|

چرخش استراتژی‌ها در سال 2016

درحالی‌که در اواسط سال ۲۰۱۵ وضعیت دولت «بشار اسد» در مقابله با مخالفان افراطی و غیرافراطی‌اش چندان مطلوب به نظر نمی‌رسید، روسیه رسما از اواخر این سال برای مهار این وضعیت و کمک به حکومت دمشق در برابر مخالفانش با نیروی هوایی خود وارد مناقشه نظامی سوریه شد. گرچه هدف اصلی این دخالت کمک به بشار اسد در مقابله با داعش اعلام شد، اما سهم عمده تحرکات نظامی روسیه بر مناطق تحت تسلط نیروهایی بود که ربطی به داعش ندارند و خود از نیروهای افراطی یا «نیروهای میانه‌رو» مسلح مخالف اسد به شمار می‌روند.
بازپس‌گیری پالمیرا در مارس ۲۰۱۶ از سوی نیروهای ارتش سوریه با کمک آتش هوایی روسیه، از مواردي بود که تمرکز حملات نیروهای نظامی دو کشور روی داعش مستقر شد. هم‌زمان با ادامه این درگیری‌های نظامی، ارتش ترکیه نیز از آگوست سال ۲۰۱۶ تحت عنوان احیای ثبات در مرزهای مشترک با سوریه و مهار داعش و «تروریست‌های کرد»، در چارچوب عملیات موسوم به «سپر فرات» وارد شمال سوریه شد.
ترکیه و اهدافی چندگانه
این تحول، چرخشی نسبی را در رویکرد ترکیه نسبت به بحران سوریه عیان‌تر کرد. دولت «رجب اردوغان» در سال‌های پس از شروع این بحران از مدافعان سرسخت رفتن حکومت اسد بود تا حکومتی عمدتا سنی، متشکل از اخوان‌المسلمین سوریه یا نیروهای مشابه در دمشق مستقر شود و از این طریق حوزه نفوذ ترکیه در معادلات سیاسی سوریه تا حد ممکن افزایش یابد. ترکیه، سوریه را عمق استراتژیک خود و دروازه ورود به اردن و کشورهای عرب خلیج‌فارس تلقی می‌کند.
اما با ورود ارتش روسیه به بحران سوریه و سخت‌ترشدن براندازی حکومت اسد، با تشدید عملیات تروریستی داعش در خود خاک ترکیه و به‌ویژه با قدرت‌گیری هرچه بیشتر کردهای سوریه در شمال این کشور، دولت ترکیه لازم دید در اولویت‌های خود جابه‌جایی انجام دهد. حالا بیم آنکارا بیشتر این است که با تسلط کردهای سوریه بر مناطق هرچه وسیع‌تری از شمال این کشور در مرزهای جنوبی ترکیه یک دولت خودمختار یا مستقل کردی دیگر شکل گیرد و به پشتوانه و پایگاهی برای تقویت انگیزه‌های کردهای ترکیه بدل شود؛ به‌ویژه که میان کردهای دوسوی مرز پیوندهای قومی و خانوادگی گسترده‌ای هم وجود دارد. حضور ارتش ترکیه در شمال سوریه که هم‌زمان با بهبود مجدد مناسبات آنکارا و مسکو به جریان افتاد و نیز پشتیبانی این ارتش از شبه‌نظامیان سوری نزدیک به دولت آنکارا که زیر نام «ارتش آزاد سوریه» جمع شده‌اند، اهداف چندگانه‌ای را دنبال می‌کند. علاوه بر محدودکردن حوزه نفوذ کردها و ممانعت از دستیابی آنها به یک منطقه منسجم برای ایجاد تشکیلاتی خودمختار یا احیانا مستقل از دولت سوریه و نیز علاوه بر مقابله با داعش، تحرک نظامی ترک‌ها در شمال سوریه و کمک به «ارتش آزاد سوریه» در خدمت تأثیرگذاری بر معادلات سیاسی آینده در دمشق هم هست. با اتکا به همین حضور نظامی و قدرت‌گیری نیروهای موافق است که آنکارا می‌تواند در گسترش نفوذ خود در حکومت آینده سوریه، ولو آنکه اسد هم در آن حضور داشته باشد، برگ‌هایی قوی داشته باشد.
آتش‌بس و مذاکره
حضور نظامی فعال روسیه در مناقشه سوریه و تشدید عملیات نظامی علیه مخالفان در سال ۲۰۱۶ مانع از شکل‌گیری برخی تلاش‌های مشترک برای دستیابی به آتش‌بس و به‌جریان‌انداختن احتمالی روند صلح نشد. بااین‌همه، چه مقاصد دولت اسد و حامیان آن و چه سودای مخالفان که به کمتر از رفتن اسد رضایت نمی‌دادند، سبب شدند مذاکرات صلح در همان گام‌های اول مجددا به شکست بینجامد. آتش‌بس‌ها هم محکوم به شکست شدند، زیرا هر دو طرف آن را در خدمت احیای نیرو و روحیه و بازآرایی مؤثر خود می‌دیدند نه به عنوان زمینه‌ای برای دستیابی به یک راه‌حل صلح‌آمیز.
در ماه‌های پایانی سال، عربستان به دلیل درگیربودن در بحران یمن تمرکز سابق را بر بحران سوریه و تحقق شعار خود مبنی بر برکناری اسد نداشت و حمایت و هماهنگی غرب در تحقق این شعار هم کاهش یافته بود. دولت آمریکا و غرب به دلیل تشدید حضور نظامی روسیه در سوریه و نیز با توجه به تجربه بحث‌انگیز دخالت نظامی در عراق و لیبی و همچنین بروز تردید و نگرانی بیشتر درباره نقش و وزن نیروهای افراطی در میان مخالفان حکومت اسد، قاطعیت و تأکید پیشین درباره تغییر این دولت را نداشتند.
به‌ویژه با انتخاب «دونالد ترامپ» به ریاست‌جمهوری آمریکا، مواضع مثبت او در قبال روسیه و حتی همسودانستن حکومت اسد با اهداف آمریکا در سرکوب داعش عملا زمینه‌های مساعدتری برای تحرکات نظامی روسیه، سوریه و حزب‌الله در سرکوب مخالفان فراهم شد. به‌این‌ترتیب، جنگ قطعی برای بازپس‌گیری یکی از کانون‌های حساس و مهم نبرد میان دولت سوریه و مخالفانش، یعنی حلب که از آگوست شروع شده بود، وارد مرحله نهایی شد و خروج نیروهای مخالف و افتادن کامل حلب به دست نیروهای اسد بزرگ‌ترین رویداد سال ۲۰۱۶ در مناقشه سوریه را رقم زد.
گرچه تسلط کامل بر حلب در روزهای پایانی سال از سوی دولت اسد به عنوان شکست کمر مخالفان و متحدان منطقه‌ای و بین‌المللی آنها معرفی می‌شود، اما با توجه به پیچیدگی بحران سوریه و نبردها و مناقشات چندلایه در بطن این بحران، بعید است این پیروزی یا حتی برخی پیروزی‌های جنگی بعدی امکانی برای بازگشت سوریه را به دوران قبل از ۲۰۱۱ و احیای حکومت انحصاری فراهم کنند. از سویی تسلط دوباره داعش بر پالمیرا در همان روزهایی که حکومت اسد بر حلب مسلط شد، خود نشانه‌ای از آن تلقی می‌شود که نیروهای این حکومت نمي‌توانند بدون کمک کشورهای دیگر مناطق تحت نفوذ خود را حفظ کنند. درمجموع حل بحران در هر دو کشور و ممانعت از تجزیه رسمی یا دوفاکتوی آنها نیازمند هم‌گرایی و مصالحه میان نیروهای سنی و شیعه و کردها و سایر اقلیت‌ها و نیز میان قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی و انصراف آنها از جنگ نیابتی بر دوش مردم این کشورها توصیف می‌شود؛ روندی که امید درباره تحقق آن در سال ۲۰۱۷ هنوز چندان واقعی به نظر نمی‌رسد.
منبع: دویچه‌وله

درحالی‌که در اواسط سال ۲۰۱۵ وضعیت دولت «بشار اسد» در مقابله با مخالفان افراطی و غیرافراطی‌اش چندان مطلوب به نظر نمی‌رسید، روسیه رسما از اواخر این سال برای مهار این وضعیت و کمک به حکومت دمشق در برابر مخالفانش با نیروی هوایی خود وارد مناقشه نظامی سوریه شد. گرچه هدف اصلی این دخالت کمک به بشار اسد در مقابله با داعش اعلام شد، اما سهم عمده تحرکات نظامی روسیه بر مناطق تحت تسلط نیروهایی بود که ربطی به داعش ندارند و خود از نیروهای افراطی یا «نیروهای میانه‌رو» مسلح مخالف اسد به شمار می‌روند.
بازپس‌گیری پالمیرا در مارس ۲۰۱۶ از سوی نیروهای ارتش سوریه با کمک آتش هوایی روسیه، از مواردي بود که تمرکز حملات نیروهای نظامی دو کشور روی داعش مستقر شد. هم‌زمان با ادامه این درگیری‌های نظامی، ارتش ترکیه نیز از آگوست سال ۲۰۱۶ تحت عنوان احیای ثبات در مرزهای مشترک با سوریه و مهار داعش و «تروریست‌های کرد»، در چارچوب عملیات موسوم به «سپر فرات» وارد شمال سوریه شد.
ترکیه و اهدافی چندگانه
این تحول، چرخشی نسبی را در رویکرد ترکیه نسبت به بحران سوریه عیان‌تر کرد. دولت «رجب اردوغان» در سال‌های پس از شروع این بحران از مدافعان سرسخت رفتن حکومت اسد بود تا حکومتی عمدتا سنی، متشکل از اخوان‌المسلمین سوریه یا نیروهای مشابه در دمشق مستقر شود و از این طریق حوزه نفوذ ترکیه در معادلات سیاسی سوریه تا حد ممکن افزایش یابد. ترکیه، سوریه را عمق استراتژیک خود و دروازه ورود به اردن و کشورهای عرب خلیج‌فارس تلقی می‌کند.
اما با ورود ارتش روسیه به بحران سوریه و سخت‌ترشدن براندازی حکومت اسد، با تشدید عملیات تروریستی داعش در خود خاک ترکیه و به‌ویژه با قدرت‌گیری هرچه بیشتر کردهای سوریه در شمال این کشور، دولت ترکیه لازم دید در اولویت‌های خود جابه‌جایی انجام دهد. حالا بیم آنکارا بیشتر این است که با تسلط کردهای سوریه بر مناطق هرچه وسیع‌تری از شمال این کشور در مرزهای جنوبی ترکیه یک دولت خودمختار یا مستقل کردی دیگر شکل گیرد و به پشتوانه و پایگاهی برای تقویت انگیزه‌های کردهای ترکیه بدل شود؛ به‌ویژه که میان کردهای دوسوی مرز پیوندهای قومی و خانوادگی گسترده‌ای هم وجود دارد. حضور ارتش ترکیه در شمال سوریه که هم‌زمان با بهبود مجدد مناسبات آنکارا و مسکو به جریان افتاد و نیز پشتیبانی این ارتش از شبه‌نظامیان سوری نزدیک به دولت آنکارا که زیر نام «ارتش آزاد سوریه» جمع شده‌اند، اهداف چندگانه‌ای را دنبال می‌کند. علاوه بر محدودکردن حوزه نفوذ کردها و ممانعت از دستیابی آنها به یک منطقه منسجم برای ایجاد تشکیلاتی خودمختار یا احیانا مستقل از دولت سوریه و نیز علاوه بر مقابله با داعش، تحرک نظامی ترک‌ها در شمال سوریه و کمک به «ارتش آزاد سوریه» در خدمت تأثیرگذاری بر معادلات سیاسی آینده در دمشق هم هست. با اتکا به همین حضور نظامی و قدرت‌گیری نیروهای موافق است که آنکارا می‌تواند در گسترش نفوذ خود در حکومت آینده سوریه، ولو آنکه اسد هم در آن حضور داشته باشد، برگ‌هایی قوی داشته باشد.
آتش‌بس و مذاکره
حضور نظامی فعال روسیه در مناقشه سوریه و تشدید عملیات نظامی علیه مخالفان در سال ۲۰۱۶ مانع از شکل‌گیری برخی تلاش‌های مشترک برای دستیابی به آتش‌بس و به‌جریان‌انداختن احتمالی روند صلح نشد. بااین‌همه، چه مقاصد دولت اسد و حامیان آن و چه سودای مخالفان که به کمتر از رفتن اسد رضایت نمی‌دادند، سبب شدند مذاکرات صلح در همان گام‌های اول مجددا به شکست بینجامد. آتش‌بس‌ها هم محکوم به شکست شدند، زیرا هر دو طرف آن را در خدمت احیای نیرو و روحیه و بازآرایی مؤثر خود می‌دیدند نه به عنوان زمینه‌ای برای دستیابی به یک راه‌حل صلح‌آمیز.
در ماه‌های پایانی سال، عربستان به دلیل درگیربودن در بحران یمن تمرکز سابق را بر بحران سوریه و تحقق شعار خود مبنی بر برکناری اسد نداشت و حمایت و هماهنگی غرب در تحقق این شعار هم کاهش یافته بود. دولت آمریکا و غرب به دلیل تشدید حضور نظامی روسیه در سوریه و نیز با توجه به تجربه بحث‌انگیز دخالت نظامی در عراق و لیبی و همچنین بروز تردید و نگرانی بیشتر درباره نقش و وزن نیروهای افراطی در میان مخالفان حکومت اسد، قاطعیت و تأکید پیشین درباره تغییر این دولت را نداشتند.
به‌ویژه با انتخاب «دونالد ترامپ» به ریاست‌جمهوری آمریکا، مواضع مثبت او در قبال روسیه و حتی همسودانستن حکومت اسد با اهداف آمریکا در سرکوب داعش عملا زمینه‌های مساعدتری برای تحرکات نظامی روسیه، سوریه و حزب‌الله در سرکوب مخالفان فراهم شد. به‌این‌ترتیب، جنگ قطعی برای بازپس‌گیری یکی از کانون‌های حساس و مهم نبرد میان دولت سوریه و مخالفانش، یعنی حلب که از آگوست شروع شده بود، وارد مرحله نهایی شد و خروج نیروهای مخالف و افتادن کامل حلب به دست نیروهای اسد بزرگ‌ترین رویداد سال ۲۰۱۶ در مناقشه سوریه را رقم زد.
گرچه تسلط کامل بر حلب در روزهای پایانی سال از سوی دولت اسد به عنوان شکست کمر مخالفان و متحدان منطقه‌ای و بین‌المللی آنها معرفی می‌شود، اما با توجه به پیچیدگی بحران سوریه و نبردها و مناقشات چندلایه در بطن این بحران، بعید است این پیروزی یا حتی برخی پیروزی‌های جنگی بعدی امکانی برای بازگشت سوریه را به دوران قبل از ۲۰۱۱ و احیای حکومت انحصاری فراهم کنند. از سویی تسلط دوباره داعش بر پالمیرا در همان روزهایی که حکومت اسد بر حلب مسلط شد، خود نشانه‌ای از آن تلقی می‌شود که نیروهای این حکومت نمي‌توانند بدون کمک کشورهای دیگر مناطق تحت نفوذ خود را حفظ کنند. درمجموع حل بحران در هر دو کشور و ممانعت از تجزیه رسمی یا دوفاکتوی آنها نیازمند هم‌گرایی و مصالحه میان نیروهای سنی و شیعه و کردها و سایر اقلیت‌ها و نیز میان قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی و انصراف آنها از جنگ نیابتی بر دوش مردم این کشورها توصیف می‌شود؛ روندی که امید درباره تحقق آن در سال ۲۰۱۷ هنوز چندان واقعی به نظر نمی‌رسد.
منبع: دویچه‌وله

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.