانشگاه تهران که مختلط است نشان داد که تفاوت‌های عمده‌ای در برخورد و شخصیت دانشجویان این دو دانشگاه نسبت به روابط بین زنان و مردان وجود دارد.
‌ ادامه این روند را چطور ارزیابی می‌کنید؟
قطعا این تصمیمات قابلیت تداوم ندارد. چون روی هیچ یک از این طرح‌ها کار کارشناسی نشده و منطق قابل دفاعی پشت این تصمیمات نیست قطعا چندان ادامه پیدا نخواهد کرد، چنانکه همین بحث تفکیک جنسیتی را همه دانشگاه‌ها نتوانستند اعمال کنند. اما اجازه بدهید یک نکته کلیدی را در مورد تبعات این طرح‌ها بیان کنم و آن اینکه جذب نیروی انسانی در آموزش‌عالی با این روند بر اساس شایسته‌سالاری نخواهد بود. چون شاخص توانمندی افراد با توجه به این طرح‌ها بر اساس جنسیت است و نه توانایی‌های علمی و تخصصی. در نتیجه باید منتظر باشیم که تبعات آن در آینده گریبانگیر جامعه شود.
دکتر زهرا شجاعی در زمان دولت اصلاحات، مشاور رییس‌جمهور و رییس مرکز مشارکت زنان ریاست‌جمهوری بوده است. وی همواره یکی از زنان فعال سیاسی و اجتماعی کشورمان بوده و فعالیت‌های فراوانی برای بهبود و ارتقای وضعیت زنان از طریق تهیه و تصویب قوانین و ایجاد تشکل‌ها و گروه‌های حامی زنان انجام داده است. با او درباره وضعیت کلی زنان در آموزش‌عالی در دوره پس از انقلاب، سیاست‌ها و برنامه‌های آموزشی در جهت ارتقای سطح دانش زنان و همچنین طرح‌ها و برنامه‌های اجرا شده در دولت‌های نهم و دهم، پیامدها و تبعات اجرای طرح‌هایی چون تفکیک جنسیتی، بومی‌گزینی دختران، حذف برخی از رشته‌های آموزشی و... گفت‌وگویی انجام داده‌ایم که در ادامه می‌خوانید:

‌ سطح آموزش‌عالی طبق چه شاخص‌هایی ارزیابی می‌شود؟
در ابتدا باید ببینیم هدف از آموزش‌عالی چیست. هدف این است که نیروی انسانی ماهر و توانمند بپرورانیم. بنابراین اگر برنامه‌ریزان و سیاستگذاران برای مدیریت بهتر جامعه و بهره‌مندی از نیروی انسانی جامعه به آموزش‌عالی می‌پردازند باید به پیامدها و آثار شیوه ارایه آموزش‌ها هم توجه کنند. در همین راستا امروزه شاخص‌های ویژه‌ای در سطح بین‌المللی برای آموزش‌عالی در نظر گرفته شده که اصطلاحا از آن با عنوان شاخص «کامکاری لگاتیوم» شناخته می‌شود. بر اساس این شاخص که یک شاخص ترکیبی است، 9 مولفه مختلف بنیان‌های اقتصادی، کارآفرینی و نوآوری، نهادهای دموکراتیک، سلامت، ایمنی و امنیت، حکومت‌داری، آزادی‌های فردی، سرمایه‌های اجتماعی و آموزش، بیانگر این است که سطح کامکاری افراد یک جامعه در چه رده‌ای قرار دارد. در تحقیقی که به تازگی انجام شده ایران در بین 104کشور، رتبه 59 را داراست که جایگاه متوسطی است و آن هم به دلیل این است که مثلا ما در رتبه‌های ششم و هفتم با همین ترکیبی که ذکر شد وضعیت مناسبی در جهان نداریم. بنابراین اگر صحبت از سهم زنان در آموزش‌عالی می‌کنیم باید دقت کنیم که با توجه به معیارهای جهانی هدف بهره‌مندی از این سرمایه‌های انسانی ماهر و آگاه در راستای توسعه همه‌جانبه کشور است.
در کشور ما، در سال‌های بعد از انقلاب شاهد افزایش ورود زنان به مقاطع مختلف آموزش‌عالی بودیم. پس اگر به آمار و ارقام مراجعه کنیم می‌بینیم که از سال 1335 تا 1375، رشد سواد کل جمعیت شش سال به بالای کشور را داشته‌ایم. این آمار به ترتیب در سال 1335، 15/4درصد، در سال 1355، 47/5درصد، در سال 1365، 61/08 درصد و در سال 1375 به 79/5درصد رسیده است و این رقم طبق آخرین آمار سرشماری که سال 1390 ارایه شده و تنها بین 10 تا 49ساله‌ها صورت گرفته، حکایت از این دارد که 92/4 درصد جمعیت کشور باسواد هستند. در مقطع آموزش عمومی نیز که وارد می‌شویم همین رشد را مشاهده می‌کنیم. به نحوی که طبق آمار، دختران واجب‌التعلیم چه در سطح ابتدایی، راهنمایی و متوسطه رشد زیادی داشته‌اند. برآیند این پیشرفت را در آموزش‌عالی هم مشاهده می‌کنیم. یعنی اگر به ترکیب جنسیتی دانشجویان در سال‌های متمادی نگاه کنیم می‌بینیم در سال 1355، 68درصد دانشجویان ما پسر بودند و 32درصد دختر، در سال 1370، 72درصد پسر بودند و 28درصد دختر و در سال 1380، 51درصد پسر و 47درصد دخترند، یعنی از سال 1380 ما شاهد این هستیم که به تدریج این فاصله جنسیتی در حال کم‌شدن است و در سال 1385 است که با رشد 50درصدی دختران در مقابل 49درصد پسران سیر صعودی ورود دختران به دانشگاه‌ها روند سریع‌تری به خود می‌گیرد و تعداد دختران دانشجو بر پسران غلبه می‌کند و این روند در سال 90 هم تکرار می‌شود. شما توجه دارید که ما در گذشته آمارهایی داشتیم که مثلا می‌گفتند ورودی دختران 64درصد است، در حالی‌که ورودی یک‌سال با ترکیب جنسیتی کل دانشجویان متفاوت است. بنابراین به تدریج با افزایش ورود دختران به دانشگاه‌ها ما شاهد افزایش ورود دانشجویان دختر به سطوح بالای آموزش‌عالی هستیم.
‌ نکته‌ای که به عنوان مبنای نظری و نوع رویکرد برنامه‌ریزان و آموزشگران به دختران مطرح شد مساله مهمی است، لطفا در این‌باره بیشتر توضیح دهید.
ببینید این نکته از این جهت مورد اهمیت است که نگرش افراد را پیرامون نیاز‌های زنان تبیین می‌کند. یک زمانی هست که عده‌ای می‌گویند حضور دختران در دانشگاه‌ها باعث می‌شود آنها بعدا مادران خوبی برای فرزندانشان شوند و آنها را بهتر تربیت کنند، دقیقا در همین‌جاست که از نظر آنها ضرورت اجرای طرح‌هایی مثل سهمیه‌بندی جنسیتی، محدودکردن رشته‌های تحصیلی دختران و تفکیک جنسیتی بیشتر می‌شود و حتی گاهی طی اظهار نظرهایی افزایش ورود دختران به دانشگاه‌ها را از بدبختی‌ها و مصیبت‌های جامعه بر می‌شمردند و این تاسف‌بار است که افزایش سرمایه‌های انسانی از نوع دخترانه به ‌زعم عده‌ای عامل انحطاط تلقی شود.
‌ عملکرد دولت‌های نهم و دهم را در این خصوص چگونه دیدید؟
آنچه ما در طی دولت‌های نهم و دهم در ارتباط با بحث برابری جنسیتی در دسترسی به آموزش عالی دیدیم چندان قابل قبول نیست. اجرای طرح‌هایی مثل تفکیک جنسیتی، طرح بومی‌گزینی دانشجویان، طرح سهمیه‌بندی جنسیتی دانشگاه‌ها، طرح ایجاد دانشگاه‌های تک‌جنسیتی، حذف رشته مطالعات زنان در برخی دانشگاه‌ها، حذف مراکز تحقیقاتی و پژوهشی مطالعات زنان در دانشگاه‌ها و یا تضعیف آنها، به‌کارگیری اقدامات تحدید کننده به جای اقدامات فرهنگی در حل مشکلات فرهنگی دانشگاه‌ها همه‌وهمه نمونه‌ای از اقداماتی بود که موجبات دلسردی، نیمی از جامعه را فراهم کرد و حتی در برخی موارد به بروز نابهنجاری‌هایی در آینده آموزشی ایران نیز منجر شد.
‌ ریشه این نابهنجاری‌ها را در کجا باید جست‌وجو کرد؟
در همین سهمیه‌بندی‌های جنسیتی! برای مثال وقتی که برای دانشجویان برخی از رشته‌های پزشکی سهمیه قرار داده می‌شود و به سمتی می‌رود که طی آن تعداد پسران بیشتر از دختران باشد یعنی در اینجا دیگر ملاک، سطح علمی نیست. مثلا دختری با رتبه 120 نمی‌تواند در فلان گرایش پزشکی وارد شود اما با استفاده از همین سهمیه‌بندی‌ها پسری با رتبه 700 در همان رشته و گرایش مورد نظر پذیرفته می‌شود. در نظر داشته باشید که این رشته با سلامت جامعه و بهداشت عمومی آن سروکار دارد و با چنین رویکردی افرادی با سطح دانش کمتر به رده‌های بالاتر می‌رسند و خروجی این نظام آموزشی که هدفش باید تربیت نیروی ماهر و متخصص در حوزه سلامت باشد مثبت نیست و درنتیجه موجب به خطرانداختن سلامت و بهداشت جامعه می‌شود. بخش دیگر این نابهنجاری‌ها را می‌شود در به وجودآمدن فضای یأس و ناامیدی در میان دختران جوان جست‌وجو کرد که از تبعیض‌های جنسیتی ایجاد شده و شکاف‌های به وجود آمده، ضربه می‌خورند.
هرکدام از این طرح‌هایی که به آنها اشاره کردیم به نوعی پیامدها و اثرات نامطلوبی را در حوزه آموزش عالی گذاشته‌اند اما با این حال همت و تلاش و عزم راسخ دختران ما در ورود به سطوح مختلف آموزش‌عالی باعث شده که با کاهش دانشجویان دختر مواجه نشویم و روندی که به آن اشاره کردم به لحاظ کمی کماکان سیر صعودی دختران را نشان دهد. در واقع ما در ترکیب، تنوع و توزیع رشته‌های آموزشی شاهد تحولاتی در دهه اخیر بوده‌ایم که از این لحاظ بر شرایط آموزشی آنها تاثیرگذار بوده است.
‌ چرا با وجود این تغییر و تحولات با رشد فزاینده ورود دختران به دانشگاه‌ها مواجهیم؟
آموزش‌عالی یک پروسه زمان‌بر است. اگر این پروسه را به مثابه یک موج در نظر بگیریم، موج افزایش تعداد دانش‌آموزان در دوره دبیرستان منتقل می‌شود به لیسانس، فوق‌لیسانس و دکترا! البته در حال حاضر هم هنوز در مقاطع تحصیلات تکمیلی تعداد دختران کمتر از پسران است که پیش‌بینی می‌شود در سال‌های آتی شاهد حضور بیشتر دختران در مقاطع بالاتر هم باشیم تا به سطح مطلوب برابری جنسیتی در امر آموزش دست یابیم.
‌ افرادی که معتقد به طرح‌هایی مثل جداسازی جنسیتی و ساخت دانشگاه‌هایی ویژه زنان هستند بر این باورند که محیط دانشگاه و اختلاط زنان و مردان منجر به بروز نابهنجاری‌های عرفی می‌شود که بر مبنای آن ارزش‌های جامعه زیر سوال می‌رود، شما این گفته را چطور ارزیابی می‌کنید؟
در دوره‌ای که امثال من به دانشگاه می‌رفتیم، یعنی سال‌های قبل از انقلاب دانشگاه‌رفتن برای دختران نه‌تنها ارزش محسوب نمی‌شد بلکه به نوعی ضدارزش تلقی می‌شد. چون فرهنگ عمومی با فرهنگ حاکم در تناقض شدید قرار داشت و دانشگاه محیط امنی برای برخی از دانشجویان محسوب نمی‌شد. اما تلاش‌های زیادی که توسط علمای روشن‌بین در این‌باره انجام گرفت، باعث شد که زمینه برای ورود دانشجویان مسلمان و متدین در دانشگاه‌ها فراهم شود. اقداماتی مثل تاسیس انجمن‌های اسلامی دانشجویان، ارتباط حوزه و دانشگاه و بالعکس حاصل این تلاش‌ها بود. اما بعد از انقلاب به چند دلیل عمده ما در افزایش دانش‌آموختگی دختران و ورود آنها به سطوح مختلف آموزش‌عالی پیشرفت داشتیم. اول، رشد آگاهی عمومی خانواده‌ها (در هر دو سطح شهر و روستا)، دوم توسعه زیرساخت‌های آموزشی کشور به عنوان مقدمه ورود به آموزش‌عالی، سوم معرفی زنان نمونه و ارایه الگوهای جدید از زن مسلمان که قطعا در نگرش خانواده‌ها و نوع نگاه جامعه به زنان تاثیرگذار بوده است. چهارم، کاهش فاصله شهر و روستا (قبل از انقلاب 30درصد جامعه شهری بود و70درصد روستایی و حالا این رقم بالعکس شده) و پنجم، تقویت باور عمومی دختران و تلاش برای کسب هویت اجتماعی بهتر متناسب با جایگاه تحصیلی‌شان از جمله مواردی است که باعث رشد دانش‌آموختگی درسال‌های پس از انقلاب شده است.
‌ اما این رشد کمی به‌زعم مسوولان تبعات و پیامدهایی هم داشته؟
پیامدهای ورود دختران به دانشگاه تحت عنوان دو رویکرد مطرح می‌شود. برخی آن را فرصت و عده‌ای تهدید قلمداد می‌کنند. در واقع روش برخورد ما با این پدیده است که به هریک از این دو رویکرد جهت می‌دهد و می‌تواند از آن فرصت یا تهدید بسازد. اگر نگاه سیاستگذاران و برنامه‌ریزان این باشد که ما از زنان به عنوان سرمایه‌های انسانی و افراد متخصص در فرآیند توسعه استفاده کنیم بالطبع این یک فرصت است، ولی اگر بی‌توجه باشیم و نیروی متخصص و تحصیلکرده را در فرآیند توسعه تلف کنیم قطعا پیامدهایی به دنبال دارد که فرصت‌ها را به تهدید تبدیل می‌کند.
‌ چه پیامدهایی؟
پیامدها هم مثبت هستند و هم منفی! از میان پیامدهای منفی می‌توان به بالارفتن سن ازدواج در دختران و کاهش انگیزه برای تشکیل خانواده و در موارد دیگر فاصله بین ازدواج و فرزندآوری در میان قشر تحصیلکرده آنها اشاره کرد. اما پیامدهای مثبت را می‌توان در دستاوردهایی چون: افزایش سرمایه انسانی کارآمد، بالارفتن سطح آگاهی دختران و در نتیجه تغییر در مطالبات آنها از جامعه و دولت، تربیت سالم‌تر نسل آینده و همچنین زدودن شبهات غلط در مورد اسلام درباره حقوق و آزادی و مشارکت اجتماعی زنان و ارایه چهره موجه‌تر در عرصه‌های بین‌المللی جست‌وجو کرد.رشد دانش‌آموختگی زنان تاثیر ویژه‌ای بر کل نظام آموزشی دارد. به این معنا که اگر دانش‌آموخته زن به میزان زیادی داشته باشیم در دبیرستان‌ها و مراکز فرهنگی مشغول به کار می‌شوند و در واقع نیروی جدیدی که وارد بازار کاری می‌شود ترکیبش به لحاظ جمعیتی و جنسیتی فرق می‌کند. نتایج یک تحقیق در دوره اصلاحات نشان می‌داد که در سال 90 عرضه نیروی کار زن و مرد با هم مساوی می‌شود و من فکر می‌کنم این اتفاق افتاده یعنی نسبت متقاضیان زن و مرد برای کار با هم مساوی شده است.
‌ به نظر شما نگاهی که در دولت‌های نهم و دهم به مسایل زنان بوده، همراه با فرصت بوده یا تحدید؟
دولت نهم و دهم متاسفانه رویکردش فرصت‌محور نبود. به همین دلیل اقداماتی انجام دادند که فکر می‌کردند با اجرای آنها می‌توانند جلوی تهدیدهای احتمالی را بگیرند. گفتن حرف‌هایی مثل اینکه حضور دختران و پسران در کنار هم در دانشگاه‌ها فساد به بار می‌آورد به باور من بسیار سطحی است و اینگونه اقدامات را چندان در راستای معیارهای سال‌های اول انقلاب نمی‌بینم. همه کسانی که علاقه‌مند و پیرو امام هستند یادشان هست که در اوایل انقلاب ماجرای پرده‌کشیدن و جداسازی فضای آموزشی در دانشگاه شهید چمران اهواز مطرح شد و حتی یکی، دو روز هم اجرا شد، وقتی خبر به حضرت امام رسید، با اینکه ایشان معمولا مستقیما وارد قضایا نمی‌شدند، اما در این مورد دستور مستقیم دادند که سریعا طرح را منحل کنند. می‌بینید که در آن دوره که اوج این نوع طرز فکرها بود امام اجازه چنین کاری را ندادند، ولی متاسفانه بعد از گذشت سال‌ها امروز می‌بینیم که عده‌ای دوباره تلاش می‌کنند اجرای اینگونه طرح‌ها را ممکن سازند. غافل از اینکه اجرای طرح‌هایی از این دست هزینه اجتماعی و اقتصادی را به کشور تحمیل می‌کند. اگر قرار است فسادی در جایی اتفاق بیفتد به نظر می‌رسد در سایر فضاهای عمومی بسترش فراهم‌تر باشد تا در کلاس درس و دانشگاه که کارکردش بر مبنای نظارت رسمی است. دانشگاه یک محیط سالم و در عین حال رو به رشد برای تنظیم روابط زنان و مردان است، بنابراین اگر این آمادگی و آموزش در طی دوره تحصیل به افراد داده نشود، خود به خود به مصداق حدیث «الانسان حریص علی ما منع» انسان به آنچه از آن منع شده حریص‌تر می‌شود، اثرات و نابهنجاری‌های جامعه را بیشتر مشاهده می‌کنیم. تجربه من از استادی در دانشگاه‌های الزهرا که تک‌جنسیتی است و دانشگاه تهران که مختلط است نشان داد که تفاوت‌های عمده‌ای در برخورد و شخصیت دانشجویان این دو دانشگاه نسبت به روابط بین زنان و مردان وجود دارد.
‌ ادامه این روند را چطور ارزیابی می‌کنید؟
قطعا این تصمیمات قابلیت تداوم ندارد. چون روی هیچ یک از این طرح‌ها کار کارشناسی نشده و منطق قابل دفاعی پشت این تصمیمات نیست قطعا چندان ادامه پیدا نخواهد کرد، چنانکه همین بحث تفکیک جنسیتی را همه دانشگاه‌ها نتوانستند اعمال کنند. اما اجازه بدهید یک نکته کلیدی را در مورد تبعات این طرح‌ها بیان کنم و آن اینکه جذب نیروی انسانی در آموزش‌عالی با این روند بر اساس شایسته‌سالاری نخواهد بود. چون شاخص توانمندی افراد با توجه به این طرح‌ها بر اساس جنسیت است و نه توانایی‌های علمی و تخصصی. در نتیجه باید منتظر باشیم که تبعات آن در آینده گریبانگیر جامعه شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.