|

نكاتي درباره موسيقي «مرغ باران»

رنگ‌های یک سرزمین

فرزانه ابراهیم‌زاده

موسیقی با ضرباهنگ سنگین با صدای ساز‌های کوبه‌ای و زهی آغاز می‌شود و نقال که به صحنه می‌آید، با روایت شعرهای فردوسی از مجلس بزم «نوروزی جمشیدشاه» می‌گوید. گروه صحنه‌آرایان که نقش صحنه‌گردانی دارند به میانه صحنه می‌آیند و موسیقی رنگ حماسی خود را به بزم می‌دهد و اینگونه است که بدون‌هیچ کلامی، نخستین مجلس نوروزی در پیشگاه جمشید با تم موسیقی اصیل ایرانی آغاز می‌شود. این لحظه شاید نخستین صحنه نمایش «مرغ باران» پری صابری نیست اما لحظه آغاز داستانی است که شاید بتوان آن را مهم‌ترین بخش اسطوره‌ای شاهنامه فردوسی دانست. داستان جمشید‌شاه و شکست او از ضحاک، شکست نور از ظلمت که دوام چندانی نخواهد آورد. با ظهور فریدون و همراهی کاوه با او، نور بار دیگر بر ظلمت یا اهریمن چیره می‌شود. مرغ باران اثری نمایشی شبیه سایر آثار پری صابری کارگردان شناخته شده و دارای نشان شوالیه ایران است؛ نمایشی که از همه تکنیک‌های اجرایی و صحنه‌ای برای بازگوکردن داستانی از مجموعه داستان‌های ایرانی بهره ‌می‌گیرد. اما مرغ باران یک تفاوت اساسی نسبت به سایر کارهای صابری دارد. او در این نمایش مانند کارهای قبلی خود تنها به بازگویی روایت فردوسی بسنده نکرده و با پایه قراردادن داستان شاهنامه به سراغ سایر ادبیات هم رفته است و با بهره‌گیری از اشعار شاعران بزرگی مثل خیام،‌ مولانا، حافظ، سعدی، عبید زاکانی، عارف قزوینی،‌ احمد شاملو، مهدی اخوان‌ثالث، حمید مصدق و نادر نادرپور در کنار گونه‌های نمایشی سنتی ایران، گونه‌ای از اپرای ایرانی را خلق کرده است؛ اپرایی که بی‌تردید موسیقی ارسلان کامکار در دستیابی آن کمک بسیار زیادی می‌کند. موسیقی مرغ باران موسیقی چندوجهی‌ای است، هم رزم است هم بزم، هم حماسه است و هم عرفان. هم موسیقی تئاتر کلاسیک است هم موسیقی تئاتر سنتی. نشانه‌هایی از موسیقی مدرن را در خود دارد اما آنجا که باید وظیفه همراهی گونه خاصی از تئاتر آیینی را برعهده بگیرد آن را به خوبی انجام می‌دهد. ارسلان کامکار که پیش از این موسیقی تئاتر عروسکی «سبز در سبز» به کارگردانی بهروز غریب‌پور را در کارنامه خود داشته، در این نمایش با تجربه جدیدی روبه‌رو است چراکه بر خلاف بسیاری از نمایش‌هایی که این روزها به صحنه می‌رود،‌ پری صابری از حضور یک ارکستر کامل موسیقی در حین اجرا بهره برده است و گروه موسیقی نیز جزوی از بازیگران به‌شمار می‌روند. شاید همین کار کامکار و گروهش را در ارایه موسیقی سخت کرده است. اما با وجود موسیقی سنگین و همراه اجرا، ارسلان کامکار و گروهش از این کار سخت موفق بیرون آمده‌اند. شاید هم همین ویژگی‌ با وجود هنرمندانی چون امیر اثباتی به عنوان طراح صحنه و لباس، نادر رجب‌پور طراح حرکات و تهیه‌کنندگی جهانگیر کوثری، نقش ارسلان کامکار را برجسته‌تر کرده است و باعث شده تماشاگر به‌رغم طولانی‌بودن نمایش تا انتها ارتباطش با اثر قطع نشود و آن را با وجود دانستن داستان اصلی دنبال کند. به‌خصوص که بدانیم نمایش کولاژی قطعه‌قطعه است که روال اصلی داستان را برهم می‌زند. یک‌بار در ابتدای نمایش طرح موضوع می‌کند و یکباره به نیمه داستان می‌رود و با روایت فرجام آن یعنی ظهور کاوه آهنگر در مقابل ضحاک، باز به سراغ داستان اصلی باز می‌گردد. به یکباره اشاره‌ای به داستان فریدون می‌کند و باز به سراغ داستان جمشید می‌رود. آنچه باعث می‌شود، ‌این داستان درهم تنیده به هم متصل شود موسیقی‌ای است که با روند فرازوفرود خود حس تماشاگر را با خود همراه می‌کند. یکی از نقاط شاخص مرغ باران بهره‌گیری از گونه‌های نمایشی سنتی ایران است. شیوه‌ای که موسیقی در آن نمایش بیشتری دارد. صابری از این‌گونه‌های نمایشی در شخصیت‌پردازی بیشتر بهره برده است. این روش است که آهنگساز با سازهای مختلف او را همراهی کرده است. شخصیت جمشید با توجه به شکل اسطوره‌ای با موسیقی سنگین همراه است. همین شکل اساطیری باعث شد تا آواز تلفیقی سنتی و مدرن برای او در نظر گرفته شود. وظیفه‌ای که امیریل ارجمند تا حدودی موفق عمل می‌کند. این سبک تلفیقی برای شخصیت فریدون هم به‌کار رفته است. هرچند که در صحنه‌ای که او در حال خواندن اشعاری از فروغ یا سهراب یا حتی نیماست موسیقی متناسب با آن با ملودی‌هایی از سراسر ایران همراه می‌شود.
اما در مقابل این شخصیت‌ها، شخصیت ضحاک و اهریمن است که درخوانش پری صابری اولی شبیه اشقیای تعزیه و دیگری یادآور شخصیت‌های تخت‌حوضی است. به همین دلیل ضحاک‌ آوازخوانی ندارد و موسیقی او همراه با موسیقی رزمی تعزیه است. موسیقی همراه اهریمن نیز شکل سبکی است که با ریتم شخصیت او همپوشانی دارد. اما شاید اوج خلاقیت اجرای نمایش مرغ باران، شخصیت‌پردازی کاوه است که در پیشبرد این شخصیت موسیقی نقش مهمی دارد. کاوه شمایل پهلوانی دارد و همین باعث شده ضرب و زنگ زورخانه، او را همراهی کند. کامکار آنچنان این ساز را که تفاوت زیادی با سایر سازهای روی صحنه دارد با دقت لابه‌لای نت‌هایش قرار داده است که هیچ‌کس در طول نمایش متوجه عدم تناسب آن نمی‌شود. حضور دو شخصیت «نور و مهر» شاید وجه متفاوت‌بودن موسیقی مرغ باران است. الهام دهقانی که نقش نور را بازی می‌کند و هانا کامکار در نقش مهر که گاه در قالب فرانک مادر فریدون و دمی در قالب ایزدبانوهای ایرانی هستند با صدای متفاوت خود تاثیر زیادی در تغییر فضا و موسیقی نمایش دارند. صدای هانا کامکار در کنار صدای امیریل ارجمند ترکیب زنانه‌مردانه‌ای را به‌وجود می‌آورد که در ستیز همیشگی میان خیروشر حال‌واحوالی دیگرگونه می‌دهد. استفاده از موسیقی نواحی مختلف به‌ویژه موسیقی کردی که خاستگاه کامکارهاست یکی دیگر از شاخصه‌های مرغ باران است و در تحول فضا و به‌هم پیوستگی داستان کمک می‌کند. کامکار با هوشمندی و چیره‌دستی «آوازهای سرزمین پدری» را در یکی از صحنه‌های نمایش یعنی بزم جمشیدی به تصویر می‌کشد که جوششی عجیب در ذهن مخاطب به‌وجود می‌آورد.مرغ باران تلاشی است برای رسیدن به گونه‌ای اپرای ایرانی که تازه در حال شکل‌گیری است و پیش از صابری هم کسانی به سمت آن رفته‌اند اما این تلاش در همراهی موسیقی چند رنگ ارسلان کامکار است که موفق می‌شود و گامی بلند به سمت رسیدن به اپرای ایرانی است.
موسیقی با ضرباهنگ سنگین با صدای ساز‌های کوبه‌ای و زهی آغاز می‌شود و نقال که به صحنه می‌آید، با روایت شعرهای فردوسی از مجلس بزم «نوروزی جمشیدشاه» می‌گوید. گروه صحنه‌آرایان که نقش صحنه‌گردانی دارند به میانه صحنه می‌آیند و موسیقی رنگ حماسی خود را به بزم می‌دهد و اینگونه است که بدون‌هیچ کلامی، نخستین مجلس نوروزی در پیشگاه جمشید با تم موسیقی اصیل ایرانی آغاز می‌شود. این لحظه شاید نخستین صحنه نمایش «مرغ باران» پری صابری نیست اما لحظه آغاز داستانی است که شاید بتوان آن را مهم‌ترین بخش اسطوره‌ای شاهنامه فردوسی دانست. داستان جمشید‌شاه و شکست او از ضحاک، شکست نور از ظلمت که دوام چندانی نخواهد آورد. با ظهور فریدون و همراهی کاوه با او، نور بار دیگر بر ظلمت یا اهریمن چیره می‌شود. مرغ باران اثری نمایشی شبیه سایر آثار پری صابری کارگردان شناخته شده و دارای نشان شوالیه ایران است؛ نمایشی که از همه تکنیک‌های اجرایی و صحنه‌ای برای بازگوکردن داستانی از مجموعه داستان‌های ایرانی بهره ‌می‌گیرد. اما مرغ باران یک تفاوت اساسی نسبت به سایر کارهای صابری دارد. او در این نمایش مانند کارهای قبلی خود تنها به بازگویی روایت فردوسی بسنده نکرده و با پایه قراردادن داستان شاهنامه به سراغ سایر ادبیات هم رفته است و با بهره‌گیری از اشعار شاعران بزرگی مثل خیام،‌ مولانا، حافظ، سعدی، عبید زاکانی، عارف قزوینی،‌ احمد شاملو، مهدی اخوان‌ثالث، حمید مصدق و نادر نادرپور در کنار گونه‌های نمایشی سنتی ایران، گونه‌ای از اپرای ایرانی را خلق کرده است؛ اپرایی که بی‌تردید موسیقی ارسلان کامکار در دستیابی آن کمک بسیار زیادی می‌کند. موسیقی مرغ باران موسیقی چندوجهی‌ای است، هم رزم است هم بزم، هم حماسه است و هم عرفان. هم موسیقی تئاتر کلاسیک است هم موسیقی تئاتر سنتی. نشانه‌هایی از موسیقی مدرن را در خود دارد اما آنجا که باید وظیفه همراهی گونه خاصی از تئاتر آیینی را برعهده بگیرد آن را به خوبی انجام می‌دهد. ارسلان کامکار که پیش از این موسیقی تئاتر عروسکی «سبز در سبز» به کارگردانی بهروز غریب‌پور را در کارنامه خود داشته، در این نمایش با تجربه جدیدی روبه‌رو است چراکه بر خلاف بسیاری از نمایش‌هایی که این روزها به صحنه می‌رود،‌ پری صابری از حضور یک ارکستر کامل موسیقی در حین اجرا بهره برده است و گروه موسیقی نیز جزوی از بازیگران به‌شمار می‌روند. شاید همین کار کامکار و گروهش را در ارایه موسیقی سخت کرده است. اما با وجود موسیقی سنگین و همراه اجرا، ارسلان کامکار و گروهش از این کار سخت موفق بیرون آمده‌اند. شاید هم همین ویژگی‌ با وجود هنرمندانی چون امیر اثباتی به عنوان طراح صحنه و لباس، نادر رجب‌پور طراح حرکات و تهیه‌کنندگی جهانگیر کوثری، نقش ارسلان کامکار را برجسته‌تر کرده است و باعث شده تماشاگر به‌رغم طولانی‌بودن نمایش تا انتها ارتباطش با اثر قطع نشود و آن را با وجود دانستن داستان اصلی دنبال کند. به‌خصوص که بدانیم نمایش کولاژی قطعه‌قطعه است که روال اصلی داستان را برهم می‌زند. یک‌بار در ابتدای نمایش طرح موضوع می‌کند و یکباره به نیمه داستان می‌رود و با روایت فرجام آن یعنی ظهور کاوه آهنگر در مقابل ضحاک، باز به سراغ داستان اصلی باز می‌گردد. به یکباره اشاره‌ای به داستان فریدون می‌کند و باز به سراغ داستان جمشید می‌رود. آنچه باعث می‌شود، ‌این داستان درهم تنیده به هم متصل شود موسیقی‌ای است که با روند فرازوفرود خود حس تماشاگر را با خود همراه می‌کند. یکی از نقاط شاخص مرغ باران بهره‌گیری از گونه‌های نمایشی سنتی ایران است. شیوه‌ای که موسیقی در آن نمایش بیشتری دارد. صابری از این‌گونه‌های نمایشی در شخصیت‌پردازی بیشتر بهره برده است. این روش است که آهنگساز با سازهای مختلف او را همراهی کرده است. شخصیت جمشید با توجه به شکل اسطوره‌ای با موسیقی سنگین همراه است. همین شکل اساطیری باعث شد تا آواز تلفیقی سنتی و مدرن برای او در نظر گرفته شود. وظیفه‌ای که امیریل ارجمند تا حدودی موفق عمل می‌کند. این سبک تلفیقی برای شخصیت فریدون هم به‌کار رفته است. هرچند که در صحنه‌ای که او در حال خواندن اشعاری از فروغ یا سهراب یا حتی نیماست موسیقی متناسب با آن با ملودی‌هایی از سراسر ایران همراه می‌شود.
اما در مقابل این شخصیت‌ها، شخصیت ضحاک و اهریمن است که درخوانش پری صابری اولی شبیه اشقیای تعزیه و دیگری یادآور شخصیت‌های تخت‌حوضی است. به همین دلیل ضحاک‌ آوازخوانی ندارد و موسیقی او همراه با موسیقی رزمی تعزیه است. موسیقی همراه اهریمن نیز شکل سبکی است که با ریتم شخصیت او همپوشانی دارد. اما شاید اوج خلاقیت اجرای نمایش مرغ باران، شخصیت‌پردازی کاوه است که در پیشبرد این شخصیت موسیقی نقش مهمی دارد. کاوه شمایل پهلوانی دارد و همین باعث شده ضرب و زنگ زورخانه، او را همراهی کند. کامکار آنچنان این ساز را که تفاوت زیادی با سایر سازهای روی صحنه دارد با دقت لابه‌لای نت‌هایش قرار داده است که هیچ‌کس در طول نمایش متوجه عدم تناسب آن نمی‌شود. حضور دو شخصیت «نور و مهر» شاید وجه متفاوت‌بودن موسیقی مرغ باران است. الهام دهقانی که نقش نور را بازی می‌کند و هانا کامکار در نقش مهر که گاه در قالب فرانک مادر فریدون و دمی در قالب ایزدبانوهای ایرانی هستند با صدای متفاوت خود تاثیر زیادی در تغییر فضا و موسیقی نمایش دارند. صدای هانا کامکار در کنار صدای امیریل ارجمند ترکیب زنانه‌مردانه‌ای را به‌وجود می‌آورد که در ستیز همیشگی میان خیروشر حال‌واحوالی دیگرگونه می‌دهد. استفاده از موسیقی نواحی مختلف به‌ویژه موسیقی کردی که خاستگاه کامکارهاست یکی دیگر از شاخصه‌های مرغ باران است و در تحول فضا و به‌هم پیوستگی داستان کمک می‌کند. کامکار با هوشمندی و چیره‌دستی «آوازهای سرزمین پدری» را در یکی از صحنه‌های نمایش یعنی بزم جمشیدی به تصویر می‌کشد که جوششی عجیب در ذهن مخاطب به‌وجود می‌آورد.مرغ باران تلاشی است برای رسیدن به گونه‌ای اپرای ایرانی که تازه در حال شکل‌گیری است و پیش از صابری هم کسانی به سمت آن رفته‌اند اما این تلاش در همراهی موسیقی چند رنگ ارسلان کامکار است که موفق می‌شود و گامی بلند به سمت رسیدن به اپرای ایرانی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.