توصيه معاون عربي دولت اصلاحات:
غیر دیپلماتها تحت نظر دیپلماتها عمل کنند
زینب اسماعیلی
منطقه خاورمیانه را با همه پیچیدگیهایش ساده روایت میکند. موضوعات و متغيرهاي اصلی را اول میچیند و بعد میرود سراغ جزئیات. سیدمحمد صدر، دیپلمات داروساز، نسخه منطقه را در همکاری و تعامل کشورهای اصلی مثل عربستان، ایران، ترکیه، عراق و... میپیچد و معتقد است آمريكای بعد از ترامپ در منطقه خاورمیانه تفاوتهای چشمگیری با آنچه تاکنون از ایالات متحده دیدیم، نخواهد داشت.
با سيدمحمد صدر، عضو دیپلمات خانواده صدر، درباره خاورمیانه بعد از ترامپ گپ زدیم.
به نظر ميرسد پیروزی ترامپ میتواند تغییرات در منطقه خاورميانه را پیشبینیناپذیرتر و عجیبتر کند. شما درباره دیپلماسی منطقهای آمريكای بعد از ترامپ چه فكر ميكنيد؟
آن چیزی که بین هیلاری کلینتون و ترامپ در سیاست خارجی ايالات متحده در منطقه خاورميانه مشترک بوده و هست، بحث حمایت از اسرائیل است. این موضوع درباره این دو نامزد مشترک بود و درباره هر نامزدی هم که در آینده بیاید، فعلا این قضیه تغییرناپذیر است.
البته اوباما دراينبين تا حدودی خَرق عادت بود؟
اوباما هم طرفدار اسرائیل بود؛ مثلا روايت او از برجام اين بود كه سیاست من درباره برنامه هستهاي ايران منجر به امنترشدن اسرائیل شده؛ یعنی هر دو طيف معتقدند باید امنیت اسرائیل تأمین شود؛ اما در روشها فرق دارند. اوباما ميگفت با روش من اسرائیل امنتر میشود؛ چون برنامه تسلیحاتی ایران کنترل شده و خطری اسرائیل را تهدید نمیکند. او مدعي بود در غيراينصورت ایران به سلاح هستهای دست پیدا کرده و امنیت اسرائیل به خطر میافتاد؛ بنابراین در حفظ امنیت اسرائیل با هم هیچ تفاوتی ندارند؛ اما در زمینه سیاست داخلی و بینالمللیکردن سیاست خارجی آمريكا با هم متفاوت هستند. هیلاری كلينتون نسبت به ترامپ به عربها نزدیکتر بوده و هست. همانطور که خود ترامپ گفت و در انتخابات هم مطرح بود، بنیاد کلینتون هم از عربستان و هم از قطر پول گرفته بود. اینها باجهایی است که از موضع قدرت از کشورهای عربی نفتخیز گرفته ميشود. با توجه به این نکته در عمل تفاوتهایی بین هيلاري و ترامپ نسبت به کشورهای عربی وجود خواهد داشت؛ اما به کسانی که نسبت به موضعگیریهای انتخاباتي ترامپ احساس نگرانی دارند، ميخواهم نكتهاي را گوشزد كنم. درباره انتخابات
سالهای گذشته در آمريكا در مقالهاي خواندم که نوشته بود کاندیداهای ریاستجمهوری در آمريكا تا روزی خودشان و شعارهای انتخاباتیشان هستند که به داخل کاخ سفید پا میگذارند. در واقع تنها همان روز اول خودشان هستند؛ اما از روز دوم ارسال گزارشها و فشارها شروع میشود. گزارشهای وزارت خارجه، سيا، وزارت دفاع، کارتلهای نفتی و نیز تمام شرکتهایی که اقتصاد آمريكا را میچرخانند. به مرور زمان، رئيسجمهوری از کاندیدای ریاستجمهوری فاصله میگیرد؛ بههميندلیل هیچ رئیسجمهوری در آمريكا نیست که به تمام وعدهها و شعارهایی که در زمان انتخابات خود داده، عمل کرده باشد. برای اینکه واقعیتهای ریاستجمهوری و حکومت با واقعیتهای دوره انتخابات کاملا با هم متفاوت است. برای مثال ترامپ ميگفت من توافق هستهای را پاره میکنم؛ اما میبینیم جبهههای مختلف درون آمريكا ميگويند که لغو قرارداد به نفع آمريكا نیست و باید از طرق دیگر به ایران فشار آورد. بهطوركلي ميتوان گفت کشورهای عربی متحدان قدیمی آمريكا هستند و ممکن است در مقاطعی به دليل فشارهای حقوقبشری یا حمایت از تروریسم، فشارهايي بر این کشورها وارد کنند؛ ولی تأثیر خیلی زیادی نخواهد
داشت.
برخی معتقد هستند که ترامپ ممکن است خاورمیانه را با تروریسم و نفت آن رها کند و به سمت شرق آسیا برود و رقابت اقتصادی با کشورهای چین و ژاپن را به طور جدي دنبال كند. اگر این پیشفرض کم یا زیاد اجرائی شود، دیپلماسی منطقهای ایران چگونه میتواند تعریف یا بازتعریف شود؟
این سیاست pi vote، به معنای چرخش است كه از دوره اوباما مطرح شد؛ يعني آمريكا به دنبال این است که مرکز ثقل سياست خارجی خود را از غرب آسیا به طرف شرق آسیا با هدفگیری روی چین ببرد. کشورهای عربی هم خیلی این سياست را جدی گرفتند و خیلی هم از آن ترسیدند؛ چون فکر میکنند اگر توجه آمريكا از این منطقه برداشته شود، طبیعتا از آنها هم برداشته میشود و کشورهایی که آمريكا را متحد سیاسی، امنیتی و اقتصادی خود میدانند، احساس ميكنند كه خطر بزرگی آنها را تهدید میکند. من این سياست را جدی نمیگیرم و معتقد نیستم آمريكا این کار را میکند. نه اینکه به آن طرف توجه نمیکند؛ بلکه معتقدم به سمت شرق آسيا متمايل ميشود؛ ولی بههیچوجه از خاورميانه دست برنمیدارد. هدف آمريكا در غرب آسیا 1- حمایت از وجود اسرائیل، 2- حمایت از امنیت اسرائیل و 3- امنیت مسیر انرژی است. درست است که تولید شِل نیاز قبلی آمريكا را به نفت کاهش داده؛ اما این به آن معنا نیست که دیگر نفت اوپک و خاورمیانه و غرب آسیا برای آمريكا اولویت ندارد؛ بلكه همچنان اولویت قبلی خود را دارد؛ چون خود آمريكا به نفت اين منطقه نیاز دارد، به دلیل اینکه تولید نفت شِل برایش بهصرفه
نيست. همچنين بههیچوجه امنیت اسرائیل از دستور کار آمريكا خارج نمیشود. بنابراین سياست «چرخش» به معنای کمشدن نفوذ آمريكا در منطقه و تغییر سیاست خارجی و انتقال مرکز ثقل سیاست خارجی آمريكا از غرب آسیا به شرق آسیا معنی ندارد؛ اما به شرق آسيا توجه میکند؛ چون آمريكاییها چین را دستكم برای ۲۰ الي ۳۰ سال آینده هم رقیب اقتصادی و هم رقیب استراتژیک و نظامی خود میبینند و از خودشان مهمتر برای متحداني كه در کنار چین دارند، مثل ژاپن، کره جنوبی و... بنابراین معتقدم تغییری اساسی و جدی در سياست خارجي آمريكا در خاورمیانه رخ نخواهد داد.
ما با آمريكایی مواجه هستيم كه در دو طرف ایران هم در غرب و هم در شرق حضور خواهد داشت. اكنون در منطقه بلای تروریسم موج ميزند. در سوریه و یمن جنگ ادامه دارد و عربستان به عنوان كشور مهم و تأثيرگذار اين معادلات، سر سازگاري با ايران ندارد و اغلب كشورهاي عربي هم با او همراه هستند. با این اوضاع، دیپلماسی منطقهای جمهوري اسلامي ايران نيازمند بازنگری یا تغییر است یا همین روندی را که در منطقه داشتیم تنها راه موجود ماست؟
ما در دیپلماسی منطقهای دو تجربه و دو الگو داریم؛ یکی دیپلماسی منطقهای دولت اصلاحات و دیگری دیپلماسی منطقهای دولت آقای احمدینژاد. در دولت اصلاحات اختلافاتی كه با کشورهای منطقه داشتیم نه اینکه حل شد، ولی به کنار گذاشته شد و در همه جای منطقه رابطه گسترش پیدا کرد. دیپلماسی دولت اصلاحات موفقترین دیپلماسی در دوران بعد از انقلاب بود. البته میشود گفت شامل قبل از انقلاب هم میشود. اما دیپلماسی دولت احمدینژاد ناموفقترین دیپلماسی بود. به معنای واقعی، ایران در این هشت سال منزوی شد. از ابتدا مشخص بود آقای روحانی میخواست الگوی سیاست خارجي دولت اصلاحات را دنبال کند. ایشان هنوز به دفتر ریاستجمهوری نرفته بود در اولين مصاحبه مطبوعاتی بعد از انتخابات از تنها دولتی که اسم برد دولت عربستان بود که گفت ما میخواهیم با عربستان رابطه خوبی داشته باشیم. متأسفانه دولت عربستان پيام او را نگرفت. علت هم این بود که 1- دولت عربستان حاکمیت قبلی ملکعبدالله را نداشت و جوانان بیتجربه حاکم شدند 2- به دلیل بیتجربگی در سیاست فکر میکردند هنوز الگوی سیاست خارجی ایران، الگوی سیاست خارجی دوره احمدینژاد است به این دلیل پاسخ مثبت
ندادند. 3-برايشان تحلیل کردند ایران همه منطقه را در دست گرفته و حاکمیت پیدا کرده است. البته یکی از اشتباهات این طرف هم همین بود که متأسفانه یکی از مقامات ایراني در مصاحبهای بیان کرد الان چهار پایتخت عربی در اختیار ماست که اظهارنظر ناپختهای بود. طبیعتا کسانی که میخواهند در جهت تخریب این روابط کار کنند، از این گفتهها و مصاحبهها استفاده میکنند و متأسفانه هنوز به نتيجه نرسیدهایم. سیاست خارجي يك مسير دوطرفه است و هیچ زمانی یک طرف نمیتواند در ایجاد رابطه اقدام صددرصدی انجام دهد.
شما از ديپلماسي موفق دولت اصلاحات ياد كرديد. اما وضعیت فعلی منطقه با شرايط آن دوره تفاوتهايي پيدا كرده؟ جنگ سوریه، درگیری در یمن، داعش و ...
طبیعتا شرايط تغییراتی کرده و بحرانهای منطقهای یکی از آنهاست. اما نكته مهمتر این است که متأسفانه در دوران آقای احمدینژاد سیاست خارجی از دست وزارت خارجه خارج شد و به دست كساني افتاد که سیاسیونشان افراد تندی بودند و غیر سیاسیون هم نقش بیشتری پیدا کردند. این برای سیاست خارجی بسیار مضر بود. در زمان دولت اصلاحات؛ نظامیان حضور داشتند، اما مشورت میدادند. درواقع نظامیان تحت نظر سیاستمداران و دیپلماتها عمل میکردند - همهجای دنیا به این صورت است- جایی نظامیان کار سیاسی انجام میدهند و استراتژی سیاسی تدوین میکنند که حکومت، نظامی باشد، ما که حکومت نظامی نداریم. اين سياست از زمان آقای احمدینژاد متأسفانه ايجاد شد و وزارت خارجه اصلا نقشی در تعیین سیاستها نداشت. باید مقداري در آن تغییرات ایجاد کرد. هیچ دلیلی ندارد هر روز افراد نظامی درباره مسائل سیاسی مصاحبه و در سیاست خارجی اظهارنظر و موضعگیری کنند. چیزی که الان متأسفانه فراموش شده تخصص است، هر کسی باید در چارچوب مسئولیتهای خودش اظهارنظر کند نه اینکه در بخشهای دیگر دخالت كند.
يعني نهادهای برونمرزي بايد زير نظر دستگاه ديپلماسي عمل كنند؟
اتخاذ موضع در مسائل سیاست خارجی برعهده وزارت امور خارجه و دولت است و درصورتیکه سیاست خارجی با مسائل امنیتی همراه باشد، باید موضوع در شورای عالی امنیت ملی طرح و تصمیمگیری شود. درنهایت موضعگیری علنی در سیاست خارجی برعهده مقام معظم رهبری، ریاست جمهوری و وزارت امور خارجه است.
منطقه خاورمیانه را با همه پیچیدگیهایش ساده روایت میکند. موضوعات و متغيرهاي اصلی را اول میچیند و بعد میرود سراغ جزئیات. سیدمحمد صدر، دیپلمات داروساز، نسخه منطقه را در همکاری و تعامل کشورهای اصلی مثل عربستان، ایران، ترکیه، عراق و... میپیچد و معتقد است آمريكای بعد از ترامپ در منطقه خاورمیانه تفاوتهای چشمگیری با آنچه تاکنون از ایالات متحده دیدیم، نخواهد داشت.
با سيدمحمد صدر، عضو دیپلمات خانواده صدر، درباره خاورمیانه بعد از ترامپ گپ زدیم.
به نظر ميرسد پیروزی ترامپ میتواند تغییرات در منطقه خاورميانه را پیشبینیناپذیرتر و عجیبتر کند. شما درباره دیپلماسی منطقهای آمريكای بعد از ترامپ چه فكر ميكنيد؟
آن چیزی که بین هیلاری کلینتون و ترامپ در سیاست خارجی ايالات متحده در منطقه خاورميانه مشترک بوده و هست، بحث حمایت از اسرائیل است. این موضوع درباره این دو نامزد مشترک بود و درباره هر نامزدی هم که در آینده بیاید، فعلا این قضیه تغییرناپذیر است.
البته اوباما دراينبين تا حدودی خَرق عادت بود؟
اوباما هم طرفدار اسرائیل بود؛ مثلا روايت او از برجام اين بود كه سیاست من درباره برنامه هستهاي ايران منجر به امنترشدن اسرائیل شده؛ یعنی هر دو طيف معتقدند باید امنیت اسرائیل تأمین شود؛ اما در روشها فرق دارند. اوباما ميگفت با روش من اسرائیل امنتر میشود؛ چون برنامه تسلیحاتی ایران کنترل شده و خطری اسرائیل را تهدید نمیکند. او مدعي بود در غيراينصورت ایران به سلاح هستهای دست پیدا کرده و امنیت اسرائیل به خطر میافتاد؛ بنابراین در حفظ امنیت اسرائیل با هم هیچ تفاوتی ندارند؛ اما در زمینه سیاست داخلی و بینالمللیکردن سیاست خارجی آمريكا با هم متفاوت هستند. هیلاری كلينتون نسبت به ترامپ به عربها نزدیکتر بوده و هست. همانطور که خود ترامپ گفت و در انتخابات هم مطرح بود، بنیاد کلینتون هم از عربستان و هم از قطر پول گرفته بود. اینها باجهایی است که از موضع قدرت از کشورهای عربی نفتخیز گرفته ميشود. با توجه به این نکته در عمل تفاوتهایی بین هيلاري و ترامپ نسبت به کشورهای عربی وجود خواهد داشت؛ اما به کسانی که نسبت به موضعگیریهای انتخاباتي ترامپ احساس نگرانی دارند، ميخواهم نكتهاي را گوشزد كنم. درباره انتخابات
سالهای گذشته در آمريكا در مقالهاي خواندم که نوشته بود کاندیداهای ریاستجمهوری در آمريكا تا روزی خودشان و شعارهای انتخاباتیشان هستند که به داخل کاخ سفید پا میگذارند. در واقع تنها همان روز اول خودشان هستند؛ اما از روز دوم ارسال گزارشها و فشارها شروع میشود. گزارشهای وزارت خارجه، سيا، وزارت دفاع، کارتلهای نفتی و نیز تمام شرکتهایی که اقتصاد آمريكا را میچرخانند. به مرور زمان، رئيسجمهوری از کاندیدای ریاستجمهوری فاصله میگیرد؛ بههميندلیل هیچ رئیسجمهوری در آمريكا نیست که به تمام وعدهها و شعارهایی که در زمان انتخابات خود داده، عمل کرده باشد. برای اینکه واقعیتهای ریاستجمهوری و حکومت با واقعیتهای دوره انتخابات کاملا با هم متفاوت است. برای مثال ترامپ ميگفت من توافق هستهای را پاره میکنم؛ اما میبینیم جبهههای مختلف درون آمريكا ميگويند که لغو قرارداد به نفع آمريكا نیست و باید از طرق دیگر به ایران فشار آورد. بهطوركلي ميتوان گفت کشورهای عربی متحدان قدیمی آمريكا هستند و ممکن است در مقاطعی به دليل فشارهای حقوقبشری یا حمایت از تروریسم، فشارهايي بر این کشورها وارد کنند؛ ولی تأثیر خیلی زیادی نخواهد
داشت.
برخی معتقد هستند که ترامپ ممکن است خاورمیانه را با تروریسم و نفت آن رها کند و به سمت شرق آسیا برود و رقابت اقتصادی با کشورهای چین و ژاپن را به طور جدي دنبال كند. اگر این پیشفرض کم یا زیاد اجرائی شود، دیپلماسی منطقهای ایران چگونه میتواند تعریف یا بازتعریف شود؟
این سیاست pi vote، به معنای چرخش است كه از دوره اوباما مطرح شد؛ يعني آمريكا به دنبال این است که مرکز ثقل سياست خارجی خود را از غرب آسیا به طرف شرق آسیا با هدفگیری روی چین ببرد. کشورهای عربی هم خیلی این سياست را جدی گرفتند و خیلی هم از آن ترسیدند؛ چون فکر میکنند اگر توجه آمريكا از این منطقه برداشته شود، طبیعتا از آنها هم برداشته میشود و کشورهایی که آمريكا را متحد سیاسی، امنیتی و اقتصادی خود میدانند، احساس ميكنند كه خطر بزرگی آنها را تهدید میکند. من این سياست را جدی نمیگیرم و معتقد نیستم آمريكا این کار را میکند. نه اینکه به آن طرف توجه نمیکند؛ بلکه معتقدم به سمت شرق آسيا متمايل ميشود؛ ولی بههیچوجه از خاورميانه دست برنمیدارد. هدف آمريكا در غرب آسیا 1- حمایت از وجود اسرائیل، 2- حمایت از امنیت اسرائیل و 3- امنیت مسیر انرژی است. درست است که تولید شِل نیاز قبلی آمريكا را به نفت کاهش داده؛ اما این به آن معنا نیست که دیگر نفت اوپک و خاورمیانه و غرب آسیا برای آمريكا اولویت ندارد؛ بلكه همچنان اولویت قبلی خود را دارد؛ چون خود آمريكا به نفت اين منطقه نیاز دارد، به دلیل اینکه تولید نفت شِل برایش بهصرفه
نيست. همچنين بههیچوجه امنیت اسرائیل از دستور کار آمريكا خارج نمیشود. بنابراین سياست «چرخش» به معنای کمشدن نفوذ آمريكا در منطقه و تغییر سیاست خارجی و انتقال مرکز ثقل سیاست خارجی آمريكا از غرب آسیا به شرق آسیا معنی ندارد؛ اما به شرق آسيا توجه میکند؛ چون آمريكاییها چین را دستكم برای ۲۰ الي ۳۰ سال آینده هم رقیب اقتصادی و هم رقیب استراتژیک و نظامی خود میبینند و از خودشان مهمتر برای متحداني كه در کنار چین دارند، مثل ژاپن، کره جنوبی و... بنابراین معتقدم تغییری اساسی و جدی در سياست خارجي آمريكا در خاورمیانه رخ نخواهد داد.
ما با آمريكایی مواجه هستيم كه در دو طرف ایران هم در غرب و هم در شرق حضور خواهد داشت. اكنون در منطقه بلای تروریسم موج ميزند. در سوریه و یمن جنگ ادامه دارد و عربستان به عنوان كشور مهم و تأثيرگذار اين معادلات، سر سازگاري با ايران ندارد و اغلب كشورهاي عربي هم با او همراه هستند. با این اوضاع، دیپلماسی منطقهای جمهوري اسلامي ايران نيازمند بازنگری یا تغییر است یا همین روندی را که در منطقه داشتیم تنها راه موجود ماست؟
ما در دیپلماسی منطقهای دو تجربه و دو الگو داریم؛ یکی دیپلماسی منطقهای دولت اصلاحات و دیگری دیپلماسی منطقهای دولت آقای احمدینژاد. در دولت اصلاحات اختلافاتی كه با کشورهای منطقه داشتیم نه اینکه حل شد، ولی به کنار گذاشته شد و در همه جای منطقه رابطه گسترش پیدا کرد. دیپلماسی دولت اصلاحات موفقترین دیپلماسی در دوران بعد از انقلاب بود. البته میشود گفت شامل قبل از انقلاب هم میشود. اما دیپلماسی دولت احمدینژاد ناموفقترین دیپلماسی بود. به معنای واقعی، ایران در این هشت سال منزوی شد. از ابتدا مشخص بود آقای روحانی میخواست الگوی سیاست خارجي دولت اصلاحات را دنبال کند. ایشان هنوز به دفتر ریاستجمهوری نرفته بود در اولين مصاحبه مطبوعاتی بعد از انتخابات از تنها دولتی که اسم برد دولت عربستان بود که گفت ما میخواهیم با عربستان رابطه خوبی داشته باشیم. متأسفانه دولت عربستان پيام او را نگرفت. علت هم این بود که 1- دولت عربستان حاکمیت قبلی ملکعبدالله را نداشت و جوانان بیتجربه حاکم شدند 2- به دلیل بیتجربگی در سیاست فکر میکردند هنوز الگوی سیاست خارجی ایران، الگوی سیاست خارجی دوره احمدینژاد است به این دلیل پاسخ مثبت
ندادند. 3-برايشان تحلیل کردند ایران همه منطقه را در دست گرفته و حاکمیت پیدا کرده است. البته یکی از اشتباهات این طرف هم همین بود که متأسفانه یکی از مقامات ایراني در مصاحبهای بیان کرد الان چهار پایتخت عربی در اختیار ماست که اظهارنظر ناپختهای بود. طبیعتا کسانی که میخواهند در جهت تخریب این روابط کار کنند، از این گفتهها و مصاحبهها استفاده میکنند و متأسفانه هنوز به نتيجه نرسیدهایم. سیاست خارجي يك مسير دوطرفه است و هیچ زمانی یک طرف نمیتواند در ایجاد رابطه اقدام صددرصدی انجام دهد.
شما از ديپلماسي موفق دولت اصلاحات ياد كرديد. اما وضعیت فعلی منطقه با شرايط آن دوره تفاوتهايي پيدا كرده؟ جنگ سوریه، درگیری در یمن، داعش و ...
طبیعتا شرايط تغییراتی کرده و بحرانهای منطقهای یکی از آنهاست. اما نكته مهمتر این است که متأسفانه در دوران آقای احمدینژاد سیاست خارجی از دست وزارت خارجه خارج شد و به دست كساني افتاد که سیاسیونشان افراد تندی بودند و غیر سیاسیون هم نقش بیشتری پیدا کردند. این برای سیاست خارجی بسیار مضر بود. در زمان دولت اصلاحات؛ نظامیان حضور داشتند، اما مشورت میدادند. درواقع نظامیان تحت نظر سیاستمداران و دیپلماتها عمل میکردند - همهجای دنیا به این صورت است- جایی نظامیان کار سیاسی انجام میدهند و استراتژی سیاسی تدوین میکنند که حکومت، نظامی باشد، ما که حکومت نظامی نداریم. اين سياست از زمان آقای احمدینژاد متأسفانه ايجاد شد و وزارت خارجه اصلا نقشی در تعیین سیاستها نداشت. باید مقداري در آن تغییرات ایجاد کرد. هیچ دلیلی ندارد هر روز افراد نظامی درباره مسائل سیاسی مصاحبه و در سیاست خارجی اظهارنظر و موضعگیری کنند. چیزی که الان متأسفانه فراموش شده تخصص است، هر کسی باید در چارچوب مسئولیتهای خودش اظهارنظر کند نه اینکه در بخشهای دیگر دخالت كند.
يعني نهادهای برونمرزي بايد زير نظر دستگاه ديپلماسي عمل كنند؟
اتخاذ موضع در مسائل سیاست خارجی برعهده وزارت امور خارجه و دولت است و درصورتیکه سیاست خارجی با مسائل امنیتی همراه باشد، باید موضوع در شورای عالی امنیت ملی طرح و تصمیمگیری شود. درنهایت موضعگیری علنی در سیاست خارجی برعهده مقام معظم رهبری، ریاست جمهوری و وزارت امور خارجه است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.