|

پای دردهای خفته فاروق کیانی که رنجش را هیچ‌گاه فریاد نزد؛

تکیه آن به که بر این بحر معلق نکنیم

سیمین سلیمانی

استاد محمدفاروق‌ کیانی، نامی آشناست برای تمام آنان که هنر را می‌شناسند، یک‌بار هم‌صحبتی با این بزرگ‌مردِ خراسان کافی است تا رنج بیش از نیم‌قرن تلاش فاروق را در حوزه هنرهای آیینی در فروغ چشمانش احساس کنی. وقتی با او حرف می‌زنم، آزادانه و بی‌پروا اعلام می‌کند که هیچ توقع و انتظاری از مسئولان برای خودش ندارد، اما از آنان به‌خاطر بی‌توجهی به هنری که سال‌ها با خون دل از آن حفاظت کرده، گله‌مند است؛ سپیدی لباس‌هایی که سال‌ها بر تن و روح او زیبا نشسته و مهر کویر در کلماتش، مخاطب را به وجد می‌آورد و روح را در همان شکوه تربت‌جام می‌رقصاند. خطه خراسان یادآور همان انسان‌های بزرگی است که غریبانه، نغمه‌هاشان خاموش شد؛ نواهایی که در سینه آنان همچون گنجی تا همیشه پنهان ماند و به خاک سپرده شد.
پیش از آنکه هم‌صحبت استاد شوم، بارهاوبارها هنرنمایی‌های او را به تماشا نشستم، نماهنگ سپید در این روزهای سرد موسیقی خراسان بر دل دوستداران هنر بیشتر داغ می‌زند وقتی که استاد نورمحمد درپور و استاد غلامعلی پورعطایی در آن حضور داشتند را دیگر از دست داده‌ایم و چشممان ناخودآگاه به جهش‌ها و حرکات موزون و بی‌بدیل استاد فاروق‌کیانی دوخته می‌شود؛ با هر چرخش او و هربار که پاهایش از زمین کنده می‌شود، «رقصی چنین میانه میدانم آرزوست» را زمزمه می‌کنیم... دیگر از نسل طلایی موسیقی و هنر فولک خراسان به تعداد انگشت‌های یک دست هم نمانده و اما این گنج‌های پنهان در سینه آنها چه خواهد شد؟
استاد محمدفاروق کیانی این روزها با بیماری دست‌وپنجه نرم می‌کند، او عمل قلب باز داشته، دیسک کمر، فشار خون و دیابت دارد، اما هنوز از تلاش و دغدغه‌اش که هنر و بازی‌های آیینی است، دست نکشیده و در این حوزه با وجود تمام بیماری‌ها و کسالت‌هایش برای علاقه‌مندان وقت می‌گذارد.
وی در گفت‌وگو با «شرق» می‌گوید: در مملکت ما به تنها چیزی که توجه نمی‌شود، فرهنگ، هنر، آداب و رسوم و آیین‌های فولکلوریک است، چراکه متولی خاصی ندارد؛ مشخص نیست کدام‌یک از نهادها مسئولند، میراث فرهنگی، اداره ارشاد، مرکز هنرهای نمایشی یا جاهای دیگر. هنرمندانی که در این حوزه فعالیت داشتند همه پیر و از رده خارج شدند و کسی به ما توجه ندارد، تمام دوستان و هم‌سنگران من هرکدام یک سرمایه برای کشور بودند، اما دیگر همه فوت کردند و رفتند؛ هیچ‌کس به سراغشان نیامد و اصلا متوجه چگونگی زندگی آنان نشدند؛ همه آنها با سختی معیشت روبه‌رو بودند و حتی داروهای خود را به‌سختی تأمین می‌کردند. هرکدام از آنها گنجینه‌ای بودند که دیگر از دستشان دادیم. اصلا گمان می‌کنم مسئولان و سکانداران وقتی در یک بخش هنر کسی از دست می‌رود خوشحال می‌شوند، من گلایه‌مندم... دو مدال طلای جهانی گرفته‌ام و در 24 کشور دنیا اجرا داشته‌ام، حدود 400 تقدیرنامه و دیپلم افتخار ارائه داده‌ام؛ این قصه‌ها، داستان‌ها، گویش‌ها و همه آیین‌ها و آداب و رسوم فولکلوریک حاصل سال‌ها تجربه من است، اما حالا در گوشه خانه نشسته‌ام و فقط درد و رنج تحمل می‌کنم حالا هم هیچ انتظاری از بقیه ندارم و من نیز مانند دیگر هم‌سنگرانم، پذیرفته‌ام که قسمتم این بوده، «آسمان کشتی ارباب هنر می‌شکند...». همه استادانی که با آنها کار کردم دیگر فوت کرده‌اند؛ پورعطایی، شریف‌زاده، سمندری، درپور، نظرمحمد سلیمانی و نورمحمد فیل‌الهی همه رفتند و من تنها بازمانده آنها در این گروه هستم.
این استاد هنرهای آیینی عنوان می‌کند: کارهایی که انجام دادم، همه روایت، حکایت، شکایت، تراژدی و دوستی، رنج و فراق است که در بین آیین‌های منطقه خراسان بزرگ بوده، وزارتخانه‌ها، دانشگاه‌ها و مؤسسات باید برای جلوگیری از فنا و نابودی، این هنرها را به صورت آکادمیک دربیاورند، چه اشکالی دارد جوانان بدانند که اجداد و پیشینیان آنها دارای چه آداب و رسومی بوده‌اند و چه هویت و مشخصاتی داشته‌اند؛ شناسنامه هر قوم و ملیتی به همان آیین‌هایی است که دارند. اگر جوانان ما اینها را بفهمند، به‌سادگی دست‌به‌دامن فرهنگ‌های دیگر نخواهند شد، جوانان نازنین ما با فرهنگ خودمان غریبه شده‌اند، تقصیر آنها نیست و حق دارند چون به آنها اجازه داده نشده که با آداب و رسوم خودشان آشنا باشند.
استاد محمدفاروق ‌کیانی وقتی که از جوانان سخن می‌گوید، بغض می‌کند و صحبت‌هایش را این‌گونه ادامه می‌دهد: در جهان تکنولوژی و صنعتی امروز، من حق گفتمان و گفت‌وگو دارم، می‌توانم این داشته‌ها را عرضه کنم و به جهان بگویم که ما هم آداب و رسومی داشته‌ایم. بی‌توجهی مسئولان عامل انزوای هنرهای آیینی و فولکلور است؛ بسیاری از این آیین‌ها از دست رفته، اگر هم جشنواره‌ای در گوشه‌ای از کشور به‌ویژه در مرکز اتفاق می‌افتد، یک عده انگشت‌شمار آورده می‌شوند که حقیقت موضوع را نمی‌توانند انتقال دهند و به‌گونه‌ای از سر باز شده و اصطلاحا ماست‌مالی می‌شود. دانشگاه‌ها مقصرند؛ چه اشکالی دارد که یک نفر بفهمد آداب و رسوم اجدادش چه بوده، این چه مشکلی برای کشور به وجود می‌آورد؟
من از شاگردان استاد می‌پرسم و اینکه آیا کسانی هستند که راهش را ادامه دهند، می‌گوید: من دو پسر دارم و تا جایی که توانستم دانسته‌هایم را به آنان آموخته‌ام؛ اما هنرجویانی را نیز حدود 15 سال پیش در دانشگاه سوره آموزش داده‌ام، ولی فراموش کرده‌اند، چراکه دیگر دیداری نداشته‌ایم، حدود صد نفر را در مرکز هنرهای نمایشی تهران آموزش دادم، آنها هم فراموش کرده‌اند و حرکات یادشان نمانده، چراکه در یک دوره کوتاه بوده؛ نه اجرا داشتند و نه حرکات را انجام دادند؛ تنها علاج، این است که این هنرها به صورت آکادمیک دنبال و مکتوب شود. در سال 47 و 48 بود که دو نفر از فرانسه آمدند و شش ماه تمام روی حرکات من کار کردند و از حرکاتم طراحی کرده، اطلاعاتی جمع‌آوری کردند و تحقیقاتشان را انجام دادند، پژوهشگرانی از آمریکا، یونان و اخیرا از اسپانیا پیش من آمدند، خب حالا من چه کنم؟ به‌خاطر عشق و علاقه‌ام به هرکسی که پیگیر باشد و علاقه‌مند، آنچه را سال‌ها روی آن تلاش کرده‌ام ارائه می‌دهم تا شاید این هنرهای زیبا، بماند و نابود نشود، اما چرا برای جوانان همین مرزوبوم و دانشگاه‌های همین کشور این اتفاق نیفتد؟
صحبت‌های من با این استاد به‌جامانده از نسل طلایی هنر فولک خراسان به اتمام می‌رسد، گرچه پیش‌تر و بیشتر حرف‌های او میان حرکات و نشست‌وبرخاست‌های معنادارش، پنهان بوده چراکه «رقص است زبان ذره زیرا/ جز رقص دگر بیان ندارد» آری «آسمان کشتی ارباب هنر می‌شکند/ تکیه آن به که بر این بحر معلق نکنیم»... .

استاد محمدفاروق‌ کیانی، نامی آشناست برای تمام آنان که هنر را می‌شناسند، یک‌بار هم‌صحبتی با این بزرگ‌مردِ خراسان کافی است تا رنج بیش از نیم‌قرن تلاش فاروق را در حوزه هنرهای آیینی در فروغ چشمانش احساس کنی. وقتی با او حرف می‌زنم، آزادانه و بی‌پروا اعلام می‌کند که هیچ توقع و انتظاری از مسئولان برای خودش ندارد، اما از آنان به‌خاطر بی‌توجهی به هنری که سال‌ها با خون دل از آن حفاظت کرده، گله‌مند است؛ سپیدی لباس‌هایی که سال‌ها بر تن و روح او زیبا نشسته و مهر کویر در کلماتش، مخاطب را به وجد می‌آورد و روح را در همان شکوه تربت‌جام می‌رقصاند. خطه خراسان یادآور همان انسان‌های بزرگی است که غریبانه، نغمه‌هاشان خاموش شد؛ نواهایی که در سینه آنان همچون گنجی تا همیشه پنهان ماند و به خاک سپرده شد.
پیش از آنکه هم‌صحبت استاد شوم، بارهاوبارها هنرنمایی‌های او را به تماشا نشستم، نماهنگ سپید در این روزهای سرد موسیقی خراسان بر دل دوستداران هنر بیشتر داغ می‌زند وقتی که استاد نورمحمد درپور و استاد غلامعلی پورعطایی در آن حضور داشتند را دیگر از دست داده‌ایم و چشممان ناخودآگاه به جهش‌ها و حرکات موزون و بی‌بدیل استاد فاروق‌کیانی دوخته می‌شود؛ با هر چرخش او و هربار که پاهایش از زمین کنده می‌شود، «رقصی چنین میانه میدانم آرزوست» را زمزمه می‌کنیم... دیگر از نسل طلایی موسیقی و هنر فولک خراسان به تعداد انگشت‌های یک دست هم نمانده و اما این گنج‌های پنهان در سینه آنها چه خواهد شد؟
استاد محمدفاروق کیانی این روزها با بیماری دست‌وپنجه نرم می‌کند، او عمل قلب باز داشته، دیسک کمر، فشار خون و دیابت دارد، اما هنوز از تلاش و دغدغه‌اش که هنر و بازی‌های آیینی است، دست نکشیده و در این حوزه با وجود تمام بیماری‌ها و کسالت‌هایش برای علاقه‌مندان وقت می‌گذارد.
وی در گفت‌وگو با «شرق» می‌گوید: در مملکت ما به تنها چیزی که توجه نمی‌شود، فرهنگ، هنر، آداب و رسوم و آیین‌های فولکلوریک است، چراکه متولی خاصی ندارد؛ مشخص نیست کدام‌یک از نهادها مسئولند، میراث فرهنگی، اداره ارشاد، مرکز هنرهای نمایشی یا جاهای دیگر. هنرمندانی که در این حوزه فعالیت داشتند همه پیر و از رده خارج شدند و کسی به ما توجه ندارد، تمام دوستان و هم‌سنگران من هرکدام یک سرمایه برای کشور بودند، اما دیگر همه فوت کردند و رفتند؛ هیچ‌کس به سراغشان نیامد و اصلا متوجه چگونگی زندگی آنان نشدند؛ همه آنها با سختی معیشت روبه‌رو بودند و حتی داروهای خود را به‌سختی تأمین می‌کردند. هرکدام از آنها گنجینه‌ای بودند که دیگر از دستشان دادیم. اصلا گمان می‌کنم مسئولان و سکانداران وقتی در یک بخش هنر کسی از دست می‌رود خوشحال می‌شوند، من گلایه‌مندم... دو مدال طلای جهانی گرفته‌ام و در 24 کشور دنیا اجرا داشته‌ام، حدود 400 تقدیرنامه و دیپلم افتخار ارائه داده‌ام؛ این قصه‌ها، داستان‌ها، گویش‌ها و همه آیین‌ها و آداب و رسوم فولکلوریک حاصل سال‌ها تجربه من است، اما حالا در گوشه خانه نشسته‌ام و فقط درد و رنج تحمل می‌کنم حالا هم هیچ انتظاری از بقیه ندارم و من نیز مانند دیگر هم‌سنگرانم، پذیرفته‌ام که قسمتم این بوده، «آسمان کشتی ارباب هنر می‌شکند...». همه استادانی که با آنها کار کردم دیگر فوت کرده‌اند؛ پورعطایی، شریف‌زاده، سمندری، درپور، نظرمحمد سلیمانی و نورمحمد فیل‌الهی همه رفتند و من تنها بازمانده آنها در این گروه هستم.
این استاد هنرهای آیینی عنوان می‌کند: کارهایی که انجام دادم، همه روایت، حکایت، شکایت، تراژدی و دوستی، رنج و فراق است که در بین آیین‌های منطقه خراسان بزرگ بوده، وزارتخانه‌ها، دانشگاه‌ها و مؤسسات باید برای جلوگیری از فنا و نابودی، این هنرها را به صورت آکادمیک دربیاورند، چه اشکالی دارد جوانان بدانند که اجداد و پیشینیان آنها دارای چه آداب و رسومی بوده‌اند و چه هویت و مشخصاتی داشته‌اند؛ شناسنامه هر قوم و ملیتی به همان آیین‌هایی است که دارند. اگر جوانان ما اینها را بفهمند، به‌سادگی دست‌به‌دامن فرهنگ‌های دیگر نخواهند شد، جوانان نازنین ما با فرهنگ خودمان غریبه شده‌اند، تقصیر آنها نیست و حق دارند چون به آنها اجازه داده نشده که با آداب و رسوم خودشان آشنا باشند.
استاد محمدفاروق ‌کیانی وقتی که از جوانان سخن می‌گوید، بغض می‌کند و صحبت‌هایش را این‌گونه ادامه می‌دهد: در جهان تکنولوژی و صنعتی امروز، من حق گفتمان و گفت‌وگو دارم، می‌توانم این داشته‌ها را عرضه کنم و به جهان بگویم که ما هم آداب و رسومی داشته‌ایم. بی‌توجهی مسئولان عامل انزوای هنرهای آیینی و فولکلور است؛ بسیاری از این آیین‌ها از دست رفته، اگر هم جشنواره‌ای در گوشه‌ای از کشور به‌ویژه در مرکز اتفاق می‌افتد، یک عده انگشت‌شمار آورده می‌شوند که حقیقت موضوع را نمی‌توانند انتقال دهند و به‌گونه‌ای از سر باز شده و اصطلاحا ماست‌مالی می‌شود. دانشگاه‌ها مقصرند؛ چه اشکالی دارد که یک نفر بفهمد آداب و رسوم اجدادش چه بوده، این چه مشکلی برای کشور به وجود می‌آورد؟
من از شاگردان استاد می‌پرسم و اینکه آیا کسانی هستند که راهش را ادامه دهند، می‌گوید: من دو پسر دارم و تا جایی که توانستم دانسته‌هایم را به آنان آموخته‌ام؛ اما هنرجویانی را نیز حدود 15 سال پیش در دانشگاه سوره آموزش داده‌ام، ولی فراموش کرده‌اند، چراکه دیگر دیداری نداشته‌ایم، حدود صد نفر را در مرکز هنرهای نمایشی تهران آموزش دادم، آنها هم فراموش کرده‌اند و حرکات یادشان نمانده، چراکه در یک دوره کوتاه بوده؛ نه اجرا داشتند و نه حرکات را انجام دادند؛ تنها علاج، این است که این هنرها به صورت آکادمیک دنبال و مکتوب شود. در سال 47 و 48 بود که دو نفر از فرانسه آمدند و شش ماه تمام روی حرکات من کار کردند و از حرکاتم طراحی کرده، اطلاعاتی جمع‌آوری کردند و تحقیقاتشان را انجام دادند، پژوهشگرانی از آمریکا، یونان و اخیرا از اسپانیا پیش من آمدند، خب حالا من چه کنم؟ به‌خاطر عشق و علاقه‌ام به هرکسی که پیگیر باشد و علاقه‌مند، آنچه را سال‌ها روی آن تلاش کرده‌ام ارائه می‌دهم تا شاید این هنرهای زیبا، بماند و نابود نشود، اما چرا برای جوانان همین مرزوبوم و دانشگاه‌های همین کشور این اتفاق نیفتد؟
صحبت‌های من با این استاد به‌جامانده از نسل طلایی هنر فولک خراسان به اتمام می‌رسد، گرچه پیش‌تر و بیشتر حرف‌های او میان حرکات و نشست‌وبرخاست‌های معنادارش، پنهان بوده چراکه «رقص است زبان ذره زیرا/ جز رقص دگر بیان ندارد» آری «آسمان کشتی ارباب هنر می‌شکند/ تکیه آن به که بر این بحر معلق نکنیم»... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.