|

زاده‌شدن انسان به هيأت قصه‌گو

پارسا شهري: چگونه ما به هيأت انسان قصه‌گو درآمديم؟ اين پرسشي است كه كتاب «حيوان قصه‌گو» سعي دارد به آن پاسخ بدهد. چنان‌كه در مقدمه نيز آمده است اين كتاب «درباره روش‌هايي است كه كاشفاني از علم و ادب، با استفاده از ابزارهاي جديد و شيوه‌هاي تازه انديشيدن، قلمرو پهناور سرزمين‌هاي ناشناخته را به روي ما مي‌گشايد. درباره شيوه‌اي است از داستان‌ها كه زندگي ما را سرشار مي‌سازند. درباره اينكه چگونه قصه‌ها، با ظرافت، باورها و رفتارها و اخلاقيات ما را شكل مي‌دهند و، با قدرت، فرهنگ و تاريخ‌مان را متحول مي‌كنند... و مهم‌تر از همه درباره رمز و راز خود قصه.» چرا ما انسان‌ها از وابستگي- يا به‌تعبير نويسنده/مترجمِ كتاب- از «اعتياد» به قصه رهايي نداريم. جاناتان گاتشال در «حيوان قصه‌گو»، يافته‌هاي علوم مختلفِ زيست‌شناسي، روان‌شناسي و عصب‌شناسي را به‌كار مي‌گيرد تا سازوكار اعتياد انسان به قصه و قصه‌پردازي و تأثير بسيار آن بر روان انسان را بكاود. كتاب «حيوان قصه‌گو»، نُه بخش دارد. «جادوي قصه»، «معماي قصه»، «جهنم قصه پسند است»، «داستان شب»، «ذهن ما قصه‌گوست»، «نتيجه‌ي اخلاقي داستان»، «آدم‌هاي مركبي جهان را تغيير مي‌دهند»، «قصه‌هاي زندگي» و «آينده‌ي داستان» عناوينِ‌ بخش‌هاي اين كتاب است. خودِ گاتشال در مورد چندوچون و چرايي نوشتن اين كتاب مي‌نويسد: «فكر نوشتن اين كتاب پس از شنيدن يك آواز به ذهن من رسيد. يك روز زيباي پاييزي در بزرگراهي مشغول رانندگي بودم و سرخوشانه پيچ موج اف‌ام را مي‌چرخاندم كه به يك آواز محلي (كانتري) رسيدم. واكنش معمول من به اين نوع فجايع،‌ زدن ضربه‌اي ديوانه‌وار به راديو براي خاموش‌كردن صداست. اما در صداي اين خواننده چيز بخصوصي بود كه به دل مي‌نشست.» يك داستان موسيقايي چنان نويسنده را تحت‌تأثير قرار مي‌دهد كه او درهم مي‌ريزد و پاك درمانده مي‌شود. از سَر اين اتفاق ساده گاتشال به فكر نوشتن كتاب و تحقيقي درباره اين تأثير مي‌افتد. او بر آن مي‌شود تا علوم مختلف را در اين زمينه به‌كار گيرد شايد به نتايجي ملموس دست يابد و البته خود اعتراف مي‌كند كه «وارد كردن علم با آن نظام‌هاي بي‌عاطفه‌اش، آمارهاي بي‌احساس‌اش، و اصطلاحات نچسب‌اش، در اين سرزمين خيالي، بسياري را عصبي خواهد كرد.» بخش اول كتاب از جادوي قصه مي‌گويد و با قولي از «پارناسوس سيار» كريستوفر مورلي، آغاز مي‌شود، كتابي كه درباره كتابفروش سياري به‌نام پارناسوس است. «وقتي كتابي را به كسي مي‌فروشيد، فقط دوازده اونس كاغذ و مركب و چسب نيست، بلكه يك زندگي تازه و تمام‌وكمال است.» بعد نويسنده پيشنهاد مي‌دهد كه براي دريافتن و دركِ درست تأثيري كه داستان‌ها بر ما مي‌گذارند، بايد به غرابت قصه توجه كرد. «زندگي انسان چنان آكنده از قصه است كه ما ديگر حساسيت خود را به جاذبه عجيب و جادويي آنها از دست داده‌ايم، لذا براي شروع اين سفر لازم است با سم آشنايي، كه مانع از توجه ما به غرابت قصه مي‌شود، فاصله بگيريم. همه‌ي كاري كه بايد بكنيد اين است كه يك كتاب قصه را در دست بگيريد و به كاري كه با شما مي‌كند توجه كنيد.» و بعد مثال‌هايي از رمان‌هاي مهمي چون «موبي‌ديك» يا «در دل دريا»‌ و «جنگ و صلح» مي‌آورد. از نكات جالب كتاب اين است كه نويسنده بر تأثير شگرف و اساسي قصه‌ها بر زندگي ما تأكيد مي‌كند و از رابطه‌اي ارگانيك و زنده ميان اثر و خواننده سخن مي‌گويد و به‌نوعي معتقد است كه عمل خواندن، شكلي از تجربه‌كردن است و به تناسب هر خواننده اين تجربه دستاوردي تازه خواهد داشت. جاناتان گاتشال بر اين باور است كه نويسنده، معمار قادر مطلق تجربه خواندن ما نيست. نويسنده به تخيل ما سمت‌وسو مي‌دهد، اما تعيين‌كننده‌ي آن نيست. او از اين هم فراتر مي‌رود، نويسنده را به فيلمنامه‌نويس شبيه مي‌كند و خواننده را به كارگردان. «داستان‌ها براي جان‌گرفتن به يك ميانجي نياز دارد» و اين ميانجي در نظر گاتشال، همان «تخيل خواننده» است. از ديگر نكات جالب‌توجه كتاب و نظرگاه گاتشال به قصه اين است كه او قصه را نه‌تنها در قالب ادبيات و كتاب، كه در هرجاي ديگري حتا در برنامه‌هاي تلويزيون، ميان قصه‌هاي نقلي و شفاهي مردم و سريال‌هاي تلويزيوني جست‌وجو مي‌كند، و اين ايده را پيش مي‌كشد كه اگر بسياري از اينها «داستان» نيستند، «داستاني» هستند. خط داستاني دارند، قهرمانان و ضدقهرماناني دارند و هركدام از لحاظي عناصر داستاني را در خود دارند. براي نمونه گاتشال مي‌نويسد «كشتي كچ، داستاني خالص است كه نسبت به آنچه در گزارش‌هاي ورزشي رسمي مي‌بينيم قدري مبالغه دارد. در اين گزارش‌ها، گزارشگر كه يك روايتگر ماهر است سعي مي‌كند بازي را به سطح يك نمايش عالي ارتقا دهد.» جالب اينكه خودِ نويسنده نيز هر فصل و موضوع را با يك داستان آغاز مي‌كند و در قالب آن ايده خود را شرح مي‌دهد. «معماي قصه»، فصل دوم كتاب اين‌طور آغاز مي‌شود: «در مقابل يك درِ امنيتي محكم قرار مي‌گيرم. رمزم را در صفحه كليد وارد مي‌كنم. قفل تقه‌اي مي‌كند و من پا به درون مي‌گذارم. به مدير كه در دفترش كارهاي اداري را انجام مي‌دهد با لبخندي سلام مي‌گويم. دفتر ملاقات‌كنندگان را امضا مي‌كنم، درِ داخلي را باز مي‌كنم، و وارد آسايشگاهي مي‌شوم كه اغلب روزها پس از كار به آن‌جا سر مي‌زنم.» فضاي اين اتاق‌هاي عريض‌وطويل عجيب و گيج‌كننده است. نويسنده مي‌گويد بيماران آنجا مي‌توانند چيزهايي را ببينند، بشنوند، حس كنند و بچشند كه من نمي‌توانم. مرداني شرور در سايه‌ها كمين كرده‌اند، و هيولاها... در ادامه او اين وضعيت داستاني را شرح مي‌دهد و به كودكان مي‌رسد، كودكاني كه خود در رويا به‌سر مي‌برند و «به‌طور خودكار و سركوب‌ناپذير» مي‌توانند به وانمودكردن بپردازند. كتاب جز داستان‌هايي كه ماحصل تجربه زيسته و شخصي نويسنده است، ارجاعات بسياري نيز به آثار ادبي مطرح دارد، از «شب عزاي فينگان‌ها» جويس، «پيرمرد و دريا» همينگوي، «دنياي قشنگ نو‍ِ» هاكسلي، تا آثار كلاسيكي چون «جنگ و صلح» و «جنايت و مكافات» و البته آثار غيرداستاني هم. در جاهايي نيز نويسنده در موشكافي و خوانش داستان‌ها كه جملگي حول محورِ موضوع مورد بحث خود شكل مي‌چرخد، ايده‌هايي را پيش مي‌كشد كه مي تواند مورد توجه نقد ادبي نيز باشد. به‌هرتقدير «حيوان قصه‌گو» چنان‌كه از عنوانش برمي‌آيد، سعي دارد تعريفي از انسان بر محور قصه و تأثير آن بر زندگي و تاريخ انسان به‌دست دهد.

پارسا شهري: چگونه ما به هيأت انسان قصه‌گو درآمديم؟ اين پرسشي است كه كتاب «حيوان قصه‌گو» سعي دارد به آن پاسخ بدهد. چنان‌كه در مقدمه نيز آمده است اين كتاب «درباره روش‌هايي است كه كاشفاني از علم و ادب، با استفاده از ابزارهاي جديد و شيوه‌هاي تازه انديشيدن، قلمرو پهناور سرزمين‌هاي ناشناخته را به روي ما مي‌گشايد. درباره شيوه‌اي است از داستان‌ها كه زندگي ما را سرشار مي‌سازند. درباره اينكه چگونه قصه‌ها، با ظرافت، باورها و رفتارها و اخلاقيات ما را شكل مي‌دهند و، با قدرت، فرهنگ و تاريخ‌مان را متحول مي‌كنند... و مهم‌تر از همه درباره رمز و راز خود قصه.» چرا ما انسان‌ها از وابستگي- يا به‌تعبير نويسنده/مترجمِ كتاب- از «اعتياد» به قصه رهايي نداريم. جاناتان گاتشال در «حيوان قصه‌گو»، يافته‌هاي علوم مختلفِ زيست‌شناسي، روان‌شناسي و عصب‌شناسي را به‌كار مي‌گيرد تا سازوكار اعتياد انسان به قصه و قصه‌پردازي و تأثير بسيار آن بر روان انسان را بكاود. كتاب «حيوان قصه‌گو»، نُه بخش دارد. «جادوي قصه»، «معماي قصه»، «جهنم قصه پسند است»، «داستان شب»، «ذهن ما قصه‌گوست»، «نتيجه‌ي اخلاقي داستان»، «آدم‌هاي مركبي جهان را تغيير مي‌دهند»، «قصه‌هاي زندگي» و «آينده‌ي داستان» عناوينِ‌ بخش‌هاي اين كتاب است. خودِ گاتشال در مورد چندوچون و چرايي نوشتن اين كتاب مي‌نويسد: «فكر نوشتن اين كتاب پس از شنيدن يك آواز به ذهن من رسيد. يك روز زيباي پاييزي در بزرگراهي مشغول رانندگي بودم و سرخوشانه پيچ موج اف‌ام را مي‌چرخاندم كه به يك آواز محلي (كانتري) رسيدم. واكنش معمول من به اين نوع فجايع،‌ زدن ضربه‌اي ديوانه‌وار به راديو براي خاموش‌كردن صداست. اما در صداي اين خواننده چيز بخصوصي بود كه به دل مي‌نشست.» يك داستان موسيقايي چنان نويسنده را تحت‌تأثير قرار مي‌دهد كه او درهم مي‌ريزد و پاك درمانده مي‌شود. از سَر اين اتفاق ساده گاتشال به فكر نوشتن كتاب و تحقيقي درباره اين تأثير مي‌افتد. او بر آن مي‌شود تا علوم مختلف را در اين زمينه به‌كار گيرد شايد به نتايجي ملموس دست يابد و البته خود اعتراف مي‌كند كه «وارد كردن علم با آن نظام‌هاي بي‌عاطفه‌اش، آمارهاي بي‌احساس‌اش، و اصطلاحات نچسب‌اش، در اين سرزمين خيالي، بسياري را عصبي خواهد كرد.» بخش اول كتاب از جادوي قصه مي‌گويد و با قولي از «پارناسوس سيار» كريستوفر مورلي، آغاز مي‌شود، كتابي كه درباره كتابفروش سياري به‌نام پارناسوس است. «وقتي كتابي را به كسي مي‌فروشيد، فقط دوازده اونس كاغذ و مركب و چسب نيست، بلكه يك زندگي تازه و تمام‌وكمال است.» بعد نويسنده پيشنهاد مي‌دهد كه براي دريافتن و دركِ درست تأثيري كه داستان‌ها بر ما مي‌گذارند، بايد به غرابت قصه توجه كرد. «زندگي انسان چنان آكنده از قصه است كه ما ديگر حساسيت خود را به جاذبه عجيب و جادويي آنها از دست داده‌ايم، لذا براي شروع اين سفر لازم است با سم آشنايي، كه مانع از توجه ما به غرابت قصه مي‌شود، فاصله بگيريم. همه‌ي كاري كه بايد بكنيد اين است كه يك كتاب قصه را در دست بگيريد و به كاري كه با شما مي‌كند توجه كنيد.» و بعد مثال‌هايي از رمان‌هاي مهمي چون «موبي‌ديك» يا «در دل دريا»‌ و «جنگ و صلح» مي‌آورد. از نكات جالب كتاب اين است كه نويسنده بر تأثير شگرف و اساسي قصه‌ها بر زندگي ما تأكيد مي‌كند و از رابطه‌اي ارگانيك و زنده ميان اثر و خواننده سخن مي‌گويد و به‌نوعي معتقد است كه عمل خواندن، شكلي از تجربه‌كردن است و به تناسب هر خواننده اين تجربه دستاوردي تازه خواهد داشت. جاناتان گاتشال بر اين باور است كه نويسنده، معمار قادر مطلق تجربه خواندن ما نيست. نويسنده به تخيل ما سمت‌وسو مي‌دهد، اما تعيين‌كننده‌ي آن نيست. او از اين هم فراتر مي‌رود، نويسنده را به فيلمنامه‌نويس شبيه مي‌كند و خواننده را به كارگردان. «داستان‌ها براي جان‌گرفتن به يك ميانجي نياز دارد» و اين ميانجي در نظر گاتشال، همان «تخيل خواننده» است. از ديگر نكات جالب‌توجه كتاب و نظرگاه گاتشال به قصه اين است كه او قصه را نه‌تنها در قالب ادبيات و كتاب، كه در هرجاي ديگري حتا در برنامه‌هاي تلويزيون، ميان قصه‌هاي نقلي و شفاهي مردم و سريال‌هاي تلويزيوني جست‌وجو مي‌كند، و اين ايده را پيش مي‌كشد كه اگر بسياري از اينها «داستان» نيستند، «داستاني» هستند. خط داستاني دارند، قهرمانان و ضدقهرماناني دارند و هركدام از لحاظي عناصر داستاني را در خود دارند. براي نمونه گاتشال مي‌نويسد «كشتي كچ، داستاني خالص است كه نسبت به آنچه در گزارش‌هاي ورزشي رسمي مي‌بينيم قدري مبالغه دارد. در اين گزارش‌ها، گزارشگر كه يك روايتگر ماهر است سعي مي‌كند بازي را به سطح يك نمايش عالي ارتقا دهد.» جالب اينكه خودِ نويسنده نيز هر فصل و موضوع را با يك داستان آغاز مي‌كند و در قالب آن ايده خود را شرح مي‌دهد. «معماي قصه»، فصل دوم كتاب اين‌طور آغاز مي‌شود: «در مقابل يك درِ امنيتي محكم قرار مي‌گيرم. رمزم را در صفحه كليد وارد مي‌كنم. قفل تقه‌اي مي‌كند و من پا به درون مي‌گذارم. به مدير كه در دفترش كارهاي اداري را انجام مي‌دهد با لبخندي سلام مي‌گويم. دفتر ملاقات‌كنندگان را امضا مي‌كنم، درِ داخلي را باز مي‌كنم، و وارد آسايشگاهي مي‌شوم كه اغلب روزها پس از كار به آن‌جا سر مي‌زنم.» فضاي اين اتاق‌هاي عريض‌وطويل عجيب و گيج‌كننده است. نويسنده مي‌گويد بيماران آنجا مي‌توانند چيزهايي را ببينند، بشنوند، حس كنند و بچشند كه من نمي‌توانم. مرداني شرور در سايه‌ها كمين كرده‌اند، و هيولاها... در ادامه او اين وضعيت داستاني را شرح مي‌دهد و به كودكان مي‌رسد، كودكاني كه خود در رويا به‌سر مي‌برند و «به‌طور خودكار و سركوب‌ناپذير» مي‌توانند به وانمودكردن بپردازند. كتاب جز داستان‌هايي كه ماحصل تجربه زيسته و شخصي نويسنده است، ارجاعات بسياري نيز به آثار ادبي مطرح دارد، از «شب عزاي فينگان‌ها» جويس، «پيرمرد و دريا» همينگوي، «دنياي قشنگ نو‍ِ» هاكسلي، تا آثار كلاسيكي چون «جنگ و صلح» و «جنايت و مكافات» و البته آثار غيرداستاني هم. در جاهايي نيز نويسنده در موشكافي و خوانش داستان‌ها كه جملگي حول محورِ موضوع مورد بحث خود شكل مي‌چرخد، ايده‌هايي را پيش مي‌كشد كه مي تواند مورد توجه نقد ادبي نيز باشد. به‌هرتقدير «حيوان قصه‌گو» چنان‌كه از عنوانش برمي‌آيد، سعي دارد تعريفي از انسان بر محور قصه و تأثير آن بر زندگي و تاريخ انسان به‌دست دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.