|

الفبای مردگان، از لام تا چ

معنای تلخ

پانیذ زرتابی: «خطر از بیخ گوشم گذشته بود و من نمی‌دانستم. اگر دقیقا یك ثانیه زودتر از روی دیوار پریده بودم پایین، نه‌تنها خودم، كه دودمان همه‌ی فامیل را به باد داده بودم. این دومین‌باری بود كه از این دیوار می‌پریدم پایین. البته بار اول دیوارش دیوار باغ بود حالا دیوار خانه.» رمان «الفبای مردگان» با این جملات آغاز می‌شود. رمانی در چهار بخش: «عنصر اول: خرداد خاك»، «عنصر دوم: آبان آب»،‌ «عنصر سوم: آذر آتش»،‌ »عنصر چهارم: بهمن باد». هر بخش به چند فصل تقسیم شده و غالب فصل‌ها نام یكی از حروف الفبا را دارد: از «لام» آغاز می‌شود تا «صاد» و می‌رسد به «ب» و «چ». بنابراین حروف الفبا نیز با درهم‌ریختگی آمده، رمان روایتی‌ هزارتو دارد. هر تكه روایتِ سرگذشت آدمی است كه در روایت دیگر و سرگذشت دیگری تنیده می‌شود. این سرگذشت‌ها تاریخ و جغرافیای متنوعی نیز داشتند. فصلِ «ظا» در میانه كتاب این‌طور آغاز می‌شود: «كتاب زندان مردگان تمام شده است و من از هر وقت دیگری گیج‌ترم. یعنی واقعا چه اتفاقی افتاده است و واقعیت زندگی این آدم‌ها چیست؟ این داستان چقدر می‌تواند واقعی باشد؟ این فتح‌الله و ناصر می‌توانند ربطی به ناصر و پدرش داشته باشند؟ نمی‌دانم اصلا چرا رفته‌ام این كتاب را خریده‌ام و بقیه‌ی كتاب‌ها را. اصلا این چه كاری بود كه من كردم؟» تكه آخر رمان با عنوان «چ»، روایت ناصر را پی می‌گیرد. «با ناصر با‌ هزار بدبختی رفتیم كوه. رفتیم توی یك كلبه كه یك پیرمرد آن‌جا زندگی می‌كرد. پیرمرد با خوشحالی و روی باز ما را پذیرفت. چانه‌ی ناصر گرم شد و شروع كرد به تعریف‌كردن خاطرات زندانش. من كه واقعا توی زندگی‌ام سرجمع به‌اندازه‌ی آن روز ناصر حرف نزده بودم. معمولا از كسانی كه سابقه‌ دزدی دارند نمی‌شود به این راحتی حرف كشید، ولی ناصر ماشا‌ءالله یك‌بند حرف می‌زد. پیرمرد بعد از اولین مكث جدی ناصر گفت: خیلی‌وقت بود این‌قدر كلمه نشنیده بودم. خیلی از كلمات را فراموش كرده بودم. یك‌جورهایی برایم شده بود مثل زبان‌های مرده. تا پیرمرد گفت زبان‌های مرده، ناصر به‌طرز آشكاری رنگ‌به‌رنگ شد. نفسش به شماره افتاده و به‌سختی پرسید: شما هم الفبای مردگان بلدید؟ پیرمرد با تعجب به ناصر نگاه كرد و گفت: من كی گفتم الفبای مردگان؟ گفتم زبان مرده. یعنی زبانی كه دیگر كسی آن را بلد نیست. ناصر گفت: خب همین است دیگر. الفبای مردگان هم همین است دیگر. پدر خدابیامرزم بلد بود. روی سنگ قبرهای گورستان قدیمی شهرری به الفبای مردگان نوشته‌اند... من خودم آن گورستان را صدبار رفته‌ام. الفبای‌شان یك چیزی است مثل الفبای گناهكاران. به‌هم‌ریخته است... پیرمرد گفت: من یك آدمی را می‌شناختم به اسم فتح‌الله كه الفبای مردگان می‌دانست، ولی می‌گفت بلد نیست. زانوهای ناصر تا خورد. نشست روی زمین و شروع كرد به هق‌هق گریه‌كردن. پیرمرد گفت: نكند تو پسر فتح‌الله باشی؟ ناصر وسط هق‌هق گریه گفت: اسم پدرم فتح‌الله بود... پیرمرد، ‌سر خاك بابای ناصر نیم‌ساعتی گریه كرد... با خودش حرف زد و گریه كرد تا بالاخره ساكت شد... من هرگز تا آن لحظه نه معنای اندوه را درك كرده بودم نه معنای عمیق را و نه معنای تلخ را...» رمان «الفبای مردگان»، چنان‌كه در پشت‌ جلد كتاب آمده سومین رمان خورشاهیان است بعد از دو رمانِ «من هومبولتم» و «من كاتالان نیستم».

پانیذ زرتابی: «خطر از بیخ گوشم گذشته بود و من نمی‌دانستم. اگر دقیقا یك ثانیه زودتر از روی دیوار پریده بودم پایین، نه‌تنها خودم، كه دودمان همه‌ی فامیل را به باد داده بودم. این دومین‌باری بود كه از این دیوار می‌پریدم پایین. البته بار اول دیوارش دیوار باغ بود حالا دیوار خانه.» رمان «الفبای مردگان» با این جملات آغاز می‌شود. رمانی در چهار بخش: «عنصر اول: خرداد خاك»، «عنصر دوم: آبان آب»،‌ «عنصر سوم: آذر آتش»،‌ »عنصر چهارم: بهمن باد». هر بخش به چند فصل تقسیم شده و غالب فصل‌ها نام یكی از حروف الفبا را دارد: از «لام» آغاز می‌شود تا «صاد» و می‌رسد به «ب» و «چ». بنابراین حروف الفبا نیز با درهم‌ریختگی آمده، رمان روایتی‌ هزارتو دارد. هر تكه روایتِ سرگذشت آدمی است كه در روایت دیگر و سرگذشت دیگری تنیده می‌شود. این سرگذشت‌ها تاریخ و جغرافیای متنوعی نیز داشتند. فصلِ «ظا» در میانه كتاب این‌طور آغاز می‌شود: «كتاب زندان مردگان تمام شده است و من از هر وقت دیگری گیج‌ترم. یعنی واقعا چه اتفاقی افتاده است و واقعیت زندگی این آدم‌ها چیست؟ این داستان چقدر می‌تواند واقعی باشد؟ این فتح‌الله و ناصر می‌توانند ربطی به ناصر و پدرش داشته باشند؟ نمی‌دانم اصلا چرا رفته‌ام این كتاب را خریده‌ام و بقیه‌ی كتاب‌ها را. اصلا این چه كاری بود كه من كردم؟» تكه آخر رمان با عنوان «چ»، روایت ناصر را پی می‌گیرد. «با ناصر با‌ هزار بدبختی رفتیم كوه. رفتیم توی یك كلبه كه یك پیرمرد آن‌جا زندگی می‌كرد. پیرمرد با خوشحالی و روی باز ما را پذیرفت. چانه‌ی ناصر گرم شد و شروع كرد به تعریف‌كردن خاطرات زندانش. من كه واقعا توی زندگی‌ام سرجمع به‌اندازه‌ی آن روز ناصر حرف نزده بودم. معمولا از كسانی كه سابقه‌ دزدی دارند نمی‌شود به این راحتی حرف كشید، ولی ناصر ماشا‌ءالله یك‌بند حرف می‌زد. پیرمرد بعد از اولین مكث جدی ناصر گفت: خیلی‌وقت بود این‌قدر كلمه نشنیده بودم. خیلی از كلمات را فراموش كرده بودم. یك‌جورهایی برایم شده بود مثل زبان‌های مرده. تا پیرمرد گفت زبان‌های مرده، ناصر به‌طرز آشكاری رنگ‌به‌رنگ شد. نفسش به شماره افتاده و به‌سختی پرسید: شما هم الفبای مردگان بلدید؟ پیرمرد با تعجب به ناصر نگاه كرد و گفت: من كی گفتم الفبای مردگان؟ گفتم زبان مرده. یعنی زبانی كه دیگر كسی آن را بلد نیست. ناصر گفت: خب همین است دیگر. الفبای مردگان هم همین است دیگر. پدر خدابیامرزم بلد بود. روی سنگ قبرهای گورستان قدیمی شهرری به الفبای مردگان نوشته‌اند... من خودم آن گورستان را صدبار رفته‌ام. الفبای‌شان یك چیزی است مثل الفبای گناهكاران. به‌هم‌ریخته است... پیرمرد گفت: من یك آدمی را می‌شناختم به اسم فتح‌الله كه الفبای مردگان می‌دانست، ولی می‌گفت بلد نیست. زانوهای ناصر تا خورد. نشست روی زمین و شروع كرد به هق‌هق گریه‌كردن. پیرمرد گفت: نكند تو پسر فتح‌الله باشی؟ ناصر وسط هق‌هق گریه گفت: اسم پدرم فتح‌الله بود... پیرمرد، ‌سر خاك بابای ناصر نیم‌ساعتی گریه كرد... با خودش حرف زد و گریه كرد تا بالاخره ساكت شد... من هرگز تا آن لحظه نه معنای اندوه را درك كرده بودم نه معنای عمیق را و نه معنای تلخ را...» رمان «الفبای مردگان»، چنان‌كه در پشت‌ جلد كتاب آمده سومین رمان خورشاهیان است بعد از دو رمانِ «من هومبولتم» و «من كاتالان نیستم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.