ساختوسازهای سوداگرانه
گسترش کنترلنشده آپارتمانهای چندطبقه در امتداد ساحل دریای کاسپین -در استانهای گیلان، مازندران و گلستان- ریسک ترکیبی جدی ایجاد کرده است. این منطقه در مجاورت گسلهای فعال، در پهنه رسوبات ساحلی و سطح بالای آب زیرزمینی با توسعه شدید سوداگرانه به ویژه از ابتدای دهه ۸۰ شمسی مواجه است.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
گسترش کنترلنشده آپارتمانهای چندطبقه در امتداد ساحل دریای کاسپین -در استانهای گیلان، مازندران و گلستان- ریسک ترکیبی جدی ایجاد کرده است. این منطقه در مجاورت گسلهای فعال، در پهنه رسوبات ساحلی و سطح بالای آب زیرزمینی با توسعه شدید سوداگرانه به ویژه از ابتدای دهه ۸۰ شمسی مواجه است. ساختوساز مجتمعهای مسکونی با محدودیتهای محیطزیستی، پهنههای ساحلی کاسپین را با نوع جدیدی از شهرسازی غیرتابآور روبهرو کرده است. مسکن مهر رشت -لاکان، انزلی، آستارا، لاهیجان و فومن در قالب اجاره ۹۹ساله و خودمالکی اجرا شده است. بالابودن سطح آبهای زیرزمینی، نیاز به زهکشیهای گرانقیمت، هزینههای بالا برای شمعکوبی و تثبیت پی و مشکلات جدی در دفع فاضلاب شهری-صنعتی از چالشهای محیطی این بناهای جدید در گیلان هستند. در میارکلای ساری، چالوس -فرجآباد، نکا، بهشهر، نور، رویان و بابل بیشتر مسکن مهر در مازندران بهصورت «خودمالکی» با استفاده از تسهیلات روی زمینهای شخصی احداث شد. تأخیرهای طولانی در تحویل -گاه بیش از یک دهه - معارضین ملکی و تعلل پیمانکاران در جانماییهای دور از هسته شهری مشکل بیشتر این مجتمعها بودهاند. در گرگان سایتهای زیتون و سعدآباد، گنبدکاووس، علیآباد کتول و بندر ترکمن در استان گلستان، فرسایش خاک در برخی نقاط شرق استان، چالشهای زیرساختی آب شرب در تابستانها و تأمین خدمات - مدرسه، درمانگاه و مرکز خرید- از چالشهای مسکن مهر هستند. در شمال کشور امکان الحاق اراضی کشاورزی، جنگلی و منابع طبیعی به محدوده شهری وجود ندارد یا با ممنوعیتهای قانونی سختگیرانه مواجه است که موجب شده برخی پروژهها در اراضی با کیفیت نامناسب مانند حاشیه رودخانهها، زمینهای باتلاقی یا دور از شبکه خدمات شهری جانمایی شوند. نیاز به عایقکاریهای دوچندان، استفاده از مصالح مقاوم در برابر خوردگی و نماسازیهای خاص هزینه تمامشده را افزایش میدهد. پیمانکاران اغلب تلاش میکنند تا زیر بار چنین هزینههای اضافهای نروند. نبود شبکه فاضلاب شهری جامع در بسیاری از شهرکهای جدید موجب میشود که آسیبهای محیطزیستی به سفرههای آب زیرزمینی وارد شود. بسیاری از مجتمعهای تحویل دادهشده با مشکلاتی نظیر نارسایی شبکه آب شرب، گاز، فشار ضعیف برق و نبود خدمات رفاهی اولیه -مدرسه، کلانتری، ایستگاه اتوبوس و مراکز درمانی- روبهرو بوده یا هستند. ساختوساز مسکن مهر اکنون با واحدهای باقیمانده در طرح «نهضت ملی مسکن» ادغام شده است. از ابتدای دولت دهم تمرکز بیشتر بر نوسازی بافتهای ناکارآمد درونشهری به جای شهرکسازی خارج از محدوده برای حفظ اراضی کشاورزی و استفاده از زمینهای داخل محدوده شهری بود ولی عملا چالشهای
مسکن مهر ادامه یافت.
توسعه ساختمانهای چندطبقه با تراکم بالا در این دشت ساحلی حساس، ریسک لرزهای را افزایش داده و تابآوری شهری را کاهش میدهد. حساسیت بالا به روانگرایی خاک با توجه به تجربه زلزله ۳۱ خرداد ۱۳۶۹ منجیل الزامی است. روانگرایی عمدتا در اراضی حاشیه و دلتای رودخانه سفیدرود و مناطقی که رسوبات کوآترنری جوان و اشباع داشتند، اتفاق افتاد. آستانه اشرفیه بیشترین و شدیدترین آثار روانگرایی را در شهر و روستاهای اطراف آن تجربه کرد. در مناطقی از رشت، کوچصفهان، لشتنشا و پهنه منتهی به انزلی نیز فوران ماسه و نشستهای ناهمگون گزارش شد. فوران ماسه در بسیاری از مزارع، جادهها و حیاط منازل در آستانه اشرفیه، با افزایش فشار آب منفذی رخ داد و مخلوط آب و ماسه از شکافهای زمین به بیرون فوران کرد. با ازدسترفتن مقاومت برشی خاک ماسهای اشباع زیر شالودهها، ساختمانهای متعدد بدون اینکه دچار تخریب سازهای ناشی از تکان مستقیم شوند، دچار کجشدگی، فرونشست یا فروپاشی شالوده شدند. یکی از معروفترین خسارات ژئوتکنیکی زلزله منجیل، کجشدگی و تخریب شدید پایههای مخزن هوایی آب شرب آستانه اشرفیه بر اثر روانگرایی خاک زیر پی بود. دشت ساحلی عمدتاً از ماسهها، لایها و رسوبات آبرفتی ریزدانه شل و اشباعشده هولوسن با سطح آب زیرزمینی بالا تشکیل شده است. در هنگام زلزله ازدستدادن ظرفیت باربری باعث میشود ساختمانهای بلند به طور ناهموار فرو روند یا واژگون شوند.
تشدید در رسوبات ساحلی تحکیمنیافته امواج لرزهای را تقویت میکنند. ساختمانهای چندطبقه پریود طبیعی بلندتری دارند. هنگامی که دوره طبیعی ساختمان با لرزش تقویتشده خاک نرم ساحلی مطابقت یابد، رزونانس رخ میدهد و تکانهای شدیدتری به ساختمان وارد میشود و احتمال فروپاشی آن را به شدت افزایش میدهد. بیشینه شتاب قابل انتظار زمینلرزه در یک بازه بازگشت ۵۰۰ساله برای گیلان، مازندران و گلستان نشان از جنبش مخرب بالقوه در پی سنگ در استانهای شمالی دارد. جهتپذیری گسیختگی گسل در نزدیک گسل با پالسهای سرعت لرزهای با دامنه بلند و مدتزمان کوتاه، تکانهای شدیدتر عمدتا در راستای عمود بر جهت گسلهای اصلی، در راستای شمالی جنوبی تا شمال شرق- جنوب غرب در بیشتر مناطق ساحل کاسپین قابل انتظار است.
آسیبپذیری سازهای ناشی از ساختوسازهای سریع و سوداگرانه در امتداد کریدور شمالی افزایش یافته است. توسعههای بلندمرتبه اغلب به پیهای کمژرفا یا شمع با ژرفای ناکافی متکی هستند که نمیتوانند به لایههای خاک روانگرا نفوذ کنند. طبقات همکف تجاری یا باز -پارکینگ یا فروشگاه- اثر «طبقات نرم» ایجاد میکنند که تغییر شکل لرزهای را در پایه متمرکز کرده و منجر به فروپاشی در هنگام جنبش شدید میشوند. آبهای زیرزمینی بسیار شور در منطقه ساحلی، خوردگی میلگرد و خردشدن بتن را بهمرور زمان تسریع میکنند و به آرامی ظرفیت مقاومت جانبی عناصر سازهای را قبل از وقوع زلزله کاهش میدهند.
توسعه سوداگرایانه آپارتمانسازی چندطبقه در شمال ایران منجر به افزایش آسیبپذیری شهری در منطقهای شده که عملا در معرض رخداد زمینلرزههای شدید بعدی مانند زمینلرزه ۳۱ خرداد ۱۳۶۹ منجیل است. روند شهرسازی در استانهای شمالی ایران باید تغییر کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
