|

تاملاتی پیرامون مواجهه مردم با مفهومی به نام «دموکراسی»در گفت‌وگو با حسن نراقی

آیا ما واقعا دنبال دموکراسی هستیم؟

پژمان موسوی Pejman. <a href="/cdn-cgi/l/email-protection" class="__cf_email__" data-cfemail="d8b5b7adabb9aeb198bfb5b9b1b4f6">[email&#160;protected]</a> com. عكس: آيدين رهبر، شرق

آیا ما واقعا دنبال دموکراسی هستیم؟
صحبت از دموکراسی و مختصات آن در نگاه اول بحثی است تکراری، خسته‌کننده و بدیهی؛ تکراری از این جهت که تاکنون بسیار، درباره آن سخن به میان آمده است، خسته‌کننده از آن جهت که همواره در سطح نظر و البته آزمون و خطا خلاصه شده است و بدیهی از آن‌رو که حداقل در ظاهر هیچ‌کس با اصل آن مخالفتی نمی‌کند و پذیرش آن را امری بدیهی و قطعی می‌داند. این موضوع آیا به همین سادگی است؟ آیا ما مردمی دموکراسی‌خواه و عدالت‌طلب هستیم؟ آیا در خلوت خود و در سطوح پنهانی فکرمان هم همان‌قدر دموکراسی‌خواه هستیم که ظاهرمان نشان می‌دهد یا این دموکراسی‌طلبی هم مثل خیلی از رفتارها و کنش‌هایمان تنها یک «خواست بدون اراده» است؟ آیا ما همان‌قدر که «خواست»هایمان مدرن است، «نیازها» و «رفتار»هایمان هم مدرن است؟ همه اینها و ضرورت پاسخگویی به این دغدغه‌ها بار دیگر ما را به حسن نراقی رساند؛ اندیشمندی «خودمانی» که همواره و در همه حال بی‌تعارف و صریح سخن می‌گوید و از تبعات این صراحت کلامش هم هیچ واهمه و ابایی ندارد. نراقی در این گفت‌وگو تلاش می‌کند نوری بیفکند روی تاریکخانه برخی ابهام‌ها و مسایل را آن گونه که هست نه آن‌گونه که برخی دوست دارند باشد، می‌بیند. او در این گفت‌وگو صراحتا می‌گوید: «آدم‌هایی که در رانندگی حریم خط‌کشی کف خیابان را برای یکدیگر نگه نمی‌دارند، دموکراسی را برای چه می‌خواهند؟ باور کنید تازگی‌ها بارها از خودم پرسیده‌ام آیا مردم ما واقعا و به صورت جدی دموکراسی می‌خواهند یا فقط دوست دارند حرفش را بزنند تا کسی اتهام عقب‌افتادگی بهشان نزند؟ آیا ما باطنا هم طالب دموکراسی هستیم؟ یا اینکه این فقط یک ژست سیاسی مدرن است؟ می‌دانید دموکراسی‌داشتن واقعا سخت است.» مسایلی دیگر از این دست را هم در این گفت‌وگو به روشنی پاسخ می‌گوید؛ متن گفت‌وگو با حسن نراقی نویسنده و پژوهشگر اجتماعی را در ادامه می‌خوانید:

جناب نراقی حتما خودتان هم اذعان دارید که دموکراسی از آن دست مفاهیمی است که در عین سادگی، بسیار هم پیچیده است و برداشت آدم‌ها از آن بسیار متفاوت. اما قبل از اینکه به پرسش‌های اصلی‌ام برسم، اگر می‌شود نخست بفرمایید که اساسا فکر دموکراسی از کجا آمده؟ یعنی انسان‌ها در پاسخ به چه نیازی به پاسخی به نام دموکراسی رسیده‌اند؟
واژه دموکراسی یک واژه یونانی‌تبار است از ترکیب «دموس» به معنی مردم و«کراتوس» با مفهوم حکومت یا قدرت پدیدارگشته. فکر می‌کنم در حدود 500سال قبل از میلاد برای اولین‌بار در آتن به کار گرفته شد به این معنی که مردم با آرای خود در میان جمع همشهری‌های خود به اظهارنظر می‌پرداختند و از بین نظرات و آرای بیشتر، تصمیمی درباره مشکلات خودشان اتخاذ می‌کردند. به اصطلاح دموکراسی مستقیم داشتند هر کدامشان نماینده انحصاری خودشان بودند که این شیوه بعد‌ها تبدیل شد به دموکراسی غیرمستقیم یعنی مردم نمایندگانی انتخاب می‌کردند که آنها در جمع محدودتری به جای موکلین‌شان به تصمیم مشترکی برسند؛ شیوه‌ای که کماکان تا امروز هم اعمال می‌شود با این تفاوت که زن‌ها حق رای نداشتند. این شیوه اداره کشور به‌وسیله مردم بعد‌ها در رم هم به کار گرفته شد البته با افت و خیزهای سیاسی بیشتر چراکه حکومت بیشتر در دست سلاطینی می‌چرخید که در مقابل مردم علاقه‌ای نداشتند که اختیاراتشان را کاهش دهند تا اینکه به صورت جدی، می‌شود گفت از حدود قرن 13 میلادی با پیدایش مقاومت‌هایی در برابر حکومت مستبد انگلستان و صدور آن فرمان معروف به منشور بزرگ و تشکیل مجلسی شبیه به پارلمان‌های امروزی اولین حکومت‌های معروف به دموکراسی ابتدا در اروپا و بعد در آمریکا و سایر کشورهای پیشرفته‌تر شکل گرفت. البته قضیه به این راحتی هم که من برای شما تعریف می‌کنم اتفاق نیفتاد. گردن چارلز اول در همین برخوردها و بالا، پایین رفتن‌ها بود که از تن جدا شد و در فرانسه کم خونریزی نشد، تقریبا از اواخر قرن هجدهم که خانواده سلطنتی را قلع‌وقمع کردند تقریبا می‌شود گفت تا همین نزدیکی‌های جنگ دوم با تعویض پی‌درپی حکومت‌ها و جمهوری‌های اول و دوم و سوم آسیب‌های فراوانی را ملت فرانسه تحمل کردند. یعنی می‌خواهم نتیجه بگیرم که این داستان دموکراسی که امروزه در ایران هم ورد زبان پیر و جوان شده، خیلی مفت و راحت به دستشان نرسیده. آمریکا اولین کشور غیراروپایی بود که دموکراسی را برای خودش تامین کرد. نمی‌دانم ایران چندمین کشور بود که به حکومت پارلمانی رو آورد اما قطعا از نخستین‌ها بود که تقریبا چهل سال قبل از صدور اعلامیه جهانی حقوق بشر، بسیاری از موارد آن را در قانون اساسی خود و متمم آن ارایه کرد. به هر حال خلاصه کنم در کوتاه‌ترین تعریف دموکراسی می‌توان گفت حکومتی است از نوع حکمرانی «منتخبین مردم بر مردم.»
آیا در این نیاز یا خواست، تفاوتی هم بین مردم ایران با مردم سایر نقاط جهان می‌بینید؟
در خواست و حتی همان نیازی که گفتید واقعا فکر نکنم تفاوت چندانی بین اکثریت قریب به اتفاق مردم دنیا باشد مخصوصا این روزها که به کمک تکنولوژی مدرن همگان از گوشه و کنار دنیا و در اسرع وقت از حال و روز دیگران با‌خبر می‌شوند و وقتی مثلا می‌بینند که کشورهای مرفه به داشتن دموکراسی‌شان می‌بالند، این طرفی‌ها هم هوس می‌کنند که پس چرا ما نه؟ ما هم می‌خواهیم. معلوم است چیز خوب را همه می‌خواهند. ضمن اینکه به قول چرچیل، من هم به ایرادهای دموکراسی واقفم اما چه کنم که تا امروز روش بهتری را برای اداره کشور سراغ ندارم. برابری نابرابر‌ها که آدم‌ها در سطوح مختلف فکری همه فقط یک رای دارند، خودش از مصادیق بارز برابری غیرمنصفانه نابرابر‌هاست. عرض می‌کردم که تقریبا همه مردم دنیا در خواستنش شبیه به هم هستند اما در نحوه به‌دست‌آوردن و از آن مهم‌تر نگهداری این دموکراسی یکسان نیستند. توانایی‌هایشان استعدادهایشان، تجربه‌شان، رفتارهای اجتماعی‌شان برابر نیست و شاید فقط به همین دلیل هم باشد که بعضی‌ها دارند و بعضی‌ها خیر؛ دموکراسی را عرض می‌کنم!
مشخص است که دموکراسی مفهومی است که مستقیما در بطن زندگی مردم موثر است و تاثیر خود را به اشکال مختلف بر آن می‌گذارد؛ سوالی که پیش می‌آید این است که دموکراسی به واقع چیست؟ دموکراسی مگر جمع بسیاری از رفتارها و منش‌ها و تعاملات ریز و درشت ما نیست؟ پس چرا ما از دموکراسی مفهومی دور از دسترس می‌سازیم؟ البته من به نقش دولت‌ها در برساختن دموکراسی و بروز آن واقفم ولی بیشتر در سطح مردم منظورم است.
به نظرم دموکراسی جمع رفتارها و منش‌ها و تعاملات ما نیست. دموکراسی فقط شیوه‌ای از انواع حکومت است که بر پایه همان روش‌ها و منش‌هایی که گفتید، می‌تواند شکل اجرایی بگیرد یعنی منش‌های مشخص ما می‌تواند بستری برای بروز آن باشد که اگر این بستر مناسبی که عرض کردم به وجود نیاید انتظار دموکراسی هم چیزی در حد همان آرزو باقی خواهد ماند. ملاحظه کنید قبلا هم یک جایی گفته‌ام هر پدیده‌ای که مورد نظرتان باشد اعم از مجازی یا حقیقی؟ ملموس یا غیرملموس؟ برای به‌دست‌آوردنش امکاناتی را لازم داریم. ابزارهایی را باید فراهم کنیم، تدارکاتی را باید ببینیم که اگر آنها مهیا نباشند به مطلوبمان نخواهیم رسید یا اگر هم بر حسب تصادف یا شانس برسیم، بی‌شک مطلوب کاملمان نخواهد بود و ضمنا ناپایدار. این یک اصل اساسی است. شما اگر یک بنای حتی بسیار ساده و کوچک هم که بخواهید بسازید حالا با هر استانداردی؟ نقشه لازم دارد. مهندس و معمار می‌خواهد. آجر و گچ باید فراهم کنید، کارگر و بنا و از همه مهم‌تر بستری مناسب که بنا را روی آن بنا کنید. کف رودخانه نمی‌شود خانه معمولی ساخت با اولین بارش، دمار از روزگار
خانه و صاحبخانه درخواهد آورد. یعنی صریح بگویم خدای نکرده روی سرمان خراب خواهد شد! دموکراسی مورد نظر شما هم بی‌ابزار کامل و کافی به دست نخواهد آمد و اگر هم آمد مطمئن باشید به‌زودی با زیان مضاعف از دست خواهد رفت. اما واقعیتش این‌است که به نظرم بسیاری از هموطنان من به این ضرورت ابزاری که خدمتتان گفتم اصولا اعتقادی ندارند فقط می‌خواهند دموکراسی داشته باشند. آخر عزیز من به صرف خواستن که به آدم چیزی نمی‌دهند. ضمن اینکه حقیقتش را بخواهید در خلوت خودم گمان می‌کنم که درصد بالایی از همین هموطنان من در همین خواستن‌شان هم خیلی صادق نیستند، نه اینکه بگویم خدای ناکرده دروغ می‌گویند نه اینطور نیست بلکه در
ته وجودشان یک نیروی نامریی به آنها القا می‌کند که وضع موجود نهایتا به نفعشان تمام می‌شود. حالا اگر به زندگیشان کیفیتی نمی‌بخشد از نظر کمیت وضع بلبشو می‌تواند برایشان سودآوری بیشتری داشته باشد. چراکه اگر دموکراسی برقرار باشد مگر می‌تواند فلان کاندیدای نمایندگی اینچنین بی‌محابا وعده بدهد؟ اگر دموکراسی باشد پس تکلیف خوردن این همه رانت چه می‌شود؟ کدام شیفته خدمتی اینها را جمع و جور کند؟ اجازه بدهید همین‌جا به قسمت دیگر سوالتان هم در مورد دموکراسی‌سازی‌های دولتی و ملتی هم اشاره‌ای کنم. بار‌ها گفته‌ام من در به وجود آمدن نابسامانی‌ها و ناکامی‌ها فرق چندانی بین مردم و دولت‌ها قایل نیستم هر دو کم و بیش از یک جنس هستند منتها این یکی برای چند صباحی فقط زورش بیشتر شده و البته در حد بسیار محدودی موثر. فردا که عذرش را خواستند می‌رود توی همان صف منتقدان و ناراضی‌های دیروزی مشغول نق‌زدن می‌شود. خیلی فاصله این دو بخش را لااقل از نظر کرداری جدی نگیرید. اصلا نمی‌دانم چرا به محض اینکه صحبت رانت و سوءاستفاده می‌شود همه یاد مقامات دولتی یا رابطان آنها می‌افتند در صورتی‌که اینطور نیست همین روزها ببینید که بیشتر کسان عادی هم اعم از بقال و لوله‌کش و قناد و هکذا بقیه فروشندگان خدمات از بالا به پایین به بهانه «گرانی» این روزها چه حالی می‌کنند تا بتوانند شب‌ها افزایش دارایی‌هایشان را جشن بگیرند. چراکه بین خودمان باشد لااقل من عقلم می‌رسد که اگر تورم، کمر مستضعف یا به قول امروزی‌ها طبقه آسیب‌پذیر را می‌شکند، برای طبقه‌ای که بیشتر از خرجشان درآمد دارند که بد نیست! وضع اقتصادی آنها بهتر می‌شود.
آقای نراقی ممکن است کمی در مورد پیش‌نیاز دموکراسی، همین که خودتان به آن اشاره کردید توضیح بیشتری دهید؟
یادم هست یک روز در مصاحبه‌ای گفتم آدم‌هایی که در رانندگی حریم خط‌کشی کف خیابان را برای یکدیگر نگه نمی‌دارند دموکراسی را برای چه می‌خواهند؟ خیلی‌ها خوششان نیامد. اما باور کنید تازگی‌ها بارها از خودم پرسیده‌ام آیا مردم ما واقعا و به صورت جدی دموکراسی می‌خواهند یا فقط دوست دارند حرفش را بزنند تا کسی اتهام عقب افتادگی بهشان نزند؟ امیدوارم از من دلگیر نشوید مجددا تاکید می‌کنم همه را نمی‌گویم اما بی‌تعارف منظورم همان اکثریتی از خودمان را می‌گویم که خب، حالا خودم هم قاطیش، چه فرقی می‌کند؟ سرنوشت همه‌مان را توی یک قایق گذاشته. همانطور که شادی‌هایمان مشترک است گرفتاری‌هایی را هم که دیگران برایمان فراهم می‌کنند باید تحمل کنیم. آیا ما باطنا هم طالب دموکراسی هستیم؟ یا اینکه این فقط یک ژست سیاسی مدرن است؟ می‌دانید دموکراسی‌داشتن واقعا سخت است.
گه‌گاه در بعضی از تامل‌ها و مشاهداتم، رفتارهایی را از مردم مشاهده می‌کنم که اتفاقا به نظرم بسیار هم ضددموکراسی است؛ اما نکته جالب توجه اینجاست که بیشتر اینگونه رفتارها از سوی آنانی صورت می‌گیرد که بیشترین داعیه دموکراسی را دارند و کمتر از سوی مخالفان. شما در این خصوص چگونه می‌اندیشید؟
طبیعی است من به فرمولی که می‌گوید همیشه حاصل جمع ادعا و حقیقت،
مقدار ثابتی خواهد ماند اعتقاد دارم. وقتی در عمل کم آورده‌ای مجبوری با ادعا جبرانش کنی که گفتم شاید این ادعای دموکراسی‌خواهی ما هم از مواردش باشد. چرا؟ چون تهیه همان ملزومات دموکراسی را که خدمتتان عرض کردم نمی‌تواند فراهم کند یعنی هنوز حتی عزمش را هم نکرده این است که به ادعایش می‌پردازد و هی فریاد «دموکراسی» سر می‌دهد. و بی‌رودربایستی با امتداد این وضع، صریح بگویم به هیچ‌جا هم نخواهد رسید. دموکراسی حد‌اقل همراه با ادعایش تمرین و ملزومات رفتاری خودش را می‌خواهد. حالا چه خوشتان بیاید چه نیاید ما جماعت، دچار نوعی کرختی و تنبلی شده‌ایم و این تنبلی کار دستمان داده، همه‌چیز را زود و بی‌زحمت و بدون رودربایستی بگویم مفت می‌خواهیم. خاضعانه اجازه می‌خواهم که با خوانندگانم صداقت داشته باشم و بگویم واقعا از اینکه این مفت‌خواهی اگر نگویم مفت‌خوری کم‌کم ممکن است ملکه اخلاقی‌مان شود، وحشت می‌کنم که آن‌وقت بی‌شک عواقبش فاجعه‌بار خواهد بود.
آقای نراقی حالا اینجا سوالی که پیش می‌آید این است که متر و عیار اینکه چه کسی واقعا طالب دموکراسی است و چه کسی فقط شعارش را می‌دهد؟ کدام است؟ شما در این مورد نظرتان چیست؟
خیلی ساده، به نظرم کمی دقت در رفتارهای حتی معمولی اجتماعی‌مان خودش را نشان می‌دهد. ساده‌ترینش تامل در همین نوع رانندگی ماست. تلفات انسانی رانندگی سالانه ما از بسیاری از جنگ‌های معروف دنیا هم بیشتر شده آخر این خفت را به کجا می‌خواهید ببرید؟ حرف هم که می‌زنی فیلسوفانه سری تکان می‌دهد و می‌گوید آقا این جاده‌ها؟ این پلیس؟ ولی نه اطمینان به کسی می‌کند که از او بپرسد و نه خودش دیده و عقلش می‌رسد که باور کند آقا این جاده‌های امروزی ما واقعا از متوسط کیفی جاده‌های دنیا اعم از شرق و غرب به‌مراتب بهتر است.
این خطای انسانی راننده ماست که برای یک جلب توجه و بی‌خیالی‌اش چندین خانوار را به عزا می‌نشاند. شما هرگونه که دوست‌داری راجع به پلیس کشورت قضاوت کن بگو رفتار مودبی در حد پلیس اسکاتلند‌یارد ندارد. در برخورد با دیگران به‌ویژه با بزرگ‌ترهای سنی خود از ماشین پیاده نمی‌شود تا آنها در برابرش مجبور به خم‌کردن خود جلو پنجره ماشینش شوند. همه اینها قبول اما واقعا این قشر با زحمات طاقت‌فرسایی که در سرما و گرمای این جاده‌ها می‌کشند به گردن ما حقی دارند. حتی تجسم اینکه همین پلیس فقط برای 24 ساعت خودش را از جاده‌های بین شهری کنار بکشد برایم وحشتناک است که خدای نخواسته همین تلفات نامعقول هم چندین برابر می‌شود.
خوب عرض می‌کردم نوع رانندگی ما خودش یک عیار پرعیار از صداقت ما در دموکراسی‌خواهی ماست. دلم نمی‌آید از کلمه «مفت‌خوری» استفاده کنم اما همین ولع ما در صف نذری‌پزها، آیا واقعا فرصتی شده تا به چهره‌های آنان خیره شوید؟ بارها خودم شاهد بوده‌ام عقیده‌مندان واقعی نذری به حتی یک قاشق از قیمه‌پلو به‌عنوان تبرک اکتفا می‌کنند و بقیه را برای نیازمندان واقعی آن می‌گذارند. اما آیا واقعا اکثریت هم همین‌گونه رفتار می‌کنند؟ حالا باز با اغماض می‌شود گفت که داستان این نذری‌ها به نوعی ریشه عقیدتی جدی مقدسی دارد که مردم به صورت ریشه‌ای به آن اعتقاد دارند اما همین چند روز پیش بود که یک کارخانه بستنی‌سازی برای کالایش تبلیغی را شروع کرده بود در فلان روز بیایید فلان جا می‌خواهیم بستنی مفتی بدهیم. نمی‌دانم شما عکس‌های این تجمع را با صورت‌های پرولع بستنی‌خواه این بزرگواران دیدید. خوب اگر اینها را مصداق کلمه زشت «مفت‌خور»‌هایشان ندانید چه اسم دیگری را می‌خواهید رویشان بگذارید؟ و عجیب اینکه لااقل از ظاهر لباسشان هم به‌راحتی پیدا بود که نیازی به بهای این بستنی ندارند. نه دوست من کم‌کم وقت آن رسیده که با تمام وجود باور کنیم که دموکراسی را به صورت نذری و تبلیغاتی نمی‌دهند...
به‌نظرم سوژه قابل تاملی است. آیا رابطه‌ای هم بین این کلمه «مفت‌خواهی» - نمی‌دانم چرا جرات نمی‌کنم از کلمه«مفت‌خوری»استفاده کنم-با...
اشکالی ندارد روشنی مفهوم مهم است با کلمات که نمی‌خواهیم بازی کنیم شاید مودبانه‌ترش«آسان‌خواهی» باشد.
بله اما سوالم این‌است که آیا شما این آسان‌خواهی را هم در ارتباط باعدم دسترسی به «دموکراسی» پرنقش می‌بینید؟
صددرصد. آثار این «آسان‌خواهی» در سیاست و دموکراسی هم خودش را بی‌شک نشان می‌دهد. آسان‌خواهی از اولین بروز‌هایش طمع و پس از آن ساده‌اندیشی است. زودباوری است و طبیعتا حاصل آن احساس حقارت از فریب. در صورتی‌که فریب‌خورده هرگز نمی‌خواهد بیندیشد که عامل اصلی این فریب خودش و طمعش بوده و اصلا خودش می‌خواسته که به چنین فرجامی برسد هر چند ناخودآگاه. چرا ما نباید فکر کنیم که در این کشور و به طور معمول هر کاندیدایی سعی می‌کند تعهداتش را بر مبنای وعده‌های مادی قرار دهد؟ یکی قول پول نقد می‌دهد و آن یکی وعده ویلا و زمین و آن یکی افزایش دستمزدها. خوب جوابش ساده است آنها هم دست من و شما را خوانده‌اند. آنها می‌دانند که جماعت «آسان‌خواه» نمی‌نشیند فکر کند که هر 10 تومانی که به دریافتی‌اش اضافه می‌شود دو روز دیگر باید یک چیزی هم رویش بگذارد تا تقدیم تورم کند. انسان آسان‌خواه معمولا خودش را با اینگونه مشغولیات فکری خسته نمی‌کند اما ضمنا یک چیزی از مزایای دموکراسی شنیده که همزمان آن را هم می‌خواهد... چرا یک نفر تا حالا پیدا نشده که به مردم قول غرور و اخلاقشان را دهد و بعد بگوید با توجه به این استدلال‌ها شما از خرید و فروش زمینی که ده‌ها برابر یک تولید معقول سود برده‌اید اینقدرش را باید مالیات دهید تا چرخه مملکت بچرخد. باید درآمدتان را از طریق تولید و بازرگانی شفاف تامین کنید. باید...
خب اگر کاندیدایی اینگونه وعده دهد که می‌خواهم مالیات‌تان را اضافه کنم دیگر معلوم است کسی به او رای نمی‌دهد. در کشورهای غربی هم وعده کاهش می‌دهند نه افزایش...
اولا غرب به اندازه کافی قبلا این افزایش‌ها را داده، ثانیا اینجا بحث ما مالیاتی نیست بحث ما بررسی روحیه دموکراسی خواهانی است که چرا و چه ساده این وعده‌ها را می‌پذیرند. دموکراسی یکی از پایه‌هایش وسواس در مورد انتخاب فرد قابل انتخاب است. با وعده نباید خام شویم حداقل سوابقش را بررسی کنیم. اگر یک نفر با هیجان به من گفت که سر کوچه دلار پخش می‌کنند من نباید فوری به حرکت در‌آیم کمی باید فکر کنم. آخر از کجا؟ چگونه؟ اصلا اجازه دهید حالا که بهانه‌ای جور شد کمی هم از آن‌طرف آبی‌ها صحبت کنم چندی پیش در یکی از این تلویزیون‌های به اصطلاح اپوزیسیون یک آقایی پیدایش شد به نام «هخا» بی‌استعدادی از سر و رویش می‌بارید به مخالفان حکومت مژده می‌داد که فلان روز با 500 هواپیما و همزمان می‌خواهد در فرودگاه تهران بنشیند و همه ما را یکجا خوشبخت! کند و برای این وعده یکی، دو ماهی‌ شمارش معکوسش را هم نمایش می‌داد. تا اینجا قضیه خیلی مهم نبود خوب همه‌گونه آدمی و در همه‌جا پیدا می‌شوند اما نکته دردناکش این بود که در همین شهر خودمان عده‌ای که ظاهر و تحصیلاتشان هم به آدم‌های مهم می‌خورد این پرت و پلاهای ایشان را جدی گرفته بودند. می‌دانم باور کردنش برای شما مشکل است اما از اطرافیانتان بپرسید این تراژدی برای عده‌ای حالا هرچند قلیل اتفاق افتاد. چرا راه دور برویم همین الان واقعا یک نگاهی به همین تلویزیون‌های فارسی‌زبان خارجی بیندازید من به اینگونه نکته‌ها با دقت می‌نگرم. در اکثر آنها هر دو، سه‌هفته‌ای چهره‌هایشان و هکذا بعضا مسیرهای فکری‌شان عوض می‌شود، یعنی هر کدام که نوبتی رییس شدند اولین کاری که می‌کنند در همان روزهای اول کودتاست و تعویض اکثر موجودین ناخودی با خودی‌هایشان. اما نکته قابل تامل این‌است که اینها دارند به ما وعده ثبات می‌دهند. اینها دارند به ما تمرین دموکراسی می‌دهند؟ و عده‌ای هم به هر حال به آن نگاه می‌کنند. فراموش نکنیم اولین نیاز دموکراسی اعتماد کامل نکردن به جریانی است که از او شناخت کافی نداریم. یعنی شک؟ توجه بفرمایید شک با بدبینی فرق می‌کند. تشخیص درست و مطالعه‌شده اولین گام است تا تازه بعد از این تشخیص اگر به انتخابی رسیدیم، یاد بگیریم که چگونه از این سرمایه‌گذاری که انجام داده‌ایم مراقبت کنیم. خیلی‌ها هنوز فکر می‌کنند که اگر مثلا در یک انتخابی شرکت کردند و رایشان را به صندوق ریختند دیگر کار تمام شده و شادمانه مسوولیت را به گردن یک نفر دیگر انداخته‌اند. نه قطعا این جواب نمی‌دهد همان‌طور که تا به‌حال نداده. دموکراسی‌ها بر مبنای قواعد الزامی خودشان پابرجا می‌مانند... ساده‌ترینش اینکه باید ببینی که این وکیل انتخابی شما تا چقدر روی تعهداتی که به او سپرده شده پایبندی نشان می‌دهد. اگر انحرافی را از وکیلتان دیدید، باید اعتراض کنید به بالاتر‌ها شکایتش را ببرید؛ این مراقبت‌های دایمی الزامی است هر چند شما خیالتان راحت باشد که بهترین کارگزار را برای خودتان انتخاب کرده‌اید.
پس با این حساب دموکراسی برخلاف ظاهر جذابش بالاخره محدودیت‌هایی هم برای انسان‌های دموکرات به دنبال می‌آورد که بسیاری حاضر به پذیرش آن نیستند. آیا فکر نمی‌کنید همین محدودیت‌ها یکی از دلایل عدم اقبال واقعی مردم به دموکراسی باشد؟
مسلم است که دموکراسی محدودیت‌های مربوط به خودش را می‌آورد. مهم‌ترین‌اش را قبلا عرض کردم تحمل (برابری نابرابرهای فکری) که هر دوگروه به تعداد شمرده می‌شوند و نه به اندیشه و محدودیت. دیگر اینکه دموکراسی باید بر پایه آزادی‌های اجتماعی استوار باشد که اگر نباشد دیگر اسمش دموکراسی نیست و خود این آزادی محدودیت‌های خودش را می‌طلبد. حریم دیگران را رعایت کردن خودش محدودیت است و به هر حال قواعدی دارد که باید رعایت شود و خب این برای همه‌گونه سلیقه‌ای خوشایند نیست. اجازه دهید بی‌پرده‌تر صحبت کنم، بیشتر ما نوعی از دموکراسی را می‌خواهیم که فقط افکار ما را پیاده و اجرا کنند و حرف من خریدار داشته باشد نه حرف معدل جامعه. به قول دخترم «دموکراسی از نوع دموکراسی بابا» یعنی من می‌گویم شما بچه‌ها هم اطاعت کنید. ولی از شوخی گذشته اکثر ما با درصدی بالا یا پایین به این نوع دموکراسی علاقه بیشتری داریم حتی اگر خودمان هم ندانیم و از معایب دیگر این دموکراسی اینکه معمولا در کشورهای دموکرات اما و اگر هر گونه کار اجرایی و حتی غیراجرایی بنا بر بافت خود این دموکراسی فراوان و به معنی واقعی دست‌وپا‌گیر است. سال‌ها طول می‌کشد تا لایحه‌ای پیشنهادی مثلا در مورد افزایش یک یا دو درصد فلان پرداخت فلان مالیات انجام گیرد اما به‌راحتی شما ملاحظه می‌کنید که مثلا در فلان کشور آفریقایی برای 10 برابر کردن این اقلام هم این‌چنین وقتی صرف نمی‌کنند. دولتی تصمیم مهمی را یک‌شبه می‌گیرد بدون اینکه فکر کند دولت بعدی هم قادر خواهد بود با همان سرعت لغوش کند.
آیا جنابعالی اصولا تفاوتی در نوع برخورد دو نسل جدید و قدیم با مفهوم دموکراسی می‌بینید؟ یا واکنش‌شان فرق چندانی ندارد؟ و سوال دیگر اینکه آینده را چگونه می‌بینید؟ آیا فکر می‌کنید یک زمانی مردم مدافع و عمل‌کننده جدی قواعد دموکراسی شوند؟
ملاحظه بفرمایید، واقعیت قضیه این است که بسیاری از این دست مفاهیم اجتماعی و سیاسی در فرهنگ ما یک پدیده تازه و اکثرا وارداتی هستند و زمان لازم است تا به مرور برای خودشان جا باز کنند. نوع حکومتی از نوع دموکراسی هم برای جا افتادن واقعی‌اش زمان می‌خواهد یعنی می‌خواهم نتیجه بگیرم که با این استدلال طبیعی است که تفاوتی بین دو نسل باشد؛ ما خیلی‌خیلی جلو آمده‌ایم به ویژه اینکه در این دوره فاصله نسل‌ها هم نه از نظر سن و سال بلکه از منظر دانش و آگاهی خیلی کم شده. پس برخوردها هم با پدیده دموکراسی مجبور خواهند بود تا با تفاوت بسیار ملموسی به‌طرف مثبت قضیه پیش بروند. البته به شرط اینکه تا ما مشغول کامل کردن پروسه دموکراسی‌مان هستیم جهان به شیوه پیشرفته‌تری در اداره امور کشورها دست نیابد!


صحبت از دموکراسی و مختصات آن در نگاه اول بحثی است تکراری، خسته‌کننده و بدیهی؛ تکراری از این جهت که تاکنون بسیار، درباره آن سخن به میان آمده است، خسته‌کننده از آن جهت که همواره در سطح نظر و البته آزمون و خطا خلاصه شده است و بدیهی از آن‌رو که حداقل در ظاهر هیچ‌کس با اصل آن مخالفتی نمی‌کند و پذیرش آن را امری بدیهی و قطعی می‌داند. این موضوع آیا به همین سادگی است؟ آیا ما مردمی دموکراسی‌خواه و عدالت‌طلب هستیم؟ آیا در خلوت خود و در سطوح پنهانی فکرمان هم همان‌قدر دموکراسی‌خواه هستیم که ظاهرمان نشان می‌دهد یا این دموکراسی‌طلبی هم مثل خیلی از رفتارها و کنش‌هایمان تنها یک «خواست بدون اراده» است؟ آیا ما همان‌قدر که «خواست»هایمان مدرن است، «نیازها» و «رفتار»هایمان هم مدرن است؟ همه اینها و ضرورت پاسخگویی به این دغدغه‌ها بار دیگر ما را به حسن نراقی رساند؛ اندیشمندی «خودمانی» که همواره و در همه حال بی‌تعارف و صریح سخن می‌گوید و از تبعات این صراحت کلامش هم هیچ واهمه و ابایی ندارد. نراقی در این گفت‌وگو تلاش می‌کند نوری بیفکند روی تاریکخانه برخی ابهام‌ها و مسایل را آن گونه که هست نه آن‌گونه که برخی دوست دارند باشد، می‌بیند. او در این گفت‌وگو صراحتا می‌گوید: «آدم‌هایی که در رانندگی حریم خط‌کشی کف خیابان را برای یکدیگر نگه نمی‌دارند، دموکراسی را برای چه می‌خواهند؟ باور کنید تازگی‌ها بارها از خودم پرسیده‌ام آیا مردم ما واقعا و به صورت جدی دموکراسی می‌خواهند یا فقط دوست دارند حرفش را بزنند تا کسی اتهام عقب‌افتادگی بهشان نزند؟ آیا ما باطنا هم طالب دموکراسی هستیم؟ یا اینکه این فقط یک ژست سیاسی مدرن است؟ می‌دانید دموکراسی‌داشتن واقعا سخت است.» مسایلی دیگر از این دست را هم در این گفت‌وگو به روشنی پاسخ می‌گوید؛ متن گفت‌وگو با حسن نراقی نویسنده و پژوهشگر اجتماعی را در ادامه می‌خوانید:

جناب نراقی حتما خودتان هم اذعان دارید که دموکراسی از آن دست مفاهیمی است که در عین سادگی، بسیار هم پیچیده است و برداشت آدم‌ها از آن بسیار متفاوت. اما قبل از اینکه به پرسش‌های اصلی‌ام برسم، اگر می‌شود نخست بفرمایید که اساسا فکر دموکراسی از کجا آمده؟ یعنی انسان‌ها در پاسخ به چه نیازی به پاسخی به نام دموکراسی رسیده‌اند؟
واژه دموکراسی یک واژه یونانی‌تبار است از ترکیب «دموس» به معنی مردم و«کراتوس» با مفهوم حکومت یا قدرت پدیدارگشته. فکر می‌کنم در حدود 500سال قبل از میلاد برای اولین‌بار در آتن به کار گرفته شد به این معنی که مردم با آرای خود در میان جمع همشهری‌های خود به اظهارنظر می‌پرداختند و از بین نظرات و آرای بیشتر، تصمیمی درباره مشکلات خودشان اتخاذ می‌کردند. به اصطلاح دموکراسی مستقیم داشتند هر کدامشان نماینده انحصاری خودشان بودند که این شیوه بعد‌ها تبدیل شد به دموکراسی غیرمستقیم یعنی مردم نمایندگانی انتخاب می‌کردند که آنها در جمع محدودتری به جای موکلین‌شان به تصمیم مشترکی برسند؛ شیوه‌ای که کماکان تا امروز هم اعمال می‌شود با این تفاوت که زن‌ها حق رای نداشتند. این شیوه اداره کشور به‌وسیله مردم بعد‌ها در رم هم به کار گرفته شد البته با افت و خیزهای سیاسی بیشتر چراکه حکومت بیشتر در دست سلاطینی می‌چرخید که در مقابل مردم علاقه‌ای نداشتند که اختیاراتشان را کاهش دهند تا اینکه به صورت جدی، می‌شود گفت از حدود قرن 13 میلادی با پیدایش مقاومت‌هایی در برابر حکومت مستبد انگلستان و صدور آن فرمان معروف به منشور بزرگ و تشکیل مجلسی شبیه به پارلمان‌های امروزی اولین حکومت‌های معروف به دموکراسی ابتدا در اروپا و بعد در آمریکا و سایر کشورهای پیشرفته‌تر شکل گرفت. البته قضیه به این راحتی هم که من برای شما تعریف می‌کنم اتفاق نیفتاد. گردن چارلز اول در همین برخوردها و بالا، پایین رفتن‌ها بود که از تن جدا شد و در فرانسه کم خونریزی نشد، تقریبا از اواخر قرن هجدهم که خانواده سلطنتی را قلع‌وقمع کردند تقریبا می‌شود گفت تا همین نزدیکی‌های جنگ دوم با تعویض پی‌درپی حکومت‌ها و جمهوری‌های اول و دوم و سوم آسیب‌های فراوانی را ملت فرانسه تحمل کردند. یعنی می‌خواهم نتیجه بگیرم که این داستان دموکراسی که امروزه در ایران هم ورد زبان پیر و جوان شده، خیلی مفت و راحت به دستشان نرسیده. آمریکا اولین کشور غیراروپایی بود که دموکراسی را برای خودش تامین کرد. نمی‌دانم ایران چندمین کشور بود که به حکومت پارلمانی رو آورد اما قطعا از نخستین‌ها بود که تقریبا چهل سال قبل از صدور اعلامیه جهانی حقوق بشر، بسیاری از موارد آن را در قانون اساسی خود و متمم آن ارایه کرد. به هر حال خلاصه کنم در کوتاه‌ترین تعریف دموکراسی می‌توان گفت حکومتی است از نوع حکمرانی «منتخبین مردم بر مردم.»
آیا در این نیاز یا خواست، تفاوتی هم بین مردم ایران با مردم سایر نقاط جهان می‌بینید؟
در خواست و حتی همان نیازی که گفتید واقعا فکر نکنم تفاوت چندانی بین اکثریت قریب به اتفاق مردم دنیا باشد مخصوصا این روزها که به کمک تکنولوژی مدرن همگان از گوشه و کنار دنیا و در اسرع وقت از حال و روز دیگران با‌خبر می‌شوند و وقتی مثلا می‌بینند که کشورهای مرفه به داشتن دموکراسی‌شان می‌بالند، این طرفی‌ها هم هوس می‌کنند که پس چرا ما نه؟ ما هم می‌خواهیم. معلوم است چیز خوب را همه می‌خواهند. ضمن اینکه به قول چرچیل، من هم به ایرادهای دموکراسی واقفم اما چه کنم که تا امروز روش بهتری را برای اداره کشور سراغ ندارم. برابری نابرابر‌ها که آدم‌ها در سطوح مختلف فکری همه فقط یک رای دارند، خودش از مصادیق بارز برابری غیرمنصفانه نابرابر‌هاست. عرض می‌کردم که تقریبا همه مردم دنیا در خواستنش شبیه به هم هستند اما در نحوه به‌دست‌آوردن و از آن مهم‌تر نگهداری این دموکراسی یکسان نیستند. توانایی‌هایشان استعدادهایشان، تجربه‌شان، رفتارهای اجتماعی‌شان برابر نیست و شاید فقط به همین دلیل هم باشد که بعضی‌ها دارند و بعضی‌ها خیر؛ دموکراسی را عرض می‌کنم!
مشخص است که دموکراسی مفهومی است که مستقیما در بطن زندگی مردم موثر است و تاثیر خود را به اشکال مختلف بر آن می‌گذارد؛ سوالی که پیش می‌آید این است که دموکراسی به واقع چیست؟ دموکراسی مگر جمع بسیاری از رفتارها و منش‌ها و تعاملات ریز و درشت ما نیست؟ پس چرا ما از دموکراسی مفهومی دور از دسترس می‌سازیم؟ البته من به نقش دولت‌ها در برساختن دموکراسی و بروز آن واقفم ولی بیشتر در سطح مردم منظورم است.
به نظرم دموکراسی جمع رفتارها و منش‌ها و تعاملات ما نیست. دموکراسی فقط شیوه‌ای از انواع حکومت است که بر پایه همان روش‌ها و منش‌هایی که گفتید، می‌تواند شکل اجرایی بگیرد یعنی منش‌های مشخص ما می‌تواند بستری برای بروز آن باشد که اگر این بستر مناسبی که عرض کردم به وجود نیاید انتظار دموکراسی هم چیزی در حد همان آرزو باقی خواهد ماند. ملاحظه کنید قبلا هم یک جایی گفته‌ام هر پدیده‌ای که مورد نظرتان باشد اعم از مجازی یا حقیقی؟ ملموس یا غیرملموس؟ برای به‌دست‌آوردنش امکاناتی را لازم داریم. ابزارهایی را باید فراهم کنیم، تدارکاتی را باید ببینیم که اگر آنها مهیا نباشند به مطلوبمان نخواهیم رسید یا اگر هم بر حسب تصادف یا شانس برسیم، بی‌شک مطلوب کاملمان نخواهد بود و ضمنا ناپایدار. این یک اصل اساسی است. شما اگر یک بنای حتی بسیار ساده و کوچک هم که بخواهید بسازید حالا با هر استانداردی؟ نقشه لازم دارد. مهندس و معمار می‌خواهد. آجر و گچ باید فراهم کنید، کارگر و بنا و از همه مهم‌تر بستری مناسب که بنا را روی آن بنا کنید. کف رودخانه نمی‌شود خانه معمولی ساخت با اولین بارش، دمار از روزگار
خانه و صاحبخانه درخواهد آورد. یعنی صریح بگویم خدای نکرده روی سرمان خراب خواهد شد! دموکراسی مورد نظر شما هم بی‌ابزار کامل و کافی به دست نخواهد آمد و اگر هم آمد مطمئن باشید به‌زودی با زیان مضاعف از دست خواهد رفت. اما واقعیتش این‌است که به نظرم بسیاری از هموطنان من به این ضرورت ابزاری که خدمتتان گفتم اصولا اعتقادی ندارند فقط می‌خواهند دموکراسی داشته باشند. آخر عزیز من به صرف خواستن که به آدم چیزی نمی‌دهند. ضمن اینکه حقیقتش را بخواهید در خلوت خودم گمان می‌کنم که درصد بالایی از همین هموطنان من در همین خواستن‌شان هم خیلی صادق نیستند، نه اینکه بگویم خدای ناکرده دروغ می‌گویند نه اینطور نیست بلکه در
ته وجودشان یک نیروی نامریی به آنها القا می‌کند که وضع موجود نهایتا به نفعشان تمام می‌شود. حالا اگر به زندگیشان کیفیتی نمی‌بخشد از نظر کمیت وضع بلبشو می‌تواند برایشان سودآوری بیشتری داشته باشد. چراکه اگر دموکراسی برقرار باشد مگر می‌تواند فلان کاندیدای نمایندگی اینچنین بی‌محابا وعده بدهد؟ اگر دموکراسی باشد پس تکلیف خوردن این همه رانت چه می‌شود؟ کدام شیفته خدمتی اینها را جمع و جور کند؟ اجازه بدهید همین‌جا به قسمت دیگر سوالتان هم در مورد دموکراسی‌سازی‌های دولتی و ملتی هم اشاره‌ای کنم. بار‌ها گفته‌ام من در به وجود آمدن نابسامانی‌ها و ناکامی‌ها فرق چندانی بین مردم و دولت‌ها قایل نیستم هر دو کم و بیش از یک جنس هستند منتها این یکی برای چند صباحی فقط زورش بیشتر شده و البته در حد بسیار محدودی موثر. فردا که عذرش را خواستند می‌رود توی همان صف منتقدان و ناراضی‌های دیروزی مشغول نق‌زدن می‌شود. خیلی فاصله این دو بخش را لااقل از نظر کرداری جدی نگیرید. اصلا نمی‌دانم چرا به محض اینکه صحبت رانت و سوءاستفاده می‌شود همه یاد مقامات دولتی یا رابطان آنها می‌افتند در صورتی‌که اینطور نیست همین روزها ببینید که بیشتر کسان عادی هم اعم از بقال و لوله‌کش و قناد و هکذا بقیه فروشندگان خدمات از بالا به پایین به بهانه «گرانی» این روزها چه حالی می‌کنند تا بتوانند شب‌ها افزایش دارایی‌هایشان را جشن بگیرند. چراکه بین خودمان باشد لااقل من عقلم می‌رسد که اگر تورم، کمر مستضعف یا به قول امروزی‌ها طبقه آسیب‌پذیر را می‌شکند، برای طبقه‌ای که بیشتر از خرجشان درآمد دارند که بد نیست! وضع اقتصادی آنها بهتر می‌شود.
آقای نراقی ممکن است کمی در مورد پیش‌نیاز دموکراسی، همین که خودتان به آن اشاره کردید توضیح بیشتری دهید؟
یادم هست یک روز در مصاحبه‌ای گفتم آدم‌هایی که در رانندگی حریم خط‌کشی کف خیابان را برای یکدیگر نگه نمی‌دارند دموکراسی را برای چه می‌خواهند؟ خیلی‌ها خوششان نیامد. اما باور کنید تازگی‌ها بارها از خودم پرسیده‌ام آیا مردم ما واقعا و به صورت جدی دموکراسی می‌خواهند یا فقط دوست دارند حرفش را بزنند تا کسی اتهام عقب افتادگی بهشان نزند؟ امیدوارم از من دلگیر نشوید مجددا تاکید می‌کنم همه را نمی‌گویم اما بی‌تعارف منظورم همان اکثریتی از خودمان را می‌گویم که خب، حالا خودم هم قاطیش، چه فرقی می‌کند؟ سرنوشت همه‌مان را توی یک قایق گذاشته. همانطور که شادی‌هایمان مشترک است گرفتاری‌هایی را هم که دیگران برایمان فراهم می‌کنند باید تحمل کنیم. آیا ما باطنا هم طالب دموکراسی هستیم؟ یا اینکه این فقط یک ژست سیاسی مدرن است؟ می‌دانید دموکراسی‌داشتن واقعا سخت است.
گه‌گاه در بعضی از تامل‌ها و مشاهداتم، رفتارهایی را از مردم مشاهده می‌کنم که اتفاقا به نظرم بسیار هم ضددموکراسی است؛ اما نکته جالب توجه اینجاست که بیشتر اینگونه رفتارها از سوی آنانی صورت می‌گیرد که بیشترین داعیه دموکراسی را دارند و کمتر از سوی مخالفان. شما در این خصوص چگونه می‌اندیشید؟
طبیعی است من به فرمولی که می‌گوید همیشه حاصل جمع ادعا و حقیقت،
مقدار ثابتی خواهد ماند اعتقاد دارم. وقتی در عمل کم آورده‌ای مجبوری با ادعا جبرانش کنی که گفتم شاید این ادعای دموکراسی‌خواهی ما هم از مواردش باشد. چرا؟ چون تهیه همان ملزومات دموکراسی را که خدمتتان عرض کردم نمی‌تواند فراهم کند یعنی هنوز حتی عزمش را هم نکرده این است که به ادعایش می‌پردازد و هی فریاد «دموکراسی» سر می‌دهد. و بی‌رودربایستی با امتداد این وضع، صریح بگویم به هیچ‌جا هم نخواهد رسید. دموکراسی حد‌اقل همراه با ادعایش تمرین و ملزومات رفتاری خودش را می‌خواهد. حالا چه خوشتان بیاید چه نیاید ما جماعت، دچار نوعی کرختی و تنبلی شده‌ایم و این تنبلی کار دستمان داده، همه‌چیز را زود و بی‌زحمت و بدون رودربایستی بگویم مفت می‌خواهیم. خاضعانه اجازه می‌خواهم که با خوانندگانم صداقت داشته باشم و بگویم واقعا از اینکه این مفت‌خواهی اگر نگویم مفت‌خوری کم‌کم ممکن است ملکه اخلاقی‌مان شود، وحشت می‌کنم که آن‌وقت بی‌شک عواقبش فاجعه‌بار خواهد بود.
آقای نراقی حالا اینجا سوالی که پیش می‌آید این است که متر و عیار اینکه چه کسی واقعا طالب دموکراسی است و چه کسی فقط شعارش را می‌دهد؟ کدام است؟ شما در این مورد نظرتان چیست؟
خیلی ساده، به نظرم کمی دقت در رفتارهای حتی معمولی اجتماعی‌مان خودش را نشان می‌دهد. ساده‌ترینش تامل در همین نوع رانندگی ماست. تلفات انسانی رانندگی سالانه ما از بسیاری از جنگ‌های معروف دنیا هم بیشتر شده آخر این خفت را به کجا می‌خواهید ببرید؟ حرف هم که می‌زنی فیلسوفانه سری تکان می‌دهد و می‌گوید آقا این جاده‌ها؟ این پلیس؟ ولی نه اطمینان به کسی می‌کند که از او بپرسد و نه خودش دیده و عقلش می‌رسد که باور کند آقا این جاده‌های امروزی ما واقعا از متوسط کیفی جاده‌های دنیا اعم از شرق و غرب به‌مراتب بهتر است.
این خطای انسانی راننده ماست که برای یک جلب توجه و بی‌خیالی‌اش چندین خانوار را به عزا می‌نشاند. شما هرگونه که دوست‌داری راجع به پلیس کشورت قضاوت کن بگو رفتار مودبی در حد پلیس اسکاتلند‌یارد ندارد. در برخورد با دیگران به‌ویژه با بزرگ‌ترهای سنی خود از ماشین پیاده نمی‌شود تا آنها در برابرش مجبور به خم‌کردن خود جلو پنجره ماشینش شوند. همه اینها قبول اما واقعا این قشر با زحمات طاقت‌فرسایی که در سرما و گرمای این جاده‌ها می‌کشند به گردن ما حقی دارند. حتی تجسم اینکه همین پلیس فقط برای 24 ساعت خودش را از جاده‌های بین شهری کنار بکشد برایم وحشتناک است که خدای نخواسته همین تلفات نامعقول هم چندین برابر می‌شود.
خوب عرض می‌کردم نوع رانندگی ما خودش یک عیار پرعیار از صداقت ما در دموکراسی‌خواهی ماست. دلم نمی‌آید از کلمه «مفت‌خوری» استفاده کنم اما همین ولع ما در صف نذری‌پزها، آیا واقعا فرصتی شده تا به چهره‌های آنان خیره شوید؟ بارها خودم شاهد بوده‌ام عقیده‌مندان واقعی نذری به حتی یک قاشق از قیمه‌پلو به‌عنوان تبرک اکتفا می‌کنند و بقیه را برای نیازمندان واقعی آن می‌گذارند. اما آیا واقعا اکثریت هم همین‌گونه رفتار می‌کنند؟ حالا باز با اغماض می‌شود گفت که داستان این نذری‌ها به نوعی ریشه عقیدتی جدی مقدسی دارد که مردم به صورت ریشه‌ای به آن اعتقاد دارند اما همین چند روز پیش بود که یک کارخانه بستنی‌سازی برای کالایش تبلیغی را شروع کرده بود در فلان روز بیایید فلان جا می‌خواهیم بستنی مفتی بدهیم. نمی‌دانم شما عکس‌های این تجمع را با صورت‌های پرولع بستنی‌خواه این بزرگواران دیدید. خوب اگر اینها را مصداق کلمه زشت «مفت‌خور»‌هایشان ندانید چه اسم دیگری را می‌خواهید رویشان بگذارید؟ و عجیب اینکه لااقل از ظاهر لباسشان هم به‌راحتی پیدا بود که نیازی به بهای این بستنی ندارند. نه دوست من کم‌کم وقت آن رسیده که با تمام وجود باور کنیم که دموکراسی را به صورت نذری و تبلیغاتی نمی‌دهند...
به‌نظرم سوژه قابل تاملی است. آیا رابطه‌ای هم بین این کلمه «مفت‌خواهی» - نمی‌دانم چرا جرات نمی‌کنم از کلمه«مفت‌خوری»استفاده کنم-با...
اشکالی ندارد روشنی مفهوم مهم است با کلمات که نمی‌خواهیم بازی کنیم شاید مودبانه‌ترش«آسان‌خواهی» باشد.
بله اما سوالم این‌است که آیا شما این آسان‌خواهی را هم در ارتباط باعدم دسترسی به «دموکراسی» پرنقش می‌بینید؟
صددرصد. آثار این «آسان‌خواهی» در سیاست و دموکراسی هم خودش را بی‌شک نشان می‌دهد. آسان‌خواهی از اولین بروز‌هایش طمع و پس از آن ساده‌اندیشی است. زودباوری است و طبیعتا حاصل آن احساس حقارت از فریب. در صورتی‌که فریب‌خورده هرگز نمی‌خواهد بیندیشد که عامل اصلی این فریب خودش و طمعش بوده و اصلا خودش می‌خواسته که به چنین فرجامی برسد هر چند ناخودآگاه. چرا ما نباید فکر کنیم که در این کشور و به طور معمول هر کاندیدایی سعی می‌کند تعهداتش را بر مبنای وعده‌های مادی قرار دهد؟ یکی قول پول نقد می‌دهد و آن یکی وعده ویلا و زمین و آن یکی افزایش دستمزدها. خوب جوابش ساده است آنها هم دست من و شما را خوانده‌اند. آنها می‌دانند که جماعت «آسان‌خواه» نمی‌نشیند فکر کند که هر 10 تومانی که به دریافتی‌اش اضافه می‌شود دو روز دیگر باید یک چیزی هم رویش بگذارد تا تقدیم تورم کند. انسان آسان‌خواه معمولا خودش را با اینگونه مشغولیات فکری خسته نمی‌کند اما ضمنا یک چیزی از مزایای دموکراسی شنیده که همزمان آن را هم می‌خواهد... چرا یک نفر تا حالا پیدا نشده که به مردم قول غرور و اخلاقشان را دهد و بعد بگوید با توجه به این استدلال‌ها شما از خرید و فروش زمینی که ده‌ها برابر یک تولید معقول سود برده‌اید اینقدرش را باید مالیات دهید تا چرخه مملکت بچرخد. باید درآمدتان را از طریق تولید و بازرگانی شفاف تامین کنید. باید...
خب اگر کاندیدایی اینگونه وعده دهد که می‌خواهم مالیات‌تان را اضافه کنم دیگر معلوم است کسی به او رای نمی‌دهد. در کشورهای غربی هم وعده کاهش می‌دهند نه افزایش...
اولا غرب به اندازه کافی قبلا این افزایش‌ها را داده، ثانیا اینجا بحث ما مالیاتی نیست بحث ما بررسی روحیه دموکراسی خواهانی است که چرا و چه ساده این وعده‌ها را می‌پذیرند. دموکراسی یکی از پایه‌هایش وسواس در مورد انتخاب فرد قابل انتخاب است. با وعده نباید خام شویم حداقل سوابقش را بررسی کنیم. اگر یک نفر با هیجان به من گفت که سر کوچه دلار پخش می‌کنند من نباید فوری به حرکت در‌آیم کمی باید فکر کنم. آخر از کجا؟ چگونه؟ اصلا اجازه دهید حالا که بهانه‌ای جور شد کمی هم از آن‌طرف آبی‌ها صحبت کنم چندی پیش در یکی از این تلویزیون‌های به اصطلاح اپوزیسیون یک آقایی پیدایش شد به نام «هخا» بی‌استعدادی از سر و رویش می‌بارید به مخالفان حکومت مژده می‌داد که فلان روز با 500 هواپیما و همزمان می‌خواهد در فرودگاه تهران بنشیند و همه ما را یکجا خوشبخت! کند و برای این وعده یکی، دو ماهی‌ شمارش معکوسش را هم نمایش می‌داد. تا اینجا قضیه خیلی مهم نبود خوب همه‌گونه آدمی و در همه‌جا پیدا می‌شوند اما نکته دردناکش این بود که در همین شهر خودمان عده‌ای که ظاهر و تحصیلاتشان هم به آدم‌های مهم می‌خورد این پرت و پلاهای ایشان را جدی گرفته بودند. می‌دانم باور کردنش برای شما مشکل است اما از اطرافیانتان بپرسید این تراژدی برای عده‌ای حالا هرچند قلیل اتفاق افتاد. چرا راه دور برویم همین الان واقعا یک نگاهی به همین تلویزیون‌های فارسی‌زبان خارجی بیندازید من به اینگونه نکته‌ها با دقت می‌نگرم. در اکثر آنها هر دو، سه‌هفته‌ای چهره‌هایشان و هکذا بعضا مسیرهای فکری‌شان عوض می‌شود، یعنی هر کدام که نوبتی رییس شدند اولین کاری که می‌کنند در همان روزهای اول کودتاست و تعویض اکثر موجودین ناخودی با خودی‌هایشان. اما نکته قابل تامل این‌است که اینها دارند به ما وعده ثبات می‌دهند. اینها دارند به ما تمرین دموکراسی می‌دهند؟ و عده‌ای هم به هر حال به آن نگاه می‌کنند. فراموش نکنیم اولین نیاز دموکراسی اعتماد کامل نکردن به جریانی است که از او شناخت کافی نداریم. یعنی شک؟ توجه بفرمایید شک با بدبینی فرق می‌کند. تشخیص درست و مطالعه‌شده اولین گام است تا تازه بعد از این تشخیص اگر به انتخابی رسیدیم، یاد بگیریم که چگونه از این سرمایه‌گذاری که انجام داده‌ایم مراقبت کنیم. خیلی‌ها هنوز فکر می‌کنند که اگر مثلا در یک انتخابی شرکت کردند و رایشان را به صندوق ریختند دیگر کار تمام شده و شادمانه مسوولیت را به گردن یک نفر دیگر انداخته‌اند. نه قطعا این جواب نمی‌دهد همان‌طور که تا به‌حال نداده. دموکراسی‌ها بر مبنای قواعد الزامی خودشان پابرجا می‌مانند... ساده‌ترینش اینکه باید ببینی که این وکیل انتخابی شما تا چقدر روی تعهداتی که به او سپرده شده پایبندی نشان می‌دهد. اگر انحرافی را از وکیلتان دیدید، باید اعتراض کنید به بالاتر‌ها شکایتش را ببرید؛ این مراقبت‌های دایمی الزامی است هر چند شما خیالتان راحت باشد که بهترین کارگزار را برای خودتان انتخاب کرده‌اید.
پس با این حساب دموکراسی برخلاف ظاهر جذابش بالاخره محدودیت‌هایی هم برای انسان‌های دموکرات به دنبال می‌آورد که بسیاری حاضر به پذیرش آن نیستند. آیا فکر نمی‌کنید همین محدودیت‌ها یکی از دلایل عدم اقبال واقعی مردم به دموکراسی باشد؟
مسلم است که دموکراسی محدودیت‌های مربوط به خودش را می‌آورد. مهم‌ترین‌اش را قبلا عرض کردم تحمل (برابری نابرابرهای فکری) که هر دوگروه به تعداد شمرده می‌شوند و نه به اندیشه و محدودیت. دیگر اینکه دموکراسی باید بر پایه آزادی‌های اجتماعی استوار باشد که اگر نباشد دیگر اسمش دموکراسی نیست و خود این آزادی محدودیت‌های خودش را می‌طلبد. حریم دیگران را رعایت کردن خودش محدودیت است و به هر حال قواعدی دارد که باید رعایت شود و خب این برای همه‌گونه سلیقه‌ای خوشایند نیست. اجازه دهید بی‌پرده‌تر صحبت کنم، بیشتر ما نوعی از دموکراسی را می‌خواهیم که فقط افکار ما را پیاده و اجرا کنند و حرف من خریدار داشته باشد نه حرف معدل جامعه. به قول دخترم «دموکراسی از نوع دموکراسی بابا» یعنی من می‌گویم شما بچه‌ها هم اطاعت کنید. ولی از شوخی گذشته اکثر ما با درصدی بالا یا پایین به این نوع دموکراسی علاقه بیشتری داریم حتی اگر خودمان هم ندانیم و از معایب دیگر این دموکراسی اینکه معمولا در کشورهای دموکرات اما و اگر هر گونه کار اجرایی و حتی غیراجرایی بنا بر بافت خود این دموکراسی فراوان و به معنی واقعی دست‌وپا‌گیر است. سال‌ها طول می‌کشد تا لایحه‌ای پیشنهادی مثلا در مورد افزایش یک یا دو درصد فلان پرداخت فلان مالیات انجام گیرد اما به‌راحتی شما ملاحظه می‌کنید که مثلا در فلان کشور آفریقایی برای 10 برابر کردن این اقلام هم این‌چنین وقتی صرف نمی‌کنند. دولتی تصمیم مهمی را یک‌شبه می‌گیرد بدون اینکه فکر کند دولت بعدی هم قادر خواهد بود با همان سرعت لغوش کند.
آیا جنابعالی اصولا تفاوتی در نوع برخورد دو نسل جدید و قدیم با مفهوم دموکراسی می‌بینید؟ یا واکنش‌شان فرق چندانی ندارد؟ و سوال دیگر اینکه آینده را چگونه می‌بینید؟ آیا فکر می‌کنید یک زمانی مردم مدافع و عمل‌کننده جدی قواعد دموکراسی شوند؟
ملاحظه بفرمایید، واقعیت قضیه این است که بسیاری از این دست مفاهیم اجتماعی و سیاسی در فرهنگ ما یک پدیده تازه و اکثرا وارداتی هستند و زمان لازم است تا به مرور برای خودشان جا باز کنند. نوع حکومتی از نوع دموکراسی هم برای جا افتادن واقعی‌اش زمان می‌خواهد یعنی می‌خواهم نتیجه بگیرم که با این استدلال طبیعی است که تفاوتی بین دو نسل باشد؛ ما خیلی‌خیلی جلو آمده‌ایم به ویژه اینکه در این دوره فاصله نسل‌ها هم نه از نظر سن و سال بلکه از منظر دانش و آگاهی خیلی کم شده. پس برخوردها هم با پدیده دموکراسی مجبور خواهند بود تا با تفاوت بسیار ملموسی به‌طرف مثبت قضیه پیش بروند. البته به شرط اینکه تا ما مشغول کامل کردن پروسه دموکراسی‌مان هستیم جهان به شیوه پیشرفته‌تری در اداره امور کشورها دست نیابد!


برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.