گفتوگوی نیویورکر با کلودیا رنکین، خالق شعر منثور «شهروند»
آمریکا برای همه مردم آمریکا نیست
ترجمه دانیال حقیقی
طی دو هفته از زمانی که مایکل براون در آگوست 2014، به ضرب گلوله یک مامور پلیس در شهر فرگوسن آمریکا کشته شد، شعر «بگذارید آمریکا دوباره آمریکا شود» اثر لنگستون هیوز، معروف به شاعر هارلم، چندین و چند هزار مرتبه در وبسایت POET.ORG خوانده شد. گردانندگان این وبسایت این خبر را منتشر کردند که خود این بحثهای زیادی به راه انداخت و اتفاقا بهانهای شد برای گفتوگوی الکساندرا شوارتز با کلودیا رنکین، نویسنده شاهکاری با عنوان «شهروند: یک ترانه آمریکایی»، که به صورت اتفاقی در فرگوسن اقامت کرده بوده. بخشهایی از این گفتوگو را كه حول موضوعاتی چون شعر، نژادپرستی، و مستندنگاری خلاق دور میزند، در زیر میخوانید.
میشود بگویی دقیقا چه وقت و چرا به فرگوسن آمدی؟
ایده خاصی نبود. من چندین و چند ماه پیش از سوی بنیاد پولیتزر دعوت شده بودم تا ویدئوآرتهایی را که همراه شوهرم ساخته بودم، با عنوان «ویدئوی وضعیتها» اینجا، نمایش بدهم. اولش خیلی حواسم به این نبود که فرگوسن دقیقا کجاست. ده روز پیش، وقتی مایکل براون به ضرب دو گلوله به سرش و چهار گلوله دیگر به تنش کشته شد، فهمیدم فرگوسن «روی نقشه» دقیقا کجاست. اینجا بود که مدت سفرم را تمدید کردم، پس میتوانم بگویم همین چند روز پیش به فرگوسن آمدهام.
در هتلی در سنتلوییز اقامت داشتم. وقتی تلفنم با شما را قطع کردم، همراه گزارشگر spectator به شهر راندیم، وارد یک کافیشاپ شدیم تا فقط از مردم بپرسیم دارند به چه چیز فکر میکنند و احساسشان درباره این واقعه چیست؟ خیلی جالب بود، آدمهایی که من با آنها صحبت کردم، یعنی رنگینپوستان و آفریقاییتبارها، شوکه شده بودند از اینکه دو گلوله به سر مایکل براون شلیک شده بود. خود نفس کشتهشدنش مسئله نبود، که بیشتر شکل کشتن او، مثلا شیوه تیراندازی صورتگرفته دالی شده بود برای شکلگرفتن گفتمانی عمومی درباره لینچکردن1 عمومی مردم آمریکا در خیابانهایی که هر روز از آن عبور میکنند. خیلی از صحبتها درباره این بود که پلیس آنطور که در فیلمهای منتشرشده دیده میشود، بعد از آنکه کارش را تمام میکند خیلی راحت میگذارد و میرود و تن در خون غلتیده مایکل برای ساعتها همانجا روی زمین به همان صورت میماند، نه آمبولانسی میآید نه، هیچی.
شعر «بگذارید آمریکا دوباره آمریکا شود» در روزهای گذشته بیش از هزاران بار روی سایت POET.ORG خوانده شده، همینطور بیش از بیستوپنج هزار بار در شبکههای اجتماعی به اشتراک گذاشته شده است.
لنگستون هیوز برای من، همیشه یک شاعر مردمی بوده و هست. اما اختلافنظرهای جالبی هم میان او و سایر صداهایی که از طبقه کارگر برخاستند وجود داشت. برای من هیوز بیشتر شاعر احساسات مردانه در میانه خیابان بوده است. اما نکته مهمی که در این شعر میگوید، این بندش است که دارد میگوید «آمریکا هیچ وقت برای من آمریکا نبوده». این شعر روشن میکند که آن آمریکایی که ازش صحبت میکنند برای همه نیست، یعنی برای گروههای متفاوت جمعیت. و همتی هم برای تبدیلشدن به آمریکایی برای همه، در کارش نیست. این احساسی است که رنگینپوستان و همه اقلیتهای قومی و نژادی در آمریکا دارند، آنها هر روز، وقتی در شهرهای این کشور راه میروند، فکر میکنند و نفس میکشند، حواسشان هست که دو تا آمریکاست که وجود دارد، همیشه دو تا آمریکا وجود داشته است.
این بند شعر، «آمریکا هیچ وقت برای من آمریکا نبوده است»، از زمانی که آن را خواندم از ذهنم پاک نمیشود. من این شعر را در دبستان خوانده بودم، اما وقتی دوباره در این روزها دورهاش کرده، متوجه شدم هیوز چطور دارد در این شعر، تمامی گروههای محروم اجتماعی را گرد هم میآورد، آنجا که میگوید: «من کشاورزم/ بردهای کثیف/ کارگری هستم که به ماشین فروختندش/ کاکاسیاهم من/ نوکر جمع/ مخلص شما ملتم/ گرسنه/ میانمایه».
خب آره، این وضع همه ما گروههای اقلیت را نشان میدهد، فقرا را میگوید و به تمام کسانی اشاره دارد که به شکلی از حقوق برابر اجتماعی محروم میشوند. به نظرم اینجا هیوز دارد میگوید که، یک کشوری وجود دارد به اسم آمریکا بههرحال، اما گروههای جمعیتی بیشماری هستند که هیچوقت به آن نمیرسند.
خیلی خوشبینانه به نظر میرسد اگر گمان کنیم این گروهها میتوانند به یک وحدت کلمه برسند. درعینحال میتوانید بهراحتی آنها را تصور كنيد که امروز، اینان در یک خط، دست در دست هم ایستادهاند و دارند با صدای بلند فریاد میزنند که «ما هم اینجاییم».
یکی از چیزهایی که من سعی کردم در کتاب «شهروند» به آن بپردازم، این واقعیت زشت اجتماعی بود که مردم اغلب در چنین شرایطی میگویند که «خب، این مشکل من نیست». من میخواستم به آنها بگویم که، اتفاقا مشکل شماست، وقتی توانستی ببینیاش، مشکل تو هم میشود. چون بههرحال در این وضعیت، تجربهاش کردی. ما اتفاقی را که برای مایکل براون رخ داد، به اشکال متفاوت در درونمان تجربه کردیم، اما این تفاوت باعث نمیشود که مشکل از آن ما نباشد. کشتن مایکل را مردان سیاه، زنان سیاه، مردان ایتالیاییتبار و زنان فرانسویتبار هرکدام از ظن خودشان تجربه کردند و هرکدام از ما در سطوحی مختلف از هم، مجبور شدیم دربارهاش با هم حرف بزنیم تا بتوانیم هضمش کنیم.
من اهل خوشبینیهای آبکی نیستم. اما شبکههای اجتماعی امروز کاری که میکنند این است که به ما تصویری از آنچه دارد برای مردم اتفاق میافتد، ارائه میدهند. میتوانیم نسبت به آن بیتفاوت باشیم، میتوانیم یک گوشه بایستیم و فقط نظاره کنیم، اما بههرحال میبینیم. دستکم میبینیم که چه اتفاقی دارد رخ میدهد.
در بخش اول «شهروند» زاویهدید دومشخص را گرفتهاید و با آن کاری کردید که انگار هم نویسنده با خودش دارد حرف میزند و هم خواننده را با این صدا همراه میکند و او را در خود میکشد و کاری میکند که خودش را در موضع این «تو»یی قرار دهد که مخاطب شماست، شخصیتی که در مرکز این تجربه قرار میگیرد. در فصل بعد، خطی نوشتهاید «تو گفتی من، قدرت زیادی دارم، که حرف بیمعنایی بود».
دومشخص برای این بود که داشتم با ایده یک آمریکای دیگر، بازی میکردم. دغدغه من همیشه این بوده است که خواننده با این ضمیری که متن براساس آن نوشته شده، همذاتپنداری كند درعینحال ارتباط درستی هم با ایده ضمیر برقرار کند. چه کسی دارد درباره چه کسی مینویسد؟ مای خواننده به کجا وصل شدهایم که دارد این اطلاعات را بهمان میدهد؟ آن «من» در آن جمله که به آن اشاره کردید، هم کاری میکند که خواننده با آن همذاتپنداری کند و هم در نهایت منجر به این میشود که او آن را پس بزند و بگوید «نه، این من نیستم».
درعینحال، من میخواستم کمی فشار بر این «من»ی باشد که صاحب قدرت است. اینطور میتوانستم کسی که میتواند در آن موضع قرار بگیرد را در مقابل کسانی قرار دهم، که این امکان را نداشتند، و به طور مشخص دارم از آمریکاییهای آفریقاییتبار صحبت میکنم.
لحظات زیادی هم در کتابتان هست که این «من»گوینده، متوجه میشود خودش همان تویی است که دارد با او صحبت میکند. با اینها زیاد بازی کردید. شما اشاره میکنید به وضع سیاهان، و بعد میگویید «این منم، کسی که در اینجا خود تویی، یکی از همانهایی هستم که او دارد ازشان مینویسد».
این بازیها به این معناست که یعنی تو هم میتوانستی جای من باشی، اما لزوما به این معنا نیست که تو هم جای منی. اما یکجورهایی هم هستی و داری میبینی. تو هم توی همان اتاقی هستی که من هستم، حتی اگر در وضع من نباشی، اما میتوانی (تجربه زیسته) من را بفهمی.
چطور شد که «شهروند» به این شکل خلق شد؟
من شروع به نوشتن این کتاب کردم، به شکلی که بتواند راهی باشد برای تفکرکردن در اشکال پنهان نژادپرستی. لحظاتی که تو تجربشان کردهای اما خیلی سریع اتفاق افتادند. مثل برق گذشتهاند اما بههرحال حس بدی به تو دادهاند. اینجا بود که فکر کردم، باید اینها را مستندنگاری کنم.
به دلیل علاقه خودم و همسرم به ورزش، شروع کردم این لحظات را در زندگی سرنا ویلیامز پیدا کردم، اما کمکم دیدم که در زندگی خودمان هم چقدر حضور دارد. اینجا بود که شروع کردم به حرفزدن با مردم و پرسیدن ازشان درباره این دست از تجربیاتشان. من به آنها میگفتم برایم از لحظاتی بگویید که ناگهان احساس کردید یک آدم ناپیدا شدهاید، و بعدا فکر کردید این بهخاطر نژادپرستی بوده، اما دوست دارم از لحظاتی حرف بزنید که پای یک دوست در میان بوده. وقتی شروع کردم به جمعآوری روزبهروز این مصاحبهها، دیدم که چقدر مشابهشان را خودم هم داشتهام، پس نشستم و همهی اینها را به این صورت روی کاغذ آوردم.
اینجا یک سوال مطرح است، اما نمیدانم چطور باید آن را درست مطرح کرد، از چه عباراتی باید در آن استفاده کرد.
خیلیوقتها فقط در خیابان پرسه میزنم و شروع میکنم به نگاهکردن آدمها، به مردمی که هرروز میبینیم و میبینم که خیلی از این آدمها، با دقت انتخاب شدهاند تا آنجا باشند. مثلا پلیسها، یا آدمهایی که همیشه قرار است روی زندگی من نظارت داشته باشند، یا کسانی که در بیمارستانها مسئولیت دارند. اما این مسئله ارتباط مشخصی به رنگ پوست ندارد. اینجا سوالی وجود دارد، باید یکی بیاید و سوالی بپرسد، اما من هم ابدا نمیدانم که آن سوال دقیقا چیست.
1. زجرکشکردن سیاهان و رفتار زشت با بدن بیجان مردههای رنگینپوست در دوران بردهداری
29 آگوست 2005، طوفان کاترنیا/
صحنههای وضع مردم همراه با کلاژی از گفتههای گوینده CNN، که همراه با جان لوکاس (همسرش) ساخته شده. چند ساعت بعد، هنوز در اسفناکی آنچه ممکن است رخ دهد، مانند آنچه اتفاق افتاد، ایستادیم و نگاه کردیم، در حالی که ممکن بود باز وضع اسفناک شود، ممکن بود باز باد بلند شود، یا موج، ایستادیم در جایی که ممکن است دوباره آبهایی از اعماق همه چیز بازگردند، یک نفر گفت، برویم روی بلندی، یک نفر گفت برویم روی سقف، یک نفر گفت در ساختمان پناه بگیریم، اما هیچکس نبود برای ایستادگی، هیچکس نیامده بود تا فقط آن وضع اسفناک را ببیند که داشت میآمد، که آمده بود.
اما شاخصترین نکتهای که به نظر میآید نویسندگان و شاعران ایرانی باید به آن توجه کنند، این است که کتاب براساس اصل بیاعتبار ولی پرطرفدار «بیطرفی» نوشته نشده است. متن در تکتک کلماتش موضع روشن و لنز نظریهای مشخصی دارد.
طی دو هفته از زمانی که مایکل براون در آگوست 2014، به ضرب گلوله یک مامور پلیس در شهر فرگوسن آمریکا کشته شد، شعر «بگذارید آمریکا دوباره آمریکا شود» اثر لنگستون هیوز، معروف به شاعر هارلم، چندین و چند هزار مرتبه در وبسایت POET.ORG خوانده شد. گردانندگان این وبسایت این خبر را منتشر کردند که خود این بحثهای زیادی به راه انداخت و اتفاقا بهانهای شد برای گفتوگوی الکساندرا شوارتز با کلودیا رنکین، نویسنده شاهکاری با عنوان «شهروند: یک ترانه آمریکایی»، که به صورت اتفاقی در فرگوسن اقامت کرده بوده. بخشهایی از این گفتوگو را كه حول موضوعاتی چون شعر، نژادپرستی، و مستندنگاری خلاق دور میزند، در زیر میخوانید.
میشود بگویی دقیقا چه وقت و چرا به فرگوسن آمدی؟
ایده خاصی نبود. من چندین و چند ماه پیش از سوی بنیاد پولیتزر دعوت شده بودم تا ویدئوآرتهایی را که همراه شوهرم ساخته بودم، با عنوان «ویدئوی وضعیتها» اینجا، نمایش بدهم. اولش خیلی حواسم به این نبود که فرگوسن دقیقا کجاست. ده روز پیش، وقتی مایکل براون به ضرب دو گلوله به سرش و چهار گلوله دیگر به تنش کشته شد، فهمیدم فرگوسن «روی نقشه» دقیقا کجاست. اینجا بود که مدت سفرم را تمدید کردم، پس میتوانم بگویم همین چند روز پیش به فرگوسن آمدهام.
در هتلی در سنتلوییز اقامت داشتم. وقتی تلفنم با شما را قطع کردم، همراه گزارشگر spectator به شهر راندیم، وارد یک کافیشاپ شدیم تا فقط از مردم بپرسیم دارند به چه چیز فکر میکنند و احساسشان درباره این واقعه چیست؟ خیلی جالب بود، آدمهایی که من با آنها صحبت کردم، یعنی رنگینپوستان و آفریقاییتبارها، شوکه شده بودند از اینکه دو گلوله به سر مایکل براون شلیک شده بود. خود نفس کشتهشدنش مسئله نبود، که بیشتر شکل کشتن او، مثلا شیوه تیراندازی صورتگرفته دالی شده بود برای شکلگرفتن گفتمانی عمومی درباره لینچکردن1 عمومی مردم آمریکا در خیابانهایی که هر روز از آن عبور میکنند. خیلی از صحبتها درباره این بود که پلیس آنطور که در فیلمهای منتشرشده دیده میشود، بعد از آنکه کارش را تمام میکند خیلی راحت میگذارد و میرود و تن در خون غلتیده مایکل برای ساعتها همانجا روی زمین به همان صورت میماند، نه آمبولانسی میآید نه، هیچی.
شعر «بگذارید آمریکا دوباره آمریکا شود» در روزهای گذشته بیش از هزاران بار روی سایت POET.ORG خوانده شده، همینطور بیش از بیستوپنج هزار بار در شبکههای اجتماعی به اشتراک گذاشته شده است.
لنگستون هیوز برای من، همیشه یک شاعر مردمی بوده و هست. اما اختلافنظرهای جالبی هم میان او و سایر صداهایی که از طبقه کارگر برخاستند وجود داشت. برای من هیوز بیشتر شاعر احساسات مردانه در میانه خیابان بوده است. اما نکته مهمی که در این شعر میگوید، این بندش است که دارد میگوید «آمریکا هیچ وقت برای من آمریکا نبوده». این شعر روشن میکند که آن آمریکایی که ازش صحبت میکنند برای همه نیست، یعنی برای گروههای متفاوت جمعیت. و همتی هم برای تبدیلشدن به آمریکایی برای همه، در کارش نیست. این احساسی است که رنگینپوستان و همه اقلیتهای قومی و نژادی در آمریکا دارند، آنها هر روز، وقتی در شهرهای این کشور راه میروند، فکر میکنند و نفس میکشند، حواسشان هست که دو تا آمریکاست که وجود دارد، همیشه دو تا آمریکا وجود داشته است.
این بند شعر، «آمریکا هیچ وقت برای من آمریکا نبوده است»، از زمانی که آن را خواندم از ذهنم پاک نمیشود. من این شعر را در دبستان خوانده بودم، اما وقتی دوباره در این روزها دورهاش کرده، متوجه شدم هیوز چطور دارد در این شعر، تمامی گروههای محروم اجتماعی را گرد هم میآورد، آنجا که میگوید: «من کشاورزم/ بردهای کثیف/ کارگری هستم که به ماشین فروختندش/ کاکاسیاهم من/ نوکر جمع/ مخلص شما ملتم/ گرسنه/ میانمایه».
خب آره، این وضع همه ما گروههای اقلیت را نشان میدهد، فقرا را میگوید و به تمام کسانی اشاره دارد که به شکلی از حقوق برابر اجتماعی محروم میشوند. به نظرم اینجا هیوز دارد میگوید که، یک کشوری وجود دارد به اسم آمریکا بههرحال، اما گروههای جمعیتی بیشماری هستند که هیچوقت به آن نمیرسند.
خیلی خوشبینانه به نظر میرسد اگر گمان کنیم این گروهها میتوانند به یک وحدت کلمه برسند. درعینحال میتوانید بهراحتی آنها را تصور كنيد که امروز، اینان در یک خط، دست در دست هم ایستادهاند و دارند با صدای بلند فریاد میزنند که «ما هم اینجاییم».
یکی از چیزهایی که من سعی کردم در کتاب «شهروند» به آن بپردازم، این واقعیت زشت اجتماعی بود که مردم اغلب در چنین شرایطی میگویند که «خب، این مشکل من نیست». من میخواستم به آنها بگویم که، اتفاقا مشکل شماست، وقتی توانستی ببینیاش، مشکل تو هم میشود. چون بههرحال در این وضعیت، تجربهاش کردی. ما اتفاقی را که برای مایکل براون رخ داد، به اشکال متفاوت در درونمان تجربه کردیم، اما این تفاوت باعث نمیشود که مشکل از آن ما نباشد. کشتن مایکل را مردان سیاه، زنان سیاه، مردان ایتالیاییتبار و زنان فرانسویتبار هرکدام از ظن خودشان تجربه کردند و هرکدام از ما در سطوحی مختلف از هم، مجبور شدیم دربارهاش با هم حرف بزنیم تا بتوانیم هضمش کنیم.
من اهل خوشبینیهای آبکی نیستم. اما شبکههای اجتماعی امروز کاری که میکنند این است که به ما تصویری از آنچه دارد برای مردم اتفاق میافتد، ارائه میدهند. میتوانیم نسبت به آن بیتفاوت باشیم، میتوانیم یک گوشه بایستیم و فقط نظاره کنیم، اما بههرحال میبینیم. دستکم میبینیم که چه اتفاقی دارد رخ میدهد.
در بخش اول «شهروند» زاویهدید دومشخص را گرفتهاید و با آن کاری کردید که انگار هم نویسنده با خودش دارد حرف میزند و هم خواننده را با این صدا همراه میکند و او را در خود میکشد و کاری میکند که خودش را در موضع این «تو»یی قرار دهد که مخاطب شماست، شخصیتی که در مرکز این تجربه قرار میگیرد. در فصل بعد، خطی نوشتهاید «تو گفتی من، قدرت زیادی دارم، که حرف بیمعنایی بود».
دومشخص برای این بود که داشتم با ایده یک آمریکای دیگر، بازی میکردم. دغدغه من همیشه این بوده است که خواننده با این ضمیری که متن براساس آن نوشته شده، همذاتپنداری كند درعینحال ارتباط درستی هم با ایده ضمیر برقرار کند. چه کسی دارد درباره چه کسی مینویسد؟ مای خواننده به کجا وصل شدهایم که دارد این اطلاعات را بهمان میدهد؟ آن «من» در آن جمله که به آن اشاره کردید، هم کاری میکند که خواننده با آن همذاتپنداری کند و هم در نهایت منجر به این میشود که او آن را پس بزند و بگوید «نه، این من نیستم».
درعینحال، من میخواستم کمی فشار بر این «من»ی باشد که صاحب قدرت است. اینطور میتوانستم کسی که میتواند در آن موضع قرار بگیرد را در مقابل کسانی قرار دهم، که این امکان را نداشتند، و به طور مشخص دارم از آمریکاییهای آفریقاییتبار صحبت میکنم.
لحظات زیادی هم در کتابتان هست که این «من»گوینده، متوجه میشود خودش همان تویی است که دارد با او صحبت میکند. با اینها زیاد بازی کردید. شما اشاره میکنید به وضع سیاهان، و بعد میگویید «این منم، کسی که در اینجا خود تویی، یکی از همانهایی هستم که او دارد ازشان مینویسد».
این بازیها به این معناست که یعنی تو هم میتوانستی جای من باشی، اما لزوما به این معنا نیست که تو هم جای منی. اما یکجورهایی هم هستی و داری میبینی. تو هم توی همان اتاقی هستی که من هستم، حتی اگر در وضع من نباشی، اما میتوانی (تجربه زیسته) من را بفهمی.
چطور شد که «شهروند» به این شکل خلق شد؟
من شروع به نوشتن این کتاب کردم، به شکلی که بتواند راهی باشد برای تفکرکردن در اشکال پنهان نژادپرستی. لحظاتی که تو تجربشان کردهای اما خیلی سریع اتفاق افتادند. مثل برق گذشتهاند اما بههرحال حس بدی به تو دادهاند. اینجا بود که فکر کردم، باید اینها را مستندنگاری کنم.
به دلیل علاقه خودم و همسرم به ورزش، شروع کردم این لحظات را در زندگی سرنا ویلیامز پیدا کردم، اما کمکم دیدم که در زندگی خودمان هم چقدر حضور دارد. اینجا بود که شروع کردم به حرفزدن با مردم و پرسیدن ازشان درباره این دست از تجربیاتشان. من به آنها میگفتم برایم از لحظاتی بگویید که ناگهان احساس کردید یک آدم ناپیدا شدهاید، و بعدا فکر کردید این بهخاطر نژادپرستی بوده، اما دوست دارم از لحظاتی حرف بزنید که پای یک دوست در میان بوده. وقتی شروع کردم به جمعآوری روزبهروز این مصاحبهها، دیدم که چقدر مشابهشان را خودم هم داشتهام، پس نشستم و همهی اینها را به این صورت روی کاغذ آوردم.
اینجا یک سوال مطرح است، اما نمیدانم چطور باید آن را درست مطرح کرد، از چه عباراتی باید در آن استفاده کرد.
خیلیوقتها فقط در خیابان پرسه میزنم و شروع میکنم به نگاهکردن آدمها، به مردمی که هرروز میبینیم و میبینم که خیلی از این آدمها، با دقت انتخاب شدهاند تا آنجا باشند. مثلا پلیسها، یا آدمهایی که همیشه قرار است روی زندگی من نظارت داشته باشند، یا کسانی که در بیمارستانها مسئولیت دارند. اما این مسئله ارتباط مشخصی به رنگ پوست ندارد. اینجا سوالی وجود دارد، باید یکی بیاید و سوالی بپرسد، اما من هم ابدا نمیدانم که آن سوال دقیقا چیست.
1. زجرکشکردن سیاهان و رفتار زشت با بدن بیجان مردههای رنگینپوست در دوران بردهداری
29 آگوست 2005، طوفان کاترنیا/
صحنههای وضع مردم همراه با کلاژی از گفتههای گوینده CNN، که همراه با جان لوکاس (همسرش) ساخته شده. چند ساعت بعد، هنوز در اسفناکی آنچه ممکن است رخ دهد، مانند آنچه اتفاق افتاد، ایستادیم و نگاه کردیم، در حالی که ممکن بود باز وضع اسفناک شود، ممکن بود باز باد بلند شود، یا موج، ایستادیم در جایی که ممکن است دوباره آبهایی از اعماق همه چیز بازگردند، یک نفر گفت، برویم روی بلندی، یک نفر گفت برویم روی سقف، یک نفر گفت در ساختمان پناه بگیریم، اما هیچکس نبود برای ایستادگی، هیچکس نیامده بود تا فقط آن وضع اسفناک را ببیند که داشت میآمد، که آمده بود.
اما شاخصترین نکتهای که به نظر میآید نویسندگان و شاعران ایرانی باید به آن توجه کنند، این است که کتاب براساس اصل بیاعتبار ولی پرطرفدار «بیطرفی» نوشته نشده است. متن در تکتک کلماتش موضع روشن و لنز نظریهای مشخصی دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.