|

تهران باورش نمی‌شه

شهروز نظری

می‌خواهید باور کنید یا نکنید! اگر باورتان نشد و تحمل هم ندارید، سرتان را مثل کبک زیر برف کنید، هر جور که راحتید؛ تهران این روزها پایتخت فرهنگی دول و ملل هم‌جوار هم نیست؛ و چرا نیست؟ چون نه آرت‌فر جدی دارد، نه سالانه‌های هنری، نه رقابت‌های فرهنگی بین‌المللی، نه فستیوال قابل عرض، نه موزه‌های پویا و نه هیچ رخداد بومی و غیربومی دیگری. ولی می‌دانیم علتش هرچه هست از فقدان سیاست فرهنگ جامعه می‌آید. موضوع این یادداشت شکوا و گله از نبود این سیاست نیست، اشاره به خطری ملی است که این جای خالی دیر یا زود سبک زندگی و شیوه زیستن ما را تهدید خواهد کرد. ممکن است بپرسید چرا مسئله فرهنگ می‌تواند به یک بحران این‌چنینی تبدیل شود؟ جواب بسیار ساده است؛ به این دلیل که هرچند قدرت مستقیما موضوع فرهنگ نیست، اما از آنجایی که مناسبات میان افراد و طبقات و جوامع را تعریف می‌کند، عرصه تعیین اقتدار هست.
تهران تا اواخر دهه 50 خورشیدی نگین درخشان پایتخت‌های سیاسی، اقتصاد و فرهنگی منطقه به حساب می‌آمد اما از این دوره به بعد به دلایل بسیاری که عمده‌اش به موقعیت انقلابی و از همه مهم‌تر وقوع جنگ ایران و عراق بازمی‌گردد، مجبور به حفظ جایگاه سیاسی و دیپلماتیک و تحکیم آن شد. حالا در روزگاری که این ناحیه از کره ‌زمین در جنگ‌های نیابتی و آشوب‌های فرقه‌ای و مذهبی می‌سوزد و جدال‌های اقوام و ملت‌ها همه منطقه را تهدید می‌کند، ناچاریم برای حفظ تمامیت ارضی و وحدت ملی، پایتخت وطنمان را به شرایط اقتدار بازگردانیم و این محقق نمی‌شود جز آنکه جغرافیای زیستی این شهر اعم از فرهنگ و اقتصاد و جامعه‌اش، امکانات و جذابیت‌ها و فرصت‌هایش و هر آنچه در آن به وقوع می‌پیوند، را به بخشی از تقویم جهانی مبدل کنیم.
در هر جامعه‌ای ایده‌های متفاوتی نسبت به اداره اجتماعی و اقتصادی و سیاسی وجود دارد ولی در هر شکل، از این اداره اجتماعی- سیاسی انزوا آخرین گزینه‌ای است که باید انتخاب کرد. ظهور ماشین‌های پیچیده رسانه و ارتباطات جهانی و پیدایش چرخه‌های معاصر تولید، توزیع و مصرف عملا کناره‌گیری فرهنگی را غیرممکن کرده است و چنین ایده‌هایی لاجرم محتوم به شکست خواهند بود. با وجود این، برخی هنوز معتقدند کشورها می‌توانند در ساختار داخلی خودشان به مسئله انزوا به عنوان یک ارزش درون‌مرزی پروبال دهند، ولی با تناقض ناشی از درون‌گرایی داخلی و سعی در برون‌گرایی خارجی نمی‌توانند راه‌حلی عملی پیدا کنند.
تهران تا مادامی که امکانات مدنی و شهری که زیر ساخت‌های فرهنگی جزء لاینفک آنهاست را به وجود نیاورد (و به همین شکل کنونی‌اش به عنوان یکی از بزرگ‌ترین ابرروستاهای جهان باقی بماند)، نمی‌تواند در چشم‌انداز خود سراب توسعه را ببیند. تهران در چند دهه اخیر گسترش فیزیکی پیدا کرد اما فضای عمومی آن نه‌تنها بیشتر نشد که به دلیل سوءمدیریت همان اندک دسترسی‌های غیرخصوص‌اش را نیز از دست داد - بخشی از این آب‌رفتن به نوع نگاه به زندگی اجتماعی بازمی‌گردد و شاهدیم تهران هر آنچه به زندگی غیرخصوصی مربوط می‌شود، را دارا نیست و به‌همین‌دلیل یک ابرروستاست. - نمی‌شود این مهم را نادیده گرفت که ما در قاره‌ای زندگی می‌کنیم که دو شهر مهم از پنج شهر نخست اقتصاد هنری جهان (پکن و هنگ‌کنگ) در آن‌ واقع شده‌اند. اگر شرایط و موقعیت فرهنگی‌مان را ناحیه‌ای‌تر ببینیم، قضیه بغرنج‌تر نیز می‌شود: ایران در مجاورت دو قطب فرهنگی دهه پیش‌ِرو (امارات و قطر) قرار گرفته.
برخی کارشناسان سیاسی معتقدند نفوذ ایدئولوژیک ایران در منطقه در حال فزونی است و دست بالای تهران در مناسبات عراق، سوریه، لبنان و این اواخر یمن را دلیلی بر تحکیم و تأثیر بالفعل آن می‌دانند و تشدید حضور ایران در مذاکرات بین‌المللی را بهترین دلیل بر توان این کشور می‌شناسند! باید سنجید هژمونی سیاسی چه اندازه در ایفای نقش راهبردی ایران در چشم‌انداز خاورمیانه (غیرسیاسی) مؤثر خواهد بود؟! درحالی‌که بی‌ینال استانبول و بی‌ینال شارجه در ردیف دوسالانه‌های مهم جهان قرار می‌گیرند، کمپانی کریستی، دوبی را به عنوان مرکز این ارگان اقتصادی در منطقه تعیین می‌کند، لوور ابوظبی در حال افتتاح است و موزه ملی دوحه تا مبدل‌شدن به غنی‌ترین گنجینه‌های هنری جهان فاصله اندکی دارد، تهران نه موزه قبراقی و نه بی‌ینال داخلی منظمی دارد و نه رخداد درخور‌توجه دیگری حتی در حد ملی را میزبانی می‌کند و نه حتی چشم‌انداز دقیقی در ترسیم آینده هنری خود از قبیل آرت‌فرها یا تأسیس مراکز بین‌المللی هنر می‌بیند، قصد من این نیست از دولت‌ها این مطالبه غیرطبیعی را داشته باشم که چرا متولی چنین پشتوانه‌ها و زمینه‌هایی نیستند؟!
مقصود من این است این پرسش را طرح کنم که آسیب‌های چنین کاستی‌هایی در منطقه به چه نتايج تاریخی و فرهنگی و البته سیاسی غیرجبرانی منتهی خواهد شد؟ و بپرسم اگر چنین مواضعی تجملی و غیرضروری بودند، همسایگان ایران چرا باید چنین هزینه‌های هنگفتی را برای تصاحب جایگاه فرهنگی خلیج‌فارس به جان می‌خریدند؟! مخلص کلام اینکه درواقع اگر زمانی ایران مورد تهاجم فرهنگی قرار داشت، امروز تغافل فرهنگی بیش از هر تهاجم دیگری، عرصه ایرانیت شیعی را تهدید می‌کند.
جایگاه فرهنگی تهران با همه ادعاهایی که هر کدام از ما از سر عرق ملی و غیرت وطنی برایش متصوریم، نسبت به شهرهایی مثل استانبول و دوبی تقریبا هیچ شده است. (بخشی از این گوشه‌گیری فرهنگی هم به ارتباط فرهنگ، سیاست و توریسم در دو دهه اخیر و انفعال ایران در بخش توسعه صنعت گردشگری بازمی‌گردد. درواقع توریسم - و به تبع آن، سرمایه‌گذاری چندملیتی - امروز فراتر از یک صنعت که عامل سیاسی قدرتمندی در تحکیم جایگاه کشورهاست؛ تا آنجا که به عنوان یکی از فاکتورهای عمده توسعه محسوب می‌شود.
مدیریت کشور باید این وضعیت را دریافت کند که دست بالاداشتن در جهان به شکل منفک از شرایط بین‌المللی میسر نیست و اداره جزیره‌ای ممالک با توجه به اشکال نوین تبادلات و معادلات جهانی عملا ممکن نخواهد بود حتی گروه‌هایی که برای بقای منافع دلواپسی می‌کنند، می‌پذیرند هیچ عامل بازدارنده و تقابلی به اندازه سرمایه‌گذاری خارجی و تشریک مساعی بین‌المللی در ایران ضامن امنیت و ثبات درازمدت نیست. حقیقت این است دولت‌ها موظف نیستند هزینه‌های عمومی را صرف گسترش و فرازش بخش‌هایی کنند که در ظاهر و عام‌المنفعه نیستند اما با دراختیار‌گذاشتن فضای توسعه (هنر و فرهنگ) می‌توانند بخش خصوصی را به سرمایه‌گذاری در این حوزه ترغیب کنند. البته این تصمیمی نیست که فقط در راهروهای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قابل تحقق باشد! معافیت‌های مالیاتی (برای هزینه‌های صرف‌شده در هنر)، تشویق بانک‌ها و نهادهای اقتصادی در حمایت از سرمایه‌گذاران فرهنگی، تصویب قوانین تسهیل‌کننده درخصوص فرهنگ و از همه مهم‌تر، امنیت پایدار برای صاحبان کسب و کار فرهنگی مهم‌ترین مصادیق چنین قصد و نیتی در دولت‌هاست. البته با لحاظ‌کردن این توضیح که دولت‌ها وقتی به این امر اهتمام خواهند کرد که تأثیر عمومی و ارتقایی هنر در رشد اجتماعی و اقتصادی را دریابند و بپذیرند حمایت گروه‌های اجتماعی نخبه مثل هنرمندان و روشنفکران و... چطور به شکل خودکار استانداردها و مطالبات اکثریتی را بالا می‌برد.
جدا از مسئله ژئوپلیتیک و ژئوکالچر و ضرورت‌های کلان مدیریت فرهنگی، این بحران نیز وجود دارد که هنرمند ایرانی با هر درجه، شأن و جایگاهی نمی‌تواند از شهر حاشیه‌ای و ایزوله‌ای مثل تهران به جهان معرفی و پیشنهاد شود. بی‌دلیل نیست عمده‌ستاره‌های فرهنگی دو دهه اخیر ایران خارج از مرزها به سر می‌برند و نسل‌های نو نیز در انديشه مهاجرت به سر مي‌برند. کلید خروج تهران از انزوای جهانی نیز به بازنگری در نقشه راه این شهر بازمی‌گردد. اگر تهران از حداقل‌های تبادلی استانبول، دوبی و حتی شهرهای حاشیه‌ای‌تری مانند بیروت یا تونس برخوردار بود، بسیاری از مهاجرت‌های فرهنگ این سال‌ها صورت نمی‌گرفت منتها به جای آسیب‌شناسی این قبیل مسائل بیشتر مطالعات فرهنگی (متمایل به حاکمیت) پرهیز از عرصه جهانی‌سازی را راهکار خود می‌بیند و همه دلایل و ریشه‌های بحران را در نقد لیبرالیسم و سرمایه‌داری ‌دنبال می‌کنند. شخصا نه قصد دارم کاهلی هنر ایرانی نسبت به وضعیت خودش را توجیه کنم و نه از مکانیسم ناقص و عقب‌مانده و روستایی اقتصاد هنر ایرانی دفاع کنم، قصدم این است توضیح دهم ضعف در اشاعه هنر ایران به زیرلایه‌های اجتماعی و سیاسی مربوط است که مرتفع‌شدن آنها خودبه‌خود معضلات رولایه‌ها را قابل حل‌وفصل می‌کند. در دو دهه گذشته دیده‌ایم غامض‌شدن زبان نظری هنر و روز آمد شدن هنر معاصر ایران تأثیر چندانی بر دیده‌شدن فرامنطقه‌ای هنر ایران نداشته است. هنر معاصر ایران با همه ظرفیت‌های موجودش و البته نقایص غیرقابل چشم‌پوشی آن (که بر کسی پوشیده نیست) در جایگاه و مرتبه درستی قرار ندارد و این نقصان بیش از آنکه در کیفیت هنری قابل جست‌وجو باشد، در نقص چرخه توزیع و پشتیبانی آن قابل آسیب‌شناسی است.
اینکه ما مکانیسم تبلیغ و تبشیر و سیاست فرهنگی مدونی نداریم ارتباط چندانی به تولیدات درون‌آتلیه‌ای هنرمندان ایرانی ندارد و اکنون خواست فرهنگیان ایران برای حضور در عرصه جهانی را نمی‌شود نادیده گرفت. تقریبا مطمئنم تا یک دهه پیش چنین مطالبات و دغدغه‌هایی شکل عمده‌ای در فضای تجسمی ایران نداشت و حداکثر خواهندگان جهانی‌شدن هنر ایران، آن را در حد نمایش‌های پراکنده لجستیک خارج از مرزها می‌دیدند.
این مشی تا حدودی هم مؤثر واقع شد و کثرت این رخدادها این درخواست را ایجاد کرد که شاید ممکن باشد در این عرصه سهم فاعلانه‌تری بازی کنیم! اما این آرزومندی چندان نپایید و جز گشایش‌هایش در اقتصادهای خرد آن هم در حد محقرانه‌اش جایی برای هنرمند ایرانی در میان نام‌داران غیرمنطقه‌ای پیدا نشد. علل مختلفی در این شکست و بن‌بست سهیم بودند (و البته ارجاع مستقیم به آنها راه چاره هم نیست) همان‌طور که گفته شد، گمان من این است اشاره به کیفیت و کمیت نازل و میان‌مایه آثار هنری تولیدشده در ایران فرافکنی محض و طفره‌رفتن درباره چنین بحران‌هایی است؛ امری که به عنوان مقاومت درونی برای پاسخ‌ندادن به پرسش‌های ایرانی مصادیق متعددی در اندیشه انتقادی ایران دارد؛ چون می‌دانیم هنرهای دنیاهایی هم‌تراز هنر معاصر ایران -یا حتی ساده‌دلانه‌تر از آن- به سبب کانتکست پیچیده عملی و نظری دیگر با موافقت و فرازش و استقبال بین‌المللی مواجه شده‌اند و حال هنرمند ایرانی چرا باید از چنین امکانی برخوردار نباشد؟ پرسش‌هایی از این‌دست رودرروی هنرمندی است که ضرورت گفت‌وگو با جهان را احساس می‌کند ولی در وضعیت موجود فضای هنر تهرانی را فاقد این دسترسی‌ها می‌بیند؛ آنهایی هم که توصیه‌های ارجاع‌گرایانه به خود و بازگشت به اصالت و توصیه‌های درون‌گرایانه داشتند، در هنر اگزوتیک و اغراق در اورنمنت‌های ریختی و مفهومی و البته استقبال خریدار اورنیالیسم پست‌مدرن موفق نبوده‌اند.
به اینجا که می‌رسیم این سؤال پیش می‌آید آیا می‌شود چاره‌ای برای این‌همه مشکل جست و یافت کرد؟ من نه فرایند گالری‌ها، نه کوشش هنرمند و نه ایدئولوگ‌بودن نویسه‌های تجسمی و نه ناکارآمدی سیاست فرهنگی دولت را مقصر اصلی نمی‌دانم کمااینکه هیچ‌کدام نیز مبرا و منزه از تقصیر نیستند. همه این مؤلفه‌های نقدپذیری که می‌شناسیم باعث شده هنر معاصر ایران در میدانی پیش‌بینی‌پذیر فاقد ضربان پدیده‌ای زنده و پویا باشد و می‌شود حرکت بعدی آن را تا اندازه‌ای قبل از وقوع آن پیشگویی کرد؛ این درست همان کنش تقلید جمعی است که در عرصه روان‌شناسی به آن تقلید ورتری (تابعیت فرد از امیال جمعی) می‌گویند. مآلا اگر جزء نفراتی هستید که از کلیشه‌های امروزی به ستوه آمده‌اید، دو راه بیشتر پیش‌ِروی شما نیست، اگر ایده‌آلیست و آنارشیست هستید باید از طریق نفی جریان غالب باتری رانشی خود را کماکان شارژ نگه دارید و اگر واقع‌گرایی بدبین باشید باید منتظر بمانید تا فرهنگ معیار و مبدأ دچار تردیدهای هستانیتی و خودانتقادی شود و آنگاه هنر شما در نسبت با این تغییرات از جای خود تکانی بخورد.
به‌هرحال، فعلا جایگزین دیگری برای تولید هنری جهان سوم وجود ندارد و آنچه روزگاری امکان رهنمون‌شدن تجدد به هویت قومی (نقل مضمون از اکتویو پاز) تلقی می‌شد، اکنون به مانعی بزرگ در درک ذاتی هنر از جانب ما منجر شده است. اگر روشنفکران تجسمی چاره‌ای غیر از این دو وضعیت می‌بینند، از آنها می‌خواهم راه دیگری را پیشنهاد کنند، گمان من این است واکنش‌های تقابلی نسبت به انفعال بازار همان اندازه ژست به نظر می‌آید که تظاهر به معنویت معاصر؛ هر دو اینها مناسکی هستند برای فرار از تاریکی‌هایی که شناعت آنها زاییده فردیت نیست ولی هر دو آنها در یک ساخت اجتماعی، اقتصادی و سیاسی ناکارآمد از سوی فرد بازتولید می‌شوند.
اکنون به سؤال اولم بازمی‌گردم. برای هنرمندی که در ایران کار می‌کند آیا جایی غیر از تهران وجود دارد؟ احتمالا نه، همه این سیستم‌هاي غیرنهادی ناقص و قابل انتقاد در تهران (شامل همه مکانیسم‌های تولید، نمایش، آموزش و ...) فقط وقتی وجاهت پیدا می‌کنند که در نسبت به واقعیت موجود تعریف شوند. هنر معاصر ایران آن‌چنان بیرون از این شهر بی‌انگیزه و انتزاعی دیده می‌شود؛ گویی لکه‌ای روغن بر کف پارکینگی بزرگ.
این قضیه خیلی جدی است که تولید هنری را نمی‌شود خارج از مقاصد و چرایی آفرینش آن فهمید و شناخت و مادامی که خود تهران شهر مهمی نباشد، به‌تبع آن هنری که در آن زاییده می‌شود سهمی از جهان نخواهد داشت. علاوه بر اینکه سابقه هنر مهاجرت هم آن‌قدر مأیوس‌کننده هست که بفهمیم ماندن و ساختن با حاشیه بهتر از رفتن است و عوارض روانی آن. در این‌جور مواقع بدون دغل‌بازی هیچ راه‌حل یا چشم‌اندازی برای شخص خود من وجود ندارد جز اینکه امیدوار باشم سعی و اهتمامی جمعی شکل گیرد تا وضعیت اکنونی را عادی‌سازی کند و اجازه دهد شرایط بدون عوامل تجویزی بیرونی و موضعی، روند زیستی خود را طی کند. تازه این مشروط بر آن است که ثبات در جوامعی مثل ایران قابل تضمین باشد. شاید اگر هنر نبود، حقیقت، حقیقتا ما را له می‌کرد.

می‌خواهید باور کنید یا نکنید! اگر باورتان نشد و تحمل هم ندارید، سرتان را مثل کبک زیر برف کنید، هر جور که راحتید؛ تهران این روزها پایتخت فرهنگی دول و ملل هم‌جوار هم نیست؛ و چرا نیست؟ چون نه آرت‌فر جدی دارد، نه سالانه‌های هنری، نه رقابت‌های فرهنگی بین‌المللی، نه فستیوال قابل عرض، نه موزه‌های پویا و نه هیچ رخداد بومی و غیربومی دیگری. ولی می‌دانیم علتش هرچه هست از فقدان سیاست فرهنگ جامعه می‌آید. موضوع این یادداشت شکوا و گله از نبود این سیاست نیست، اشاره به خطری ملی است که این جای خالی دیر یا زود سبک زندگی و شیوه زیستن ما را تهدید خواهد کرد. ممکن است بپرسید چرا مسئله فرهنگ می‌تواند به یک بحران این‌چنینی تبدیل شود؟ جواب بسیار ساده است؛ به این دلیل که هرچند قدرت مستقیما موضوع فرهنگ نیست، اما از آنجایی که مناسبات میان افراد و طبقات و جوامع را تعریف می‌کند، عرصه تعیین اقتدار هست.
تهران تا اواخر دهه 50 خورشیدی نگین درخشان پایتخت‌های سیاسی، اقتصاد و فرهنگی منطقه به حساب می‌آمد اما از این دوره به بعد به دلایل بسیاری که عمده‌اش به موقعیت انقلابی و از همه مهم‌تر وقوع جنگ ایران و عراق بازمی‌گردد، مجبور به حفظ جایگاه سیاسی و دیپلماتیک و تحکیم آن شد. حالا در روزگاری که این ناحیه از کره ‌زمین در جنگ‌های نیابتی و آشوب‌های فرقه‌ای و مذهبی می‌سوزد و جدال‌های اقوام و ملت‌ها همه منطقه را تهدید می‌کند، ناچاریم برای حفظ تمامیت ارضی و وحدت ملی، پایتخت وطنمان را به شرایط اقتدار بازگردانیم و این محقق نمی‌شود جز آنکه جغرافیای زیستی این شهر اعم از فرهنگ و اقتصاد و جامعه‌اش، امکانات و جذابیت‌ها و فرصت‌هایش و هر آنچه در آن به وقوع می‌پیوند، را به بخشی از تقویم جهانی مبدل کنیم.
در هر جامعه‌ای ایده‌های متفاوتی نسبت به اداره اجتماعی و اقتصادی و سیاسی وجود دارد ولی در هر شکل، از این اداره اجتماعی- سیاسی انزوا آخرین گزینه‌ای است که باید انتخاب کرد. ظهور ماشین‌های پیچیده رسانه و ارتباطات جهانی و پیدایش چرخه‌های معاصر تولید، توزیع و مصرف عملا کناره‌گیری فرهنگی را غیرممکن کرده است و چنین ایده‌هایی لاجرم محتوم به شکست خواهند بود. با وجود این، برخی هنوز معتقدند کشورها می‌توانند در ساختار داخلی خودشان به مسئله انزوا به عنوان یک ارزش درون‌مرزی پروبال دهند، ولی با تناقض ناشی از درون‌گرایی داخلی و سعی در برون‌گرایی خارجی نمی‌توانند راه‌حلی عملی پیدا کنند.
تهران تا مادامی که امکانات مدنی و شهری که زیر ساخت‌های فرهنگی جزء لاینفک آنهاست را به وجود نیاورد (و به همین شکل کنونی‌اش به عنوان یکی از بزرگ‌ترین ابرروستاهای جهان باقی بماند)، نمی‌تواند در چشم‌انداز خود سراب توسعه را ببیند. تهران در چند دهه اخیر گسترش فیزیکی پیدا کرد اما فضای عمومی آن نه‌تنها بیشتر نشد که به دلیل سوءمدیریت همان اندک دسترسی‌های غیرخصوص‌اش را نیز از دست داد - بخشی از این آب‌رفتن به نوع نگاه به زندگی اجتماعی بازمی‌گردد و شاهدیم تهران هر آنچه به زندگی غیرخصوصی مربوط می‌شود، را دارا نیست و به‌همین‌دلیل یک ابرروستاست. - نمی‌شود این مهم را نادیده گرفت که ما در قاره‌ای زندگی می‌کنیم که دو شهر مهم از پنج شهر نخست اقتصاد هنری جهان (پکن و هنگ‌کنگ) در آن‌ واقع شده‌اند. اگر شرایط و موقعیت فرهنگی‌مان را ناحیه‌ای‌تر ببینیم، قضیه بغرنج‌تر نیز می‌شود: ایران در مجاورت دو قطب فرهنگی دهه پیش‌ِرو (امارات و قطر) قرار گرفته.
برخی کارشناسان سیاسی معتقدند نفوذ ایدئولوژیک ایران در منطقه در حال فزونی است و دست بالای تهران در مناسبات عراق، سوریه، لبنان و این اواخر یمن را دلیلی بر تحکیم و تأثیر بالفعل آن می‌دانند و تشدید حضور ایران در مذاکرات بین‌المللی را بهترین دلیل بر توان این کشور می‌شناسند! باید سنجید هژمونی سیاسی چه اندازه در ایفای نقش راهبردی ایران در چشم‌انداز خاورمیانه (غیرسیاسی) مؤثر خواهد بود؟! درحالی‌که بی‌ینال استانبول و بی‌ینال شارجه در ردیف دوسالانه‌های مهم جهان قرار می‌گیرند، کمپانی کریستی، دوبی را به عنوان مرکز این ارگان اقتصادی در منطقه تعیین می‌کند، لوور ابوظبی در حال افتتاح است و موزه ملی دوحه تا مبدل‌شدن به غنی‌ترین گنجینه‌های هنری جهان فاصله اندکی دارد، تهران نه موزه قبراقی و نه بی‌ینال داخلی منظمی دارد و نه رخداد درخور‌توجه دیگری حتی در حد ملی را میزبانی می‌کند و نه حتی چشم‌انداز دقیقی در ترسیم آینده هنری خود از قبیل آرت‌فرها یا تأسیس مراکز بین‌المللی هنر می‌بیند، قصد من این نیست از دولت‌ها این مطالبه غیرطبیعی را داشته باشم که چرا متولی چنین پشتوانه‌ها و زمینه‌هایی نیستند؟!
مقصود من این است این پرسش را طرح کنم که آسیب‌های چنین کاستی‌هایی در منطقه به چه نتايج تاریخی و فرهنگی و البته سیاسی غیرجبرانی منتهی خواهد شد؟ و بپرسم اگر چنین مواضعی تجملی و غیرضروری بودند، همسایگان ایران چرا باید چنین هزینه‌های هنگفتی را برای تصاحب جایگاه فرهنگی خلیج‌فارس به جان می‌خریدند؟! مخلص کلام اینکه درواقع اگر زمانی ایران مورد تهاجم فرهنگی قرار داشت، امروز تغافل فرهنگی بیش از هر تهاجم دیگری، عرصه ایرانیت شیعی را تهدید می‌کند.
جایگاه فرهنگی تهران با همه ادعاهایی که هر کدام از ما از سر عرق ملی و غیرت وطنی برایش متصوریم، نسبت به شهرهایی مثل استانبول و دوبی تقریبا هیچ شده است. (بخشی از این گوشه‌گیری فرهنگی هم به ارتباط فرهنگ، سیاست و توریسم در دو دهه اخیر و انفعال ایران در بخش توسعه صنعت گردشگری بازمی‌گردد. درواقع توریسم - و به تبع آن، سرمایه‌گذاری چندملیتی - امروز فراتر از یک صنعت که عامل سیاسی قدرتمندی در تحکیم جایگاه کشورهاست؛ تا آنجا که به عنوان یکی از فاکتورهای عمده توسعه محسوب می‌شود.
مدیریت کشور باید این وضعیت را دریافت کند که دست بالاداشتن در جهان به شکل منفک از شرایط بین‌المللی میسر نیست و اداره جزیره‌ای ممالک با توجه به اشکال نوین تبادلات و معادلات جهانی عملا ممکن نخواهد بود حتی گروه‌هایی که برای بقای منافع دلواپسی می‌کنند، می‌پذیرند هیچ عامل بازدارنده و تقابلی به اندازه سرمایه‌گذاری خارجی و تشریک مساعی بین‌المللی در ایران ضامن امنیت و ثبات درازمدت نیست. حقیقت این است دولت‌ها موظف نیستند هزینه‌های عمومی را صرف گسترش و فرازش بخش‌هایی کنند که در ظاهر و عام‌المنفعه نیستند اما با دراختیار‌گذاشتن فضای توسعه (هنر و فرهنگ) می‌توانند بخش خصوصی را به سرمایه‌گذاری در این حوزه ترغیب کنند. البته این تصمیمی نیست که فقط در راهروهای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قابل تحقق باشد! معافیت‌های مالیاتی (برای هزینه‌های صرف‌شده در هنر)، تشویق بانک‌ها و نهادهای اقتصادی در حمایت از سرمایه‌گذاران فرهنگی، تصویب قوانین تسهیل‌کننده درخصوص فرهنگ و از همه مهم‌تر، امنیت پایدار برای صاحبان کسب و کار فرهنگی مهم‌ترین مصادیق چنین قصد و نیتی در دولت‌هاست. البته با لحاظ‌کردن این توضیح که دولت‌ها وقتی به این امر اهتمام خواهند کرد که تأثیر عمومی و ارتقایی هنر در رشد اجتماعی و اقتصادی را دریابند و بپذیرند حمایت گروه‌های اجتماعی نخبه مثل هنرمندان و روشنفکران و... چطور به شکل خودکار استانداردها و مطالبات اکثریتی را بالا می‌برد.
جدا از مسئله ژئوپلیتیک و ژئوکالچر و ضرورت‌های کلان مدیریت فرهنگی، این بحران نیز وجود دارد که هنرمند ایرانی با هر درجه، شأن و جایگاهی نمی‌تواند از شهر حاشیه‌ای و ایزوله‌ای مثل تهران به جهان معرفی و پیشنهاد شود. بی‌دلیل نیست عمده‌ستاره‌های فرهنگی دو دهه اخیر ایران خارج از مرزها به سر می‌برند و نسل‌های نو نیز در انديشه مهاجرت به سر مي‌برند. کلید خروج تهران از انزوای جهانی نیز به بازنگری در نقشه راه این شهر بازمی‌گردد. اگر تهران از حداقل‌های تبادلی استانبول، دوبی و حتی شهرهای حاشیه‌ای‌تری مانند بیروت یا تونس برخوردار بود، بسیاری از مهاجرت‌های فرهنگ این سال‌ها صورت نمی‌گرفت منتها به جای آسیب‌شناسی این قبیل مسائل بیشتر مطالعات فرهنگی (متمایل به حاکمیت) پرهیز از عرصه جهانی‌سازی را راهکار خود می‌بیند و همه دلایل و ریشه‌های بحران را در نقد لیبرالیسم و سرمایه‌داری ‌دنبال می‌کنند. شخصا نه قصد دارم کاهلی هنر ایرانی نسبت به وضعیت خودش را توجیه کنم و نه از مکانیسم ناقص و عقب‌مانده و روستایی اقتصاد هنر ایرانی دفاع کنم، قصدم این است توضیح دهم ضعف در اشاعه هنر ایران به زیرلایه‌های اجتماعی و سیاسی مربوط است که مرتفع‌شدن آنها خودبه‌خود معضلات رولایه‌ها را قابل حل‌وفصل می‌کند. در دو دهه گذشته دیده‌ایم غامض‌شدن زبان نظری هنر و روز آمد شدن هنر معاصر ایران تأثیر چندانی بر دیده‌شدن فرامنطقه‌ای هنر ایران نداشته است. هنر معاصر ایران با همه ظرفیت‌های موجودش و البته نقایص غیرقابل چشم‌پوشی آن (که بر کسی پوشیده نیست) در جایگاه و مرتبه درستی قرار ندارد و این نقصان بیش از آنکه در کیفیت هنری قابل جست‌وجو باشد، در نقص چرخه توزیع و پشتیبانی آن قابل آسیب‌شناسی است.
اینکه ما مکانیسم تبلیغ و تبشیر و سیاست فرهنگی مدونی نداریم ارتباط چندانی به تولیدات درون‌آتلیه‌ای هنرمندان ایرانی ندارد و اکنون خواست فرهنگیان ایران برای حضور در عرصه جهانی را نمی‌شود نادیده گرفت. تقریبا مطمئنم تا یک دهه پیش چنین مطالبات و دغدغه‌هایی شکل عمده‌ای در فضای تجسمی ایران نداشت و حداکثر خواهندگان جهانی‌شدن هنر ایران، آن را در حد نمایش‌های پراکنده لجستیک خارج از مرزها می‌دیدند.
این مشی تا حدودی هم مؤثر واقع شد و کثرت این رخدادها این درخواست را ایجاد کرد که شاید ممکن باشد در این عرصه سهم فاعلانه‌تری بازی کنیم! اما این آرزومندی چندان نپایید و جز گشایش‌هایش در اقتصادهای خرد آن هم در حد محقرانه‌اش جایی برای هنرمند ایرانی در میان نام‌داران غیرمنطقه‌ای پیدا نشد. علل مختلفی در این شکست و بن‌بست سهیم بودند (و البته ارجاع مستقیم به آنها راه چاره هم نیست) همان‌طور که گفته شد، گمان من این است اشاره به کیفیت و کمیت نازل و میان‌مایه آثار هنری تولیدشده در ایران فرافکنی محض و طفره‌رفتن درباره چنین بحران‌هایی است؛ امری که به عنوان مقاومت درونی برای پاسخ‌ندادن به پرسش‌های ایرانی مصادیق متعددی در اندیشه انتقادی ایران دارد؛ چون می‌دانیم هنرهای دنیاهایی هم‌تراز هنر معاصر ایران -یا حتی ساده‌دلانه‌تر از آن- به سبب کانتکست پیچیده عملی و نظری دیگر با موافقت و فرازش و استقبال بین‌المللی مواجه شده‌اند و حال هنرمند ایرانی چرا باید از چنین امکانی برخوردار نباشد؟ پرسش‌هایی از این‌دست رودرروی هنرمندی است که ضرورت گفت‌وگو با جهان را احساس می‌کند ولی در وضعیت موجود فضای هنر تهرانی را فاقد این دسترسی‌ها می‌بیند؛ آنهایی هم که توصیه‌های ارجاع‌گرایانه به خود و بازگشت به اصالت و توصیه‌های درون‌گرایانه داشتند، در هنر اگزوتیک و اغراق در اورنمنت‌های ریختی و مفهومی و البته استقبال خریدار اورنیالیسم پست‌مدرن موفق نبوده‌اند.
به اینجا که می‌رسیم این سؤال پیش می‌آید آیا می‌شود چاره‌ای برای این‌همه مشکل جست و یافت کرد؟ من نه فرایند گالری‌ها، نه کوشش هنرمند و نه ایدئولوگ‌بودن نویسه‌های تجسمی و نه ناکارآمدی سیاست فرهنگی دولت را مقصر اصلی نمی‌دانم کمااینکه هیچ‌کدام نیز مبرا و منزه از تقصیر نیستند. همه این مؤلفه‌های نقدپذیری که می‌شناسیم باعث شده هنر معاصر ایران در میدانی پیش‌بینی‌پذیر فاقد ضربان پدیده‌ای زنده و پویا باشد و می‌شود حرکت بعدی آن را تا اندازه‌ای قبل از وقوع آن پیشگویی کرد؛ این درست همان کنش تقلید جمعی است که در عرصه روان‌شناسی به آن تقلید ورتری (تابعیت فرد از امیال جمعی) می‌گویند. مآلا اگر جزء نفراتی هستید که از کلیشه‌های امروزی به ستوه آمده‌اید، دو راه بیشتر پیش‌ِروی شما نیست، اگر ایده‌آلیست و آنارشیست هستید باید از طریق نفی جریان غالب باتری رانشی خود را کماکان شارژ نگه دارید و اگر واقع‌گرایی بدبین باشید باید منتظر بمانید تا فرهنگ معیار و مبدأ دچار تردیدهای هستانیتی و خودانتقادی شود و آنگاه هنر شما در نسبت با این تغییرات از جای خود تکانی بخورد.
به‌هرحال، فعلا جایگزین دیگری برای تولید هنری جهان سوم وجود ندارد و آنچه روزگاری امکان رهنمون‌شدن تجدد به هویت قومی (نقل مضمون از اکتویو پاز) تلقی می‌شد، اکنون به مانعی بزرگ در درک ذاتی هنر از جانب ما منجر شده است. اگر روشنفکران تجسمی چاره‌ای غیر از این دو وضعیت می‌بینند، از آنها می‌خواهم راه دیگری را پیشنهاد کنند، گمان من این است واکنش‌های تقابلی نسبت به انفعال بازار همان اندازه ژست به نظر می‌آید که تظاهر به معنویت معاصر؛ هر دو اینها مناسکی هستند برای فرار از تاریکی‌هایی که شناعت آنها زاییده فردیت نیست ولی هر دو آنها در یک ساخت اجتماعی، اقتصادی و سیاسی ناکارآمد از سوی فرد بازتولید می‌شوند.
اکنون به سؤال اولم بازمی‌گردم. برای هنرمندی که در ایران کار می‌کند آیا جایی غیر از تهران وجود دارد؟ احتمالا نه، همه این سیستم‌هاي غیرنهادی ناقص و قابل انتقاد در تهران (شامل همه مکانیسم‌های تولید، نمایش، آموزش و ...) فقط وقتی وجاهت پیدا می‌کنند که در نسبت به واقعیت موجود تعریف شوند. هنر معاصر ایران آن‌چنان بیرون از این شهر بی‌انگیزه و انتزاعی دیده می‌شود؛ گویی لکه‌ای روغن بر کف پارکینگی بزرگ.
این قضیه خیلی جدی است که تولید هنری را نمی‌شود خارج از مقاصد و چرایی آفرینش آن فهمید و شناخت و مادامی که خود تهران شهر مهمی نباشد، به‌تبع آن هنری که در آن زاییده می‌شود سهمی از جهان نخواهد داشت. علاوه بر اینکه سابقه هنر مهاجرت هم آن‌قدر مأیوس‌کننده هست که بفهمیم ماندن و ساختن با حاشیه بهتر از رفتن است و عوارض روانی آن. در این‌جور مواقع بدون دغل‌بازی هیچ راه‌حل یا چشم‌اندازی برای شخص خود من وجود ندارد جز اینکه امیدوار باشم سعی و اهتمامی جمعی شکل گیرد تا وضعیت اکنونی را عادی‌سازی کند و اجازه دهد شرایط بدون عوامل تجویزی بیرونی و موضعی، روند زیستی خود را طی کند. تازه این مشروط بر آن است که ثبات در جوامعی مثل ایران قابل تضمین باشد. شاید اگر هنر نبود، حقیقت، حقیقتا ما را له می‌کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.