رایگان‌سازی؛ رضایت یا تبلیغ؟

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

شهرداری تهران همچنان بر ادامه رایگان‌بودن مترو و اتوبوس‌های تندرو اصرار دارد و از افزایش استفاده از حمل‌ونقل عمومی و رضایت شهروندان سخن می‌گوید، اما در شورای شهر این روایت با تردید جدی روبه‌رو شده است. مهدی چمران می‌گوید رایگان‌شدن حمل‌ونقل عمومی تأثیری بر کاهش ترافیک و استفاده از خودروی شخصی نداشته و جعفر تشکری‌هاشمی نیز معتقد است با بازبودن گیت‌های مترو، حتی امکان اعلام آمار دقیق مسافران وجود ندارد. حالا قرار است لایحه ادامه حمل‌ونقل رایگان هفته آینده در صحن شورا بررسی شود.

شهرداری تهران طی هفته‌های گذشته از ادامه رایگان‌بودن بخشی از حمل‌ونقل عمومی دفاع کرده و آمارهایی از افزایش استقبال شهروندان و رضایت آنها از این طرح ارائه داده است. با این حال هم رئیس شورای شهر تهران و هم رئیس کمیسیون عمران و حمل‌ونقل شورا می‌گویند هنوز شواهدی وجود ندارد که نشان دهد رایگان‌شدن مترو و اتوبوس توانسته از حجم ترافیک تهران کم کند یا دارندگان خودروهای شخصی را به استفاده از حمل‌ونقل عمومی بکشاند.

مهدی چمران اعلام کرده لایحه حمل‌ونقل رایگان در جلسه آینده شورا بررسی خواهد شد و تا زمانی که مصوبه جدیدی به تصویب برسد، روند فعلی ادامه پیدا می‌کند. او هم‌زمان نتیجه‌ای را که شهرداری از اجرای این طرح ارائه می‌کند زیر سؤال برده و گفته آنچه آمار و ارقام نشان می‌دهد، رایگان‌شدن حمل‌ونقل عمومی تأثیری در کاهش ترافیک تهران و کاهش استفاده از خودروهای شخصی نداشته است.

به گفته چمران مسئله اصلی شهروندان هزینه بلیت نیست. مردم زمانی خودروی شخصی را کنار می‌گذارند که حمل‌ونقل عمومی از نظر زمان سفر، سرعت، آسایش و امکان رسیدن راحت‌تر به مقصد، برای آنها گزینه مناسب‌تری باشد؛ شرایطی که به گفته رئیس شورای شهر هنوز در تهران فراهم نشده است.

چمران یکی از دلایل اصلی را کمبود شدید ناوگان می‌داند. بر اساس طرح جامع حمل‌ونقل تهران، پایتخت باید بین ۱۰ تا ۱۱ هزار دستگاه اتوبوس داشته باشد اما تعداد اتوبوس‌های فعال شهر اکنون کمی بیش از سه هزار دستگاه است. در ابتدای دوره ششم شورای شهر نیز حدود دو هزار دستگاه اتوبوس فعال در تهران وجود داشت. هرچند طی این سال‌ها تعدادی اتوبوس جدید به ناوگان اضافه شده اما همچنان فقط حدود یک‌سوم نیاز تهران تأمین شده است.

او همچنین گفته برنامه مدیریت شهری رساندن تعداد اتوبوس‌ها به دست‌کم هفت هزار دستگاه بوده اما هنوز این هدف محقق نشده است. در بخش اتوبوس‌های برقی نیز قرار بود دو هزار دستگاه وارد تهران شود و به گفته چمران تاکنون حدود ۵۰۰ دستگاه وارد شده است.

کمبود ناوگان فقط به اتوبوسرانی محدود نمی‌شود. چمران درباره مترو نیز گفته است افزایش قابل توجهی در تعداد واگن‌ها رخ نداده و تهران همچنان با کمبود جدی واگن روبه‌رو است. او گفته حدود هزار واگن در قالب قراردادهای موجود باید تأمین شود و بخشی از واگن‌ها نیز برای انتقال به ایران آماده شده بودند اما جنگ روند انتقال آنها را متوقف کرد.

به گفته رئیس شورای شهر، واگن‌ها حتی روی کشتی قرار گرفته بودند اما به دلیل آغاز جنگ به سمت ایران حرکت نکردند. پس از آن گزینه انتقال زمینی و حمل با قطار بررسی شد اما مشخص شد این شیوه نیز امکان‌پذیر نیست. چمران گفته مدیریت شهری همچنان پیگیر انتقال واگن‌هاست و در عین حال باید ساخت باقی واگن‌ها ادامه پیدا کند.

او معتقد است اگر تعداد واگن‌های مترو به اندازه کافی افزایش پیدا کند، فاصله حرکت قطارها می‌تواند تقریبا نصف شود؛ به‌طور مثال فاصله هشت تا ۱۰دقیقه‌ای به چهار تا پنج دقیقه و فاصله شش‌دقیقه‌ای در ساعات صبح به حدود سه دقیقه برسد. در چنین شرایطی ظرفیت جابه‌جایی مسافر افزایش پیدا می‌کند و استفاده از مترو برای دارندگان خودروی شخصی جذاب‌تر می‌شود.

چمران درباره وضعیت اتوبوس‌ها نیز گفته آمار خرید و ورود اتوبوس‌ها آن چیزی نیست که انتظار داشته و قرار است معاون حمل‌ونقل و ترافیک شهرداری در یکی از جلسات آینده شورا گزارشی درباره وضعیت ناوگان ارائه کند.

جعفر تشکری‌هاشمی، رئیس کمیسیون عمران و حمل‌ونقل شورای شهر تهران هم در گفت‌وگو با «شرق» با اشاره به آمارهای مطرح‌شده درباره حمل‌ونقل رایگان معتقد است اساسا امکان ارائه آمار دقیق از تعداد مسافران مترو در دوره رایگان‌شدن محل سؤال است.

تشکری‌هاشمی می‌گوید وقتی گیت‌های مترو باز است و مسافران کارت نمی‌زنند، امکان شمارش دقیق آنها وجود ندارد. به گفته او ممکن است تعداد قطارهای در حال حرکت در یک متوسط تعداد مسافر ضرب و از این طریق عددی برآورد شود اما این روش نمی‌تواند نشان دهد در نتیجه رایگان‌شدن حمل‌ونقل عمومی چند مسافر جدید جذب شده است.

او معتقد است برای سنجش اثر واقعی این سیاست باید شاخص‌های دیگری بررسی شود؛ از جمله اینکه مصرف سوخت چقدر کاهش پیدا کرده، حجم سفرهای خودرویی در معابر تهران چه تغییری کرده و طول سفرهای شهری در ساعات اوج و غیر اوج نسبت به دوره مشابه چقدر کم شده است.

تشکری‌هاشمی می‌گوید تاکنون در این شاخص‌ها تغییر محسوسی دیده نشده است. به اعتقاد او کسی که خودروی شخصی دارد، به دلیل نپرداختن پنج هزار تومان هزینه بلیت، راحتی خودروی خود را کنار نمی‌گذارد تا با کمبود ناوگان، ازدحام و ضعف دسترسی در شبکه حمل‌ونقل عمومی مواجه شود. او به‌ویژه غرب تهران را مثال می‌زند که بخش‌هایی از آن هنوز به شبکه مترو دسترسی کافی ندارند و می‌گوید شبکه اتوبوسرانی نیز با وجود تلاش کارکنان شرکت واحد، همچنان از نظر تعداد ناوگان فاصله زیادی با نیاز شهر دارد.

رئیس کمیسیون عمران و حمل‌ونقل شورا همچنین روایت رضایت عمومی از طرح را نقد کرده و گفته رضایت مردم باید در کیفیت سفر دیده شود؛ کوتاه‌شدن زمان سفر، کاهش تعداد دفعات تعویض وسیله، بهبود وضعیت تهویه و کولر مترو و دسترسی آسان‌تر به ناوگان.

او در کنار این موضوع درباره وضعیت تعمیر و نگهداری ناوگان نیز هشدار داده و گفته شرکت مترو و شرکت واحد با محدودیت منابع روبه‌رو هستند و منابعی که باید صرف تعمیر واگن‌ها، پله‌برقی‌ها و رفع مشکلات روزمره مسافران شود، به اندازه کافی در اختیار آنها قرار نمی‌گیرد.

تشکری‌هاشمی اضافه‌شدن چندده دستگاه اتوبوس را برای حل مشکل تهران کافی نمی‌داند و گفته است با ۲۰، ۳۰ یا ۵۰ دستگاه مشکل شهر حل نمی‌شود. او با اشاره به طرح جامع حمل‌ونقل می‌گوید تهران باید حدود ۹ هزار اتوبوس عملیاتی و در مجموع حدود ۱۱ هزار دستگاه اتوبوس در اختیار داشته باشد.

او همچنین وعده افزایش هزارو ۲۰۰ واگن به ناوگان مترو در دوره فعلی مدیریت شهری را یادآوری کرده و گفته نتیجه عملی این وعده تا امروز به دو رام قطار داخلی محدود شده است؛ قطارهایی که روند ساخت آنها از قبل آغاز شده بود و در این دوره به بهره‌برداری رسیدند.

از نگاه تشکری‌هاشمی رایگان‌کردن بلیت نباید جای مسئله اصلی را بگیرد. او می‌گوید کاهش ترافیک و مصرف سوخت فقط با افزایش تعداد اتوبوس و واگن و بالابردن کیفیت سفر ممکن است و هزینه چند هزار تومانی بلیت مسئله اصلی دارندگان خودروهای شخصی نیست.

رئیس کمیسیون عمران و حمل‌ونقل شورا در عین حال تأکید می‌کند حمایت از گروه‌های نیازمند سال‌هاست در نظام بلیت تهران وجود دارد. افراد بالای ۶۵ سال، افراد دارای معلولیت، جانبازان، افراد تحت پوشش کمیته امداد و بهزیستی، خانواده شهدا، سربازان، دانش‌آموزان و دانشجویان از بلیت رایگان یا تخفیف‌های مختلف برخوردارند.

به گفته او حتی مسافران عادی نیز فقط بخش کوچکی از هزینه واقعی سفر را پرداخت می‌کنند؛ حدود ۱۰ درصد هزینه واقعی در مترو و حدود ۱۵ درصد در اتوبوسرانی. از همین رو تشکری‌هاشمی می‌گوید ضرورتی ندارد افرادی که مشکل مالی ندارند و در گروه‌های حمایتی قرار نمی‌گیرند نیز از حمل‌ونقل کاملا رایگان استفاده کنند.

او یک نکته دیگر را هم درباره هزینه این سیاست مطرح می‌کند: رایگان‌شدن مترو و اتوبوس به معنای صفرشدن هزینه سفر نیست. درآمد شهرداری نیز از منابع شهر و شهروندان تأمین می‌شود و اگر کرایه از مسافر دریافت نشود، باید همین هزینه از بخش دیگری از بودجه شهر پرداخت شود. در نهایت هزینه سفر همچنان از منابع عمومی تأمین خواهد شد.

تشکری‌هاشمی همچنین برخی اعداد اعلام‌شده درباره افزایش مسافران یا کاهش مصرف سوخت را فاقد پشتوانه می‌داند و معتقد است شرکت ملی پخش فراورده‌های نفتی می‌تواند با مقایسه آمار مصرف دوره‌های مختلف مشخص کند آیا کاهش قابل توجهی در مصرف سوخت اتفاق افتاده است یا نه.

در کنار اختلاف بر سر رایگان‌بودن حمل‌ونقل عمومی، وضعیت قرارداد واگن‌های مترو نیز به موضوع تازه‌ای میان شورا و شهرداری تبدیل شده است. درباره خبری مبنی بر درخواست شهرداری برای در اختیار گرفتن مسئولیت قرارداد ۶۳۰ واگن، تشکری‌هاشمی می‌گوید موضوع انتقال قرارداد مطرح نیست.

به گفته او وزارت کشور به دلیل حجم و تنوع وظایف خود ممکن است برای پیگیری جزئیات فنی قرارداد به همکاری شرکت مترو و کارخانه واگن‌سازی تهران نیاز داشته باشد و شهرداری در پی آن است که به نمایندگی از وزارت کشور مسائل تخصصی قرارداد را در چین پیگیری کند.

تشکری‌هاشمی تأکید کرده است انتقال اصل قرارداد به شهرداری از نظر حقوقی امکان‌پذیر نیست؛ به‌ویژه اینکه قرارداد اصلی فقط مربوط به ۶۳۰ واگن نیست و در چارچوب قرارداد دو هزار واگن تعریف شده است. با این حال او اعطای نمایندگی از سوی وزارت کشور به مترو و کارخانه واگن‌سازی تهران برای پیگیری مسائل فنی را اقدامی می‌داند که می‌تواند روند کار را سریع‌تر کند. حالا قرار است هفته آینده اعضای شورای شهر درباره ادامه رایگان‌بودن حمل‌ونقل عمومی رأی بدهند؛ 

در حالی که کمیسیون تخصصی عمران و حمل‌ونقل با ادامه این سیاست مخالف است و آن را راه‌حل مسئله ترافیک و کمبود ناوگان تهران نمی‌داند.