دستگاههای فرهنگی و حادثه فهرج
خلیل همایی.مدیرکل امنیتی و انتظامی استانداری کرمان
دوم دیماه 95 صفیر گلولههای یک تفنگ کلاش در روستای جهانآباد فهرج، خانوادهای را به خاک و خون کشید. در میان کشتهشدگان از کودک هفتسالهای به نام رژان تا مرد 61ساله و چندین زن و دختر جوان وجود داشتند و اما قاتل، به نام شهروز، جوان 26سالهای بود که داماد خانواده و پسرخاله آنها محسوب میشد. این حادثه تلخ در شرایطی اتفاق افتاد که فهرج یکی از امنترین شهرستانهای کرمان محسوب میشد و در سه سال اخیر حتی یک مورد قتل عادی هم در آن رخ نداده بود. متهم به قتل در مدتی کمتر از 72 ساعت پس از ارتکاب این جنایت دستگیر شد و علیالقاعده، در یک پرونده ویژه و خارج از نوبت، رسیدگی، محاکمه و مجازات میشود؛ اما ما میخواهیم از ابعاد دیگری به این رخداد تلخ بنگریم: در حوزههای امنیتی و انتظامی بخش مهمی تحت عنوان مدار اطلاعاتی یا تجزیه و تحلیل دادهها وجود دارد. کاری که این بخش از سیستم انجام میدهد، این است که با ریشهیابی علل وقوع حوادث، از تکرار آنها پیشگیری میکند، شبیه کاری که در جرمشناسی صورت میگیرد یا باید صورت بگیرد و نمیگیرد. کار بخش تجزیه و تحلیل سیستمهای امنیتی، شبیه کار مسئولان آزمایشگاههای پزشکی است. به عبارت دیگر مسئول و کارشناس آزمایشگاه تشخیص طبی نمیتواند و نباید لاپوشانی كند و وقتی رخدادی منجر به قتل میشود، در اولین فرصت باید آن را در یکی از چهار گروه (امنیتی- انتظامی، تسویهحسابهای درونگروهی و یعنی حوزه فرهنگی- اجتماعی) طبقهبندی کرد و بر همين اساس، اقدامات بعدی انجام شود. واقعیت این است که حوزه فرهنگی -اجتماعی ما بهشدت آسیب دیده و طبق آماری که داریم 75 درصد قتلها در سال 94 با منشأ فرهنگی- اجتماعی صورت گرفتهاند. قتل بر اثر مخالفت با خواستگار، قتل بر اثر سوءظن برادر به خواهر، قتل بر اثر جای پارک خودرو، قتل برای پیشگیری از واگذاری حضانت فرزند به مادر و موارد دردناک و تلخی که زیر پوست جامعه ما وجود دارند و اگر بخواهیم مصداقی سخن بگوییم؛ مثنوی هفتادمن کاغذ میشود. از سوی دیگر فرهنگ درجهای از اهمیت را دارد که مقام معظم رهبری فرمودند اگر برای آن کشته شوم، احساس میکنم که در راه خدا کشته شدهام. چنین مقولهای امروز بهشدت در معرض تهدید و تخریب است. اگر در ماجرای قتلهای فهرج به ریشههای فرهنگی و اجتماعی آن توجه کنیم، از تکرار آن جلوگیری خواهد شد. اگر نهادهای دولتی و غیردولتی و مردمنهاد و افراد ذینفوذ و روحانی محلی و...، در ماجرای ازدواج قاتل با دخترخالهاش ورود کرده و به ریشهیابی علل اختلافات پرداخته بودند یا بهموقع در بحران مداخله کرده بودند، این ماجرا رخ نمیداد. اگر متولیان فرهنگی در لایههای جامعه نفوذ داشتند، یا به جای پرداختن به مسائل سیاسی و حاشیهای و برجام و موضوعاتی که در تخصص آنها نیست، به معضلات فرهنگی- اجتماعی حوزههای تحت مدیریت و مسئولیت خود میپرداختند، این اتفاق بهگونه دیگری رقم میخورد. اما به نظر میرسد امروز هم که با تدابیر شورای تأمین استان کرمان و حضور بهموقع مسئولان امنیتی و انتظامی از رفتارهای هیجانی و انتقامجوییهای طایفهای پیشگیری و قاتل هم در کوتاهترین زمان ممکن دستگیر شد، باز هم جای نهادها و متولیان فرهنگی و مددکاری اجتماعی و بهداشت روانی خالی است و تا زمانی که آنها مسئولیت نپذیرند و به وظایف اخلاقی و قانونی خویش قبل، حین و بعد از حوادث عمل نکنند، قتلهای مشابه باز هم در جایجای کشور تکرار خواهد شد. از سوی دیگر در سیستمهای امنیتی، نظامی، انتظامی و قضائی، ما با اهرمهای نظارتی و کنترلی و نظام سنجش عملکرد سختی مواجهیم و واحدهای بازرسی و حفاظت اطلاعات و دادسرای نظامی و دادگاههای انتظامی قضات و... تمام رفتارهای اجزای این سیستم را رصد میکنند. اما در حوزههای فرهنگی و اجتماعی هیچ کس به هیچ نهاد بالادستیاي پاسخگو نیست و اصلا نظام سنجش عملکرد در این حوزه وجود ندارد. به عنوان نمونه امروز اگر از معاونت اجتماعی- فرهنگی شهرداری بپرسید چه کرده؟ به نصب چند بیلبورد و چاپ کتاب و بروشور و برگزاری مسابقه و همایش اشاره میکند اما نمیتواند بگوید این کارها و هزینههای گزاف چه تأثیری بر فرهنگ داشتهاند. دیگران هم به همین نحو نمیتوانند در حوزههای فرهنگی- اجتماعی ثمره فعالیت و هزینههای نجومی خود را نشان دهند و اینگونه است که سالانه، دهها هزار نزاع و درگیری فردی و دستهجمعی در کشور صورت میگیرد، مسائل طبیعی خانوادگی، به خشونتهای گفتاری و فیزیکی بدل میشود و شاهد هزاران فقره قتل و جرح هستیم. این دردها را اگر به تصور اینکه به کسی برنخورد پنهان کنیم، به معنای پذیرش و زمینهسازی برای تکرار آنها خواهد بود. گرچه متولیان، با وجود تهدیدات سالهای اخیر تروریستها، از مردم دفاع کردهاند و از بالاترین ضریب امنیت در منطقه برخوردار هستیم، اما در حوزههای فرهنگی و اجتماعی با مشكل مواجهيم که هرازچندگاهی، به ناگاه، شبیه حادثه فهرج سر از خاکستر کتمان برمیآورد.
دوم دیماه 95 صفیر گلولههای یک تفنگ کلاش در روستای جهانآباد فهرج، خانوادهای را به خاک و خون کشید. در میان کشتهشدگان از کودک هفتسالهای به نام رژان تا مرد 61ساله و چندین زن و دختر جوان وجود داشتند و اما قاتل، به نام شهروز، جوان 26سالهای بود که داماد خانواده و پسرخاله آنها محسوب میشد. این حادثه تلخ در شرایطی اتفاق افتاد که فهرج یکی از امنترین شهرستانهای کرمان محسوب میشد و در سه سال اخیر حتی یک مورد قتل عادی هم در آن رخ نداده بود. متهم به قتل در مدتی کمتر از 72 ساعت پس از ارتکاب این جنایت دستگیر شد و علیالقاعده، در یک پرونده ویژه و خارج از نوبت، رسیدگی، محاکمه و مجازات میشود؛ اما ما میخواهیم از ابعاد دیگری به این رخداد تلخ بنگریم: در حوزههای امنیتی و انتظامی بخش مهمی تحت عنوان مدار اطلاعاتی یا تجزیه و تحلیل دادهها وجود دارد. کاری که این بخش از سیستم انجام میدهد، این است که با ریشهیابی علل وقوع حوادث، از تکرار آنها پیشگیری میکند، شبیه کاری که در جرمشناسی صورت میگیرد یا باید صورت بگیرد و نمیگیرد. کار بخش تجزیه و تحلیل سیستمهای امنیتی، شبیه کار مسئولان آزمایشگاههای پزشکی است. به عبارت دیگر مسئول و کارشناس آزمایشگاه تشخیص طبی نمیتواند و نباید لاپوشانی كند و وقتی رخدادی منجر به قتل میشود، در اولین فرصت باید آن را در یکی از چهار گروه (امنیتی- انتظامی، تسویهحسابهای درونگروهی و یعنی حوزه فرهنگی- اجتماعی) طبقهبندی کرد و بر همين اساس، اقدامات بعدی انجام شود. واقعیت این است که حوزه فرهنگی -اجتماعی ما بهشدت آسیب دیده و طبق آماری که داریم 75 درصد قتلها در سال 94 با منشأ فرهنگی- اجتماعی صورت گرفتهاند. قتل بر اثر مخالفت با خواستگار، قتل بر اثر سوءظن برادر به خواهر، قتل بر اثر جای پارک خودرو، قتل برای پیشگیری از واگذاری حضانت فرزند به مادر و موارد دردناک و تلخی که زیر پوست جامعه ما وجود دارند و اگر بخواهیم مصداقی سخن بگوییم؛ مثنوی هفتادمن کاغذ میشود. از سوی دیگر فرهنگ درجهای از اهمیت را دارد که مقام معظم رهبری فرمودند اگر برای آن کشته شوم، احساس میکنم که در راه خدا کشته شدهام. چنین مقولهای امروز بهشدت در معرض تهدید و تخریب است. اگر در ماجرای قتلهای فهرج به ریشههای فرهنگی و اجتماعی آن توجه کنیم، از تکرار آن جلوگیری خواهد شد. اگر نهادهای دولتی و غیردولتی و مردمنهاد و افراد ذینفوذ و روحانی محلی و...، در ماجرای ازدواج قاتل با دخترخالهاش ورود کرده و به ریشهیابی علل اختلافات پرداخته بودند یا بهموقع در بحران مداخله کرده بودند، این ماجرا رخ نمیداد. اگر متولیان فرهنگی در لایههای جامعه نفوذ داشتند، یا به جای پرداختن به مسائل سیاسی و حاشیهای و برجام و موضوعاتی که در تخصص آنها نیست، به معضلات فرهنگی- اجتماعی حوزههای تحت مدیریت و مسئولیت خود میپرداختند، این اتفاق بهگونه دیگری رقم میخورد. اما به نظر میرسد امروز هم که با تدابیر شورای تأمین استان کرمان و حضور بهموقع مسئولان امنیتی و انتظامی از رفتارهای هیجانی و انتقامجوییهای طایفهای پیشگیری و قاتل هم در کوتاهترین زمان ممکن دستگیر شد، باز هم جای نهادها و متولیان فرهنگی و مددکاری اجتماعی و بهداشت روانی خالی است و تا زمانی که آنها مسئولیت نپذیرند و به وظایف اخلاقی و قانونی خویش قبل، حین و بعد از حوادث عمل نکنند، قتلهای مشابه باز هم در جایجای کشور تکرار خواهد شد. از سوی دیگر در سیستمهای امنیتی، نظامی، انتظامی و قضائی، ما با اهرمهای نظارتی و کنترلی و نظام سنجش عملکرد سختی مواجهیم و واحدهای بازرسی و حفاظت اطلاعات و دادسرای نظامی و دادگاههای انتظامی قضات و... تمام رفتارهای اجزای این سیستم را رصد میکنند. اما در حوزههای فرهنگی و اجتماعی هیچ کس به هیچ نهاد بالادستیاي پاسخگو نیست و اصلا نظام سنجش عملکرد در این حوزه وجود ندارد. به عنوان نمونه امروز اگر از معاونت اجتماعی- فرهنگی شهرداری بپرسید چه کرده؟ به نصب چند بیلبورد و چاپ کتاب و بروشور و برگزاری مسابقه و همایش اشاره میکند اما نمیتواند بگوید این کارها و هزینههای گزاف چه تأثیری بر فرهنگ داشتهاند. دیگران هم به همین نحو نمیتوانند در حوزههای فرهنگی- اجتماعی ثمره فعالیت و هزینههای نجومی خود را نشان دهند و اینگونه است که سالانه، دهها هزار نزاع و درگیری فردی و دستهجمعی در کشور صورت میگیرد، مسائل طبیعی خانوادگی، به خشونتهای گفتاری و فیزیکی بدل میشود و شاهد هزاران فقره قتل و جرح هستیم. این دردها را اگر به تصور اینکه به کسی برنخورد پنهان کنیم، به معنای پذیرش و زمینهسازی برای تکرار آنها خواهد بود. گرچه متولیان، با وجود تهدیدات سالهای اخیر تروریستها، از مردم دفاع کردهاند و از بالاترین ضریب امنیت در منطقه برخوردار هستیم، اما در حوزههای فرهنگی و اجتماعی با مشكل مواجهيم که هرازچندگاهی، به ناگاه، شبیه حادثه فهرج سر از خاکستر کتمان برمیآورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.