گزارش مرکز پژوهشهای مجلس از ساختمانهایی که در برابر بحران، خود به بخشی از خطر تبدیل میشوند
بحران؛ آزمون ساختمانها
خانه قرار است امنترین نقطه شهر باشد؛ جایی برای پناهگرفتن از خطر. اما اگر شیشهها معمولی باشند، نما درست مهار نشده باشد، راههای خروج با انبار و وسایل اضافی بسته شده باشند و پارکینگ سیستم اطفای حریق نداشته باشد، همان خانهای که باید پناهگاه باشد، میتواند در لحظه بحران به بخشی از خطر تبدیل شود. گزارش مرکز پژوهشهای مجلس درباره معماری پدافند غیرعامل، هشدار میدهد ساختمانهای مسکونی، اداری و تجاری کشور برای طیفی از بحرانهای امروز از آتشسوزی و زلزله تا انفجار و حملات، هنوز آمادگی کافی ندارند.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
شرق: خانه قرار است امنترین نقطه شهر باشد؛ جایی برای پناهگرفتن از خطر. اما اگر شیشهها معمولی باشند، نما درست مهار نشده باشد، راههای خروج با انبار و وسایل اضافی بسته شده باشند و پارکینگ سیستم اطفای حریق نداشته باشد، همان خانهای که باید پناهگاه باشد، میتواند در لحظه بحران به بخشی از خطر تبدیل شود. گزارش مرکز پژوهشهای مجلس درباره معماری پدافند غیرعامل، هشدار میدهد ساختمانهای مسکونی، اداری و تجاری کشور برای طیفی از بحرانهای امروز از آتشسوزی و زلزله تا انفجار و حملات، هنوز آمادگی کافی ندارند.
در شهرهای بزرگ، شهروندان بخش قابل توجهی از زندگی خود را در ساختمانها میگذرانند؛ در خانه، محل کار، مدرسه، مرکز خرید، بیمارستان و مجموعههای عمومی. با این حال، بسیاری از این ساختمانها عمدتا برای شرایط عادی طراحی شدهاند. معماری بنا در زمان آرامش شکل گرفته، مصالح بر اساس هزینه و زیبایی انتخاب شده و مسیرهای خروج نیز اغلب فقط در نقشهها وجود دارند. اما بحران، همه این جزئیات را به یکباره در برابر یک آزمون واقعی قرار میدهد. گزارش مرکز پژوهشهای مجلس با عنوان «راهکارهای معماری پدافند غیرعامل در ساختمانهای مسکونی، اداری و تجاری» بر همین نقطه دست میگذارد: ساختمان باید پیش از وقوع حادثه برای بحران آماده شده باشد. در زمان انفجار، آتشسوزی یا حمله، دیگر فرصت زیادی برای اصلاح نما، بازکردن راه خروج یا نصب سیستم اطفای حریق وجود ندارد. به همین دلیل، پدافند غیرعامل باید از مرحله طراحی ساختمان آغاز شود و تا ساخت، بهرهبرداری، نگهداری و بازسازی ادامه پیدا کند.
مقرراتی که از ساختمانهای موجود جا ماندهاند
یکی از مسائل اساسی مطرحشده در گزارش فاصله میان مقررات و وضعیت واقعی ساختمانهای کشور است. مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان، چارچوبی برای کاهش آسیبپذیری ساختمانها در برابر تهدیدات انسانساخت فراهم کرده، اما به اعتقاد پژوهشگران این چارچوب هنوز با چالشهای جدی روبهروست. بخش مهمی از مقررات موجود بیشتر بر ساختمانهای جدید تمرکز دارد، درحالیکه میلیونها ساختمان در کشور پیش از تدوین یا بهروزرسانی این الزامات ساخته شدهاند. این ساختمانها در برابر تهدیدهای جدید، از انفجار و حمله گرفته تا آتشسوزیهای گسترده و بحرانهای ترکیبی، الزاما ارزیابی نشدهاند. از سوی دیگر تهدیدهای امروز نیز تغییر کردهاند. اگر در گذشته تمرکز اصلی بر حملات هوایی و انفجارهای متعارف بود، امروز حملات پهپادی، تهدیدهای شیمیایی، میکروبی، هستهای و حتی سایبری نیز در زمره تهدیدهای جدید قرار گرفتهاند. بنابراین گزارش پیشنهاد میکند مقررات پدافند غیرعامل بازنگری شود و ساختمانهای موجود نیز در برنامههای ارزیابی و مقاومسازی قرار گیرند.
خانهای که باید در برابر بحران هم خانه بماند
در ساختمانهای مسکونی، نخستین مسئله، طراحی خود بناست. گزارش تأکید دارد شکل ساختمان میتواند در میزان آسیبپذیری آن نقش داشته باشد. ساختمانهای دارای فرورفتگیهای عمیق و فرمهای پیچیده ممکن است در زمان انفجار باعث تمرکز موج فشار در بخشهایی از بنا شوند. به همین دلیل، طراحی ساده، منظم و متقارن توصیه شده است. در ساختمانهای مسکونی، بهویژه خانههای ویلایی و مجتمعهای کمارتفاع، فرمهای ساده و حتی گسترش افقی بنا نسبت به شکلهای پیچیده و شکستدار میتواند آسیبپذیری ساختمان را کاهش دهد. فرم ساختمان فقط یک انتخاب زیباییشناختی نیست؛ در شرایط بحران میتواند بر مسیر انتقال فشار و میزان تخریب اثر بگذارد. فاصله ساختمان از خیابان و منابع احتمالی خطر نیز اهمیت دارد. ایجاد فضای باز در اطراف ساختمان میتواند فاصلهای برای کاهش اثر مستقیم انفجار ایجاد کند. در خانههای ویلایی نیز طراحی حصارها و دیوارهای محافظ، در صورت رعایت اصول ایمنی، میتواند از شدت اثر برخی تهدیدها بکاهد. اما یکی از آسیبپذیرترین بخشهای ساختمان، نماست. نماهای سنگین و مصالحی که بهدرستی مهار نشدهاند، در زمان زلزله یا انفجار میتوانند از ساختمان جدا شوند و به عابران و ساکنان آسیب بزنند. به همین دلیل، مقاومسازی پوسته خارجی و کاهش احتمال جداشدن مصالح نما از توصیههای مهم گزارش است. پنجرهها نیز در این میان اهمیت ویژهای دارند. شیشه معمولی در اثر موج انفجار یا ضربه میتواند به قطعات متعدد تبدیل شود. استفاده از شیشههای لمینیت و قابهای مهارشده و محافظت از سطوح بزرگ شیشهای، از جمله راهکارهای پیشنهادی است.
راه خروجی که نباید در روز حادثه پیدا شود
در بسیاری از ساختمانها، مسیر خروج اضطراری روی نقشه وجود دارد اما در عمل با وسایل، انبار، تجهیزات یا حتی تغییرات معماری مسدود شده است. گزارش تأکید میکند مسیر خروج باید همواره قابل استفاده باشد. در ساختمانهای مسکونی، داشتن دو مسیر خروج مستقل، راهپلههای محصور و مقاوم در برابر حریق و درهای ضدحریق از مهمترین اقدامات ایمنی است. سیستمهای اعلام حریق نیز باید در همه بخشهای ساختمان، از جمله فضاهای مسکونی و پارکینگها، وجود داشته باشد. پارکینگها از نقاط حساس ساختمان هستند. وجود خودرو، سوخت و تجهیزات مختلف، احتمال گسترش آتش را افزایش میدهد. به همین دلیل، گزارش نصب سیستمهای اطفای خودکار، بهویژه در پارکینگها و پیشبینی تجهیزات مناسب برای کنترل دود و آتش را ضروری میداند. در برابر زلزله نیز طراحی منظم ساختمان، پرهیز از تغییرات ناگهانی در ارتفاع و شکل بنا و مهار اجزای غیرسازهای اهمیت دارد. دیوارهای داخلی، نما، سقفهای کاذب و تجهیزات سنگین اگر بهدرستی مهار نشده باشند، ممکن است حتی در ساختمانی که اسکلت آن پابرجا میماند، موجب آسیب و تلفات شوند.
ادارهها؛ ساختمانهایی که نباید با اولین بحران تعطیل شوند
در ساختمانهای اداری، مسئله فقط حفظ جان کارکنان نیست. بسیاری از ادارهها بخشی از خدمات عمومی و شهری را ارائه میکنند و توقف فعالیت آنها میتواند آثار گستردهتری داشته باشد. به همین دلیل، گزارش بر مفهوم «تداوم فعالیت» تأکید دارد. ساختمان اداری باید بهگونهای طراحی شود که در صورت آسیبدیدن بخشی از بنا، امکان ادامه فعالیتهای ضروری وجود داشته باشد. ایجاد فاصله ایمنی در اطراف ساختمان، تقویت سازه و اتصالات، کاهش خطر ریزش پیشرونده و استفاده از نماهای مقاومتر از جمله راهکارهای پیشنهادی است. ورودی ساختمان نیز نباید بهصورت مستقیم و بدون فضای واسط به بخشهای اصلی اداری متصل باشد. کنترل دسترسی، جداسازی فضاهای عمومی از بخشهای حساس، استفاده از دوربینهای نظارتی و پیشبینی مرکز کنترل بحران نیز از دیگر تمهیدات مطرحشده است. در برابر آتشسوزی وجود چند مسیر خروج، راهپلههای مقاوم، سیستمهای اعلام و اطفای حریق، برق اضطراری و سیستم کنترل دود ضروری است. ساختمانهای اداری همچنین باید برای تخلیه کارکنان آموزشدیده باشند و مانورهای دورهای برگزار کنند. در صورت وقوع زلزله، تجهیزات سنگین مانند رکهای سرور، کابینتها و تأسیسات باید به سازه مهار شوند. سقفهای کاذب سنگین نیز میتوانند در زمان زلزله به عاملی برای آسیب تبدیل و باید با دقت طراحی و اجرا شوند.
مراکز خرید؛ جایی که چند دقیقه میتواند سرنوشتساز باشد
مراکز تجاری به دلیل تراکم جمعیت، شرایط متفاوتی دارند. در این ساختمانها، یک حادثه کوچک میتواند در مدت کوتاهی تعداد زیادی از مردم را درگیر کند. به همین دلیل، خروجیهای متعدد، مسیرهای روشن و قابل شناسایی و امکان تخلیه سریع اهمیت زیادی دارد. طراحی مسیرهای خروج نباید بهگونهای باشد که مردم در زمان بحران در یک نقطه متراکم شوند.
در برابر تهدیدهای انفجاری، فاصله ساختمان از معبر و امکان جلوگیری از نزدیکشدن خودروها به ورودیها اهمیت دارد. شیشههای ویترین نیز باید تا حد امکان از نوع مقاوم و لمینیت باشند. در داخل مراکز تجاری، جداسازی فضاها میتواند از گسترش سریع آتش و دود جلوگیری کند. سیستمهای اعلام حریق، اسپرینکلر، تخلیه مکانیکی دود و راههای خروج متعدد باید از ابتدا در طراحی ساختمان پیشبینی شوند. پارکینگ مراکز تجاری نیز یکی از نقاط حساس است. تهویه اضطراری، سنسورهای تشخیص دود و مونوکسیدکربن و تجهیزات مناسب برای کنترل آتش خودروها، از جمله اقداماتی هستند که باید جدی گرفته شوند.
ساختمانهای قدیمی؛ مسئلهای که نمیتوان به فردا سپرد
اگر قرار باشد فقط ساختمانهای جدید با الزامات پدافند غیرعامل ساخته شوند، بخش بزرگی از مسئله همچنان باقی خواهد ماند. میلیونها ساختمان موجود، سالهاست که مورد استفاده قرار میگیرند و بسیاری از آنها برای تهدیدهای امروز طراحی نشدهاند. گزارش پیشنهاد میکند ساختمانهای حساس و پرخطر ابتدا شناسایی شوند. بیمارستانها، مدارس، ساختمانهای بلندمرتبه، مراکز اداری مهم و تأسیسات حیاتی شهری باید در اولویت ارزیابی قرار بگیرند. مقاومسازی نیز میتواند مرحلهای باشد. در زمان تعویض پنجرهها میتوان از شیشههای مقاوم استفاده کرد. در زمان بازسازی، میتوان بخشی از زیرزمین یا فضای مناسب را به فضای امن اختصاص داد. مسیرهای خروج را میتوان از موانع پاک و تجهیزات سنگین را به سازه مهار کرد. گزارش تأکید دارد در مقاومسازی ساختمانهای موجود، نخستین اولویت باید حفظ جان انسانها باشد. پیش از اقدامات پرهزینه سازهای، باید خطر سقوط اجزای نما و تجهیزات، مسدودبودن مسیرهای خروج و نبود سیستم هشدار و اطفای حریق برطرف شود.
شهرداریها؛ نقطه شروع اجرای ایمنی
یکی از مهمترین بخشهای گزارش به نقش شهرداریها و سازمان نظام مهندسی مربوط است. در این نگاه، پدافند غیرعامل نباید موضوعی جدا از فرایند ساختوساز باشد. الزامات ایمنی باید در مرحله صدور پروانه، کنترل نقشه، نظارت بر اجرا و صدور پایان کار مورد توجه قرار گیرد. برای ساختمانهای مهم و بلندمرتبه نیز میتوان بررسیهای تخصصی و تأییدیههای جداگانه در نظر گرفت. گزارش پیشنهاد میکند شهرداریها چکلیستهای مشخصی برای ارزیابی ساختمانها داشته باشند؛ چکلیستهایی که مواردی مانند تعداد خروجیها، عرض مسیرهای فرار، وضعیت نما، کیفیت مهار شیشهها، وجود فضای امن و تجهیزات ایمنی را بررسی کنند. در کنار الزام و نظارت، مشوقهای اقتصادی نیز میتواند به افزایش ایمنی کمک کند. کاهش عوارض یا ارائه مشوق به ساختمانهایی که فراتر از حداقل استانداردهای ایمنی عمل میکنند، میتواند سازندگان را به سرمایهگذاری بیشتر در این حوزه ترغیب کند.
شهر امن فقط با دیوار و دوربین ساخته نمیشود
گزارش در کنار راهکارهای فنی و معماری، بر نقش جامعه نیز تأکید دارد. پدافند غیرعامل فقط به دیوارهای ضخیم، دوربینهای مداربسته و موانع فیزیکی محدود نمیشود. جامعهای که آموزشدیده باشد، در زمان بحران بهتر میتواند واکنش نشان دهد. آموزشهای محلهای و مدرسهای، مشارکت داوطلبانه مردم و ایجاد شبکههای اجتماعی حمایتی میتواند ظرفیت شهر را برای مواجهه با بحران افزایش دهد. در عین حال، امنیت نباید به ساخت شهرهایی تبدیل شود که در آنها دیوار و مانع جای فضای عمومی و تعامل اجتماعی را گرفته است. به همین دلیل، گزارش بر ترکیب امنیت و کیفیت زندگی تأکید دارد. عناصر شهری مانند گلدانهای بزرگ، مبلمان مقاوم و عناصر منظر میتوانند در کنار نقش شهری، در برخی نقاط نقش حفاظتی نیز داشته باشند.
ساختمان ایمن، پیش از بحران ساخته میشود
در این گزارش تأکید شده ساختمان ایمن، ساختمانی نیست که فقط در برابر یک حادثه دوام بیاورد؛ ساختمان ایمن باید بتواند جان انسانها را حفظ کند، مسیر خروج را باز نگه دارد و پس از حادثه نیز تا حد امکان به عملکرد خود ادامه دهد. این نگاه، پدافند غیرعامل را از یک موضوع تخصصی و محدود خارج و آن را به بخشی از زندگی روزمره شهروندان تبدیل میکند؛ از انتخاب فرم ساختمان و نوع شیشه گرفته تا طراحی پارکینگ، تعداد راههای خروج، وضعیت نما و آموزش ساکنان.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
