مدیا کاشیگر، یک نمایشنامه و چندین داستان
از سکوتِ خاطرات
پارسا شهری: «قصهی ناجوری است این قصه، قصهیی است که هیچچیزش معلوم نیست، واقعاً هیچچیزش. باید همینطور که جلو میرود، ساخته شود. اما اشتباه نشود: قرار نیست قصهیی آموزشی راجع به قصهسازی یا هیچچیز دیگر باشد، اصلاً. برای نویسندهی این قصه، مهمترین وظیفهی ادبیات، سرگرمی است...» کاشیگر در صحنه ادبیات بیشتر با عنوان مترجم شناخته شده. مترجمی که از ادبیات داستانی تا شعر و تئوری ادبی ترجمه کرده، اما اینک دو کتاب متفاوت از او در نشر نیماژ درآمده است، یکی مجموعهداستانِ «خاطرهیی فراموششده از فردا» با بیستودو داستان کوتاه و یکیشان داستانی با عنوان کتاب که سطرهای نخست آن در ابتدای این مرور آمد. بر پیشانی داستان «خاطرهیی فراموششده از فردا»، نویسنده، نقلقولی از پُل ریکور آورده که خودش پیشتر کتاب مهمی با عنوان «درباره ترجمه» را از او ترجمه کرده بود: «وقتی گذشته، گذشته است و آینده، هنوز نیامده است و حال، سپری است، چگونه زمان میتواند باشد؟» و داستان بهنوعی همین مسئله را طرح میکند. کاشیگر در این داستان تاریخ ادبیات یکی، دو قرن را پیش میکشد و از تعارضات و گرایشات مختلف به ادبیات مینویسد و
همه اینها از زبانِ کسی که بهقول خودش هم راوی اول شخص مفرد است و هم قهرمان قصه. راوی تا یک صفحه از کسی حرف میزند که مدافع ادبیات بهعنوان سرگرمی است، ادبیاتی که عامه مردم دستکم اسم قهرمانان آن را شنیدهاند، با این طرز تلقی «قصهگو کسی است که قربانی قصه شود.» یعنی قهرمانان و شخصیتهایش از نام خودش هم معروفتر باشند. «نه حوصله جیمز جویس را دارد و نه حوصلهی مارسل پروست را که هرگز نفهمیدند قصهیی را نتوان آن را در ازدحام و همهمهی بیانقطاعِ تمدن صوتی تصویری نوین خواند، اصلاً قصه نیست.» بعد شخصیت دیگر دست به کار میشود تا در ردِ ادعای این شخص اقامه دلیل کند. «حرفهایش مرا عصبانی میکند: عجب واعظِ نامتعظی! اینجور میخواهد یک قصهی سرگرمکننده بسازد؟ باید به او بفهمانم که اینطورها هم نیست که خودش بهتنهایی ببرد و بدوزد: «اما همین جیمز جویس که شما به خودتان اجازه میدهید اینقدر راحت کنار بگذارید،... همین چند ماه پیش، یک عده آدم که قطعاً سرشان به تنشان میارزید، بزرگترین نویسندهی سده بیست را جیمز جویس دانستهاند.» هرچه در داستان پیشتر میرویم پی میبریم که آن شخص که ادبیات را برای سرگرمی میخواهد
نویسنده داستان است و شخص دیگر که او را به نقد میکشد گویا یکی از شخصیتهای خلقشده او. نویسنده منتقدِ جویس میگوید: «جویس با زمان کاری ندارد، یعنی زمان برای جویس یک عنصرِ مرده است و آنچه اهمیت دارد مدت است، آنهم تصور ذهنی فرد از مدت. در اولیسز، زمانِ یک شبانهروزی به مدت چندین ماه و سال میگذرد. اما برای من که برخلاف جویس، یک نویسنده واقعگرایم، آنچه مهم است زمان و مدتِ واقعی است» و اینچنین پای پرسشِ ریکور به داستان باز میشود. از دیگر داستانهای این مجموعه -که نخستین بار سال 1379 در نشر فردا منتشر شد و اينك با چند داستان اضافه در نشر نيماژ - میتوان از «چرخه»، «.»، «مات»، «الف لیله و لیله»، »سکوتِ حتا بیکلاغ یک خاطره»، «سِفر جادو» و «یک داستانِ کوتاه عاشقانه» نام برد. جالب اینکه هر یک از این داستانها با نقلقولی آغاز میشود که درک بیشتر قصه را فراهم میآورد. نخستین داستان؛ «چرخه» با این پرسش مونتنی که «من از کجا بدانم؟» یا «مات» با این جمله ب.تراوِن؛ «جالبترین داستان برای هر کس، سرگذشتِ خودش است شروع كردم».
بازی نقشها
کتاب دیگری که در فاصلهای کوتاه از مجموعهداستان مدیا کاشیگر در نشر نیماژ درآمد، نمایشنامه «آخرالزمان» است. نمایشنامهای تکپردهای است که سراسر از خلال دیالوگ دو شخصیتش؛ «زن» و «مرد» روایت میشود. «صحنه یک اتاق نشیمن است با یک شومینهی روشن. زن، بیستوهفت، هشت سال دارد، بر یک صندلی دستهدار، در کنار یک میز کوچک، نشسته است و کتاب میخواند. مرد، حدوداً شصت سال دارد. او نیز بر صندلی دستهدار دیگر نشسته و با تبلتش ور میرود. در کنار مرد، یک صندلی چرخدار با یک عصاست. همزمان با بازشدن درهای سالن و ورود تماشاگران، موومان چهارم یک رکوئیم آلمانی برامس پخش میشود. نمایش با پایان آهنگ آغاز میشود.» با این مقدمه مخاطب به نمایشنامه وارد میشود. اما از نکاتِ جالب این کتاب، مؤخرهای است به قلمِ زندهیاد مصطفی اسلامیه، که چندی پیش از میان ما رفت. این مترجم و نویسنده که خود دستی بر نوشتن نمایشنامه و نقد داشت نقدونظری بر «آخرالزمان» نوشته است که البته به روایتی داستانی و دراماتیک شبیهتر است و میتوان آن را مستقل یا در ادامه متن نمایش خواند. «برف است و زمستان است و سرما و خانهای در کوهپایهای سرمازده و گرگخیز و
دورافتاده از همهجا... باد و آدمهایی که به امید آسایشی به آن پناه آورده و اکنون در دام افتادهاند. یکی مردی سالخورده و تختبند به صندلی چرخدار و دیگری دختر جوانی که بهظاهر پرستار و تیماردار او است. برف میبارد و میایستد و دوباره میبارد تا راهها و درها را بستهتر کند و روزنهها را تنگتر، چندانکه فقط میتوان از پنجرهی اتاقک زیرشیروانی نگاهی به بیرون انداخت... داخل خانه گرم است و آرام و شومینهی روشن. مرد تبلتی دارد که با آن سرگرم باشد و کلنجار رود تا وصل شود، و دختر کتابی در دست دارد که لابهلای خوانده و ناخواندههایش سر بلند کند و در واکنش به کلافگی مرد و در پاسخ شکوههایش بگوید بهتر که وصل نمیشود...» بعد اسلامیه از حالوهوای این دو مینویسد. اینکه هر دو خسته و بیحوصلهاند و هرکدام به علتی دلتنگ و افسرده. چهار روز است که برف و سرما روی سرشان آوار شده و در خانه زندانیشان کرده، درست برخلاف تصورشان که میخواستند در آرامش بنشینند به حرفزدن، شنیدن موسیقی و خواندن کتابی شاید، اگر همهچیز روبهراه بود البته. اما اوضاع بدتر شده بود و آنها تنهاتر. بعد برای برهمزدن این رخوت و سکوت پای بازی به میان
میآید. دختر بهیاد میآورد که گاهی در خلوت اتاقش برای گریز از تنهایی بازیهایی برای خود ساخته و نقشهایی را بازی میکرد. تعریف که میکند، مرد پیشنهاد میدهد همان بازی را از سر بگیرند شاید از این تنهایی در بیایند. از اینجا به بعد فضای نمایشنامه تغییر میکند و واقعیت و فانتزی و رؤیا در هم میآمیزد. اسلامیه، که گویا نخستین مخاطبِ دقیق این متن بوده این فضا را چنین شرح میدهد: «اینگونه بههمآمیزی واقعیت و پندار و جابهجایی نقشها تدبیر زیرکانه نمایشنامهنویسانی بود که در یکی دو دهه پس از جنگ جهانی دوم، سرگشتگی و ناامیدی آدمهای فاجعهدیده و بهبنبسترسیده را تجربه کرده و سرشت پنهانی و ناگشوده اما یکنواخت آدمها را دریافته بودند.»
پارسا شهری: «قصهی ناجوری است این قصه، قصهیی است که هیچچیزش معلوم نیست، واقعاً هیچچیزش. باید همینطور که جلو میرود، ساخته شود. اما اشتباه نشود: قرار نیست قصهیی آموزشی راجع به قصهسازی یا هیچچیز دیگر باشد، اصلاً. برای نویسندهی این قصه، مهمترین وظیفهی ادبیات، سرگرمی است...» کاشیگر در صحنه ادبیات بیشتر با عنوان مترجم شناخته شده. مترجمی که از ادبیات داستانی تا شعر و تئوری ادبی ترجمه کرده، اما اینک دو کتاب متفاوت از او در نشر نیماژ درآمده است، یکی مجموعهداستانِ «خاطرهیی فراموششده از فردا» با بیستودو داستان کوتاه و یکیشان داستانی با عنوان کتاب که سطرهای نخست آن در ابتدای این مرور آمد. بر پیشانی داستان «خاطرهیی فراموششده از فردا»، نویسنده، نقلقولی از پُل ریکور آورده که خودش پیشتر کتاب مهمی با عنوان «درباره ترجمه» را از او ترجمه کرده بود: «وقتی گذشته، گذشته است و آینده، هنوز نیامده است و حال، سپری است، چگونه زمان میتواند باشد؟» و داستان بهنوعی همین مسئله را طرح میکند. کاشیگر در این داستان تاریخ ادبیات یکی، دو قرن را پیش میکشد و از تعارضات و گرایشات مختلف به ادبیات مینویسد و
همه اینها از زبانِ کسی که بهقول خودش هم راوی اول شخص مفرد است و هم قهرمان قصه. راوی تا یک صفحه از کسی حرف میزند که مدافع ادبیات بهعنوان سرگرمی است، ادبیاتی که عامه مردم دستکم اسم قهرمانان آن را شنیدهاند، با این طرز تلقی «قصهگو کسی است که قربانی قصه شود.» یعنی قهرمانان و شخصیتهایش از نام خودش هم معروفتر باشند. «نه حوصله جیمز جویس را دارد و نه حوصلهی مارسل پروست را که هرگز نفهمیدند قصهیی را نتوان آن را در ازدحام و همهمهی بیانقطاعِ تمدن صوتی تصویری نوین خواند، اصلاً قصه نیست.» بعد شخصیت دیگر دست به کار میشود تا در ردِ ادعای این شخص اقامه دلیل کند. «حرفهایش مرا عصبانی میکند: عجب واعظِ نامتعظی! اینجور میخواهد یک قصهی سرگرمکننده بسازد؟ باید به او بفهمانم که اینطورها هم نیست که خودش بهتنهایی ببرد و بدوزد: «اما همین جیمز جویس که شما به خودتان اجازه میدهید اینقدر راحت کنار بگذارید،... همین چند ماه پیش، یک عده آدم که قطعاً سرشان به تنشان میارزید، بزرگترین نویسندهی سده بیست را جیمز جویس دانستهاند.» هرچه در داستان پیشتر میرویم پی میبریم که آن شخص که ادبیات را برای سرگرمی میخواهد
نویسنده داستان است و شخص دیگر که او را به نقد میکشد گویا یکی از شخصیتهای خلقشده او. نویسنده منتقدِ جویس میگوید: «جویس با زمان کاری ندارد، یعنی زمان برای جویس یک عنصرِ مرده است و آنچه اهمیت دارد مدت است، آنهم تصور ذهنی فرد از مدت. در اولیسز، زمانِ یک شبانهروزی به مدت چندین ماه و سال میگذرد. اما برای من که برخلاف جویس، یک نویسنده واقعگرایم، آنچه مهم است زمان و مدتِ واقعی است» و اینچنین پای پرسشِ ریکور به داستان باز میشود. از دیگر داستانهای این مجموعه -که نخستین بار سال 1379 در نشر فردا منتشر شد و اينك با چند داستان اضافه در نشر نيماژ - میتوان از «چرخه»، «.»، «مات»، «الف لیله و لیله»، »سکوتِ حتا بیکلاغ یک خاطره»، «سِفر جادو» و «یک داستانِ کوتاه عاشقانه» نام برد. جالب اینکه هر یک از این داستانها با نقلقولی آغاز میشود که درک بیشتر قصه را فراهم میآورد. نخستین داستان؛ «چرخه» با این پرسش مونتنی که «من از کجا بدانم؟» یا «مات» با این جمله ب.تراوِن؛ «جالبترین داستان برای هر کس، سرگذشتِ خودش است شروع كردم».
بازی نقشها
کتاب دیگری که در فاصلهای کوتاه از مجموعهداستان مدیا کاشیگر در نشر نیماژ درآمد، نمایشنامه «آخرالزمان» است. نمایشنامهای تکپردهای است که سراسر از خلال دیالوگ دو شخصیتش؛ «زن» و «مرد» روایت میشود. «صحنه یک اتاق نشیمن است با یک شومینهی روشن. زن، بیستوهفت، هشت سال دارد، بر یک صندلی دستهدار، در کنار یک میز کوچک، نشسته است و کتاب میخواند. مرد، حدوداً شصت سال دارد. او نیز بر صندلی دستهدار دیگر نشسته و با تبلتش ور میرود. در کنار مرد، یک صندلی چرخدار با یک عصاست. همزمان با بازشدن درهای سالن و ورود تماشاگران، موومان چهارم یک رکوئیم آلمانی برامس پخش میشود. نمایش با پایان آهنگ آغاز میشود.» با این مقدمه مخاطب به نمایشنامه وارد میشود. اما از نکاتِ جالب این کتاب، مؤخرهای است به قلمِ زندهیاد مصطفی اسلامیه، که چندی پیش از میان ما رفت. این مترجم و نویسنده که خود دستی بر نوشتن نمایشنامه و نقد داشت نقدونظری بر «آخرالزمان» نوشته است که البته به روایتی داستانی و دراماتیک شبیهتر است و میتوان آن را مستقل یا در ادامه متن نمایش خواند. «برف است و زمستان است و سرما و خانهای در کوهپایهای سرمازده و گرگخیز و
دورافتاده از همهجا... باد و آدمهایی که به امید آسایشی به آن پناه آورده و اکنون در دام افتادهاند. یکی مردی سالخورده و تختبند به صندلی چرخدار و دیگری دختر جوانی که بهظاهر پرستار و تیماردار او است. برف میبارد و میایستد و دوباره میبارد تا راهها و درها را بستهتر کند و روزنهها را تنگتر، چندانکه فقط میتوان از پنجرهی اتاقک زیرشیروانی نگاهی به بیرون انداخت... داخل خانه گرم است و آرام و شومینهی روشن. مرد تبلتی دارد که با آن سرگرم باشد و کلنجار رود تا وصل شود، و دختر کتابی در دست دارد که لابهلای خوانده و ناخواندههایش سر بلند کند و در واکنش به کلافگی مرد و در پاسخ شکوههایش بگوید بهتر که وصل نمیشود...» بعد اسلامیه از حالوهوای این دو مینویسد. اینکه هر دو خسته و بیحوصلهاند و هرکدام به علتی دلتنگ و افسرده. چهار روز است که برف و سرما روی سرشان آوار شده و در خانه زندانیشان کرده، درست برخلاف تصورشان که میخواستند در آرامش بنشینند به حرفزدن، شنیدن موسیقی و خواندن کتابی شاید، اگر همهچیز روبهراه بود البته. اما اوضاع بدتر شده بود و آنها تنهاتر. بعد برای برهمزدن این رخوت و سکوت پای بازی به میان
میآید. دختر بهیاد میآورد که گاهی در خلوت اتاقش برای گریز از تنهایی بازیهایی برای خود ساخته و نقشهایی را بازی میکرد. تعریف که میکند، مرد پیشنهاد میدهد همان بازی را از سر بگیرند شاید از این تنهایی در بیایند. از اینجا به بعد فضای نمایشنامه تغییر میکند و واقعیت و فانتزی و رؤیا در هم میآمیزد. اسلامیه، که گویا نخستین مخاطبِ دقیق این متن بوده این فضا را چنین شرح میدهد: «اینگونه بههمآمیزی واقعیت و پندار و جابهجایی نقشها تدبیر زیرکانه نمایشنامهنویسانی بود که در یکی دو دهه پس از جنگ جهانی دوم، سرگشتگی و ناامیدی آدمهای فاجعهدیده و بهبنبسترسیده را تجربه کرده و سرشت پنهانی و ناگشوده اما یکنواخت آدمها را دریافته بودند.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.