گفتوگو با فرهاد توحیدی،داور جایزه استادمحمد
پوستاندازی تئاترایران
رضا آشفته
دومین دوره جایزه محمود استادمحمد با موضوع برترین نمایشنامه سال و با هدف شناسایی، معرفی و تقدیر از نویسندگان برترین نمایشنامههای تألیفی و اقتباسی سال ۱۳۹۴، اواسط دیماه سال جاری برگزار میشود. تاکنون ۱۳۳ نمایشنامه که در سال ۱۳۹۴ برای نخستینبار به صورت کتاب منتشر شده یا در همین سال برای نخستینبار اجرا شدهاند به دبیرخانه بنیاد محمود استادمحمد ارسال شده که ازسوي هیأت داوری مورد بررسی قرار میگیرند. در هرکدام از بخشهای تألیفی و اقتباسی با اهدای لوح تقدیر، از سه اثر برتر قدردانی و نشان محمود استادمحمد به پدیدآورندگان برترین نمایشنامه تألیفی و اقتباسی سال ۱۳۹۴ اهدا میشود. همچنین در این مراسم از دو چهره پیشکسوت تئاتر ایران نیز قدردانی میشود. فرهاد توحیدی، اصغر همت، محمدامیر یاراحمدی، مجید قیصری و رؤیا نونهالی بهعنوان داوران دومین جایزه محمود استادمحمد معرفی شدند. با توحیدی که در این دو دوره داور جایزه استادمحمد بوده است درباره چندوچون این جایزه گفتوگو کردهایم:
با توجه به اینکه شما در دوره اول هم داور این جایزه بودهاید، به نظرتان در دومین دوره نسبت به دوره اول جایزه محمود استادمحمد چه تغییراتی ایجاد شده است؟
در سال گذشته باوجود اینکه اولین دوره برگزاری اين جايزه بود، اما در سطح وسیعی از آن استقبال شد و آثار بسیاری به دبیرخانه جایزه محمود استادمحمد رسید. ما از میان کل آثار در پنج مرحله داوری توانستیم آثار محدودتری را برای مرحله نهایی انتخاب کنیم. برندگان نیز با توجه به ویژگیهایی که نمایشنامهها داشتهاند و همچنین پسند و سلیقه داوران انتخاب شدند.
تفاوت امسال و سال گذشته چه بوده است؟
در سال گذشته همچنین هیأت انتخابی نبود و داوران مجبور بودند که همه آثار را خودشان داوری کنند، اما بنابر تجربه سال گذشته، بنیاد استادمحمد و کمیته سیاستگذاری جایزه استادمحمد تصمیم گرفت که هیأت انتخاب مطالعه اولیه را انجام داده و آثار برگزیدهای را برای داوری در اختیار داوران قرار بدهد. دوستان داور هم این روزها در حال خواندن این آثار هستند تا روزی که گفتوگو شود و آثار نهایی مشخص شوند.
آیا تفاوت عمدهای بین جایزه استادمحمد با جایزههای دیگر مثلا در تئاتر فجر یا در خانه تئاتر که قبلا برگزار میشد، هست؟
حقیقتا در جریان سیاست آن جایزهها نبودهام و نمیتوانم قضاوت کنم. تصورم این است با توجه به اینکه در بخش خصوصی و به دست یک بنیاد خصوصی این جایزه برگزار میشود و با توجه به ویژگیهای استادمحمد که قاعدتا جایزه به نام اوست، باید این ویژگیهای تئاتر ملی در انتخاب آثار برگزیده متبلور باشد و این ویژگیها جزء اولین و بارزترین مختصات این جایزه شمرده شود و تصور میکنم با یک وسعت و مشرب بیشتری با جوایز دولتی این آثار انتخاب خواهند شد. بایدهاونبایدها و عرفها و خطوط قرمزی که قاعدتا در چارچوب جایزههای دولتی دیده میشود در اینجا محل اعتنا نخواهد بود. ما با وسعت و مشرب در جهت تحقق اهداف این جایزه پیش خواهیم رفت.
با توجه به خصوصیشدن تئاتر که آمار اجراها در ماه به 70 تا صدوچند اثر متغیر شده است، آیا این امکان کمی باعث رشد کیفی آثار نوشتاری و درام شده است، در این زمینه چه چشماندازی را میبینید؟
راستش امسال امیدوارتر از سال گذشته شدهام و تا اینجا که شاید بیش از نیمی از آثار را مطالعه کردهام، بهلحاظ کیفی رشد درخورتوجهی دیده میشود و تصور میکنم تئاتر ایران در مرحله گذار و پوستانداختن است. ما یک دوره درخشان داشتهایم که در آن دوره نسل غولهای گذشته تئاتر ایران شکل گرفتهاند و بعد نسل میانهای که در محضر آن بزرگان نمایشنامهنویسی را آموخته بودند و حالا بین آن نسل میانه تئاتر و نسل امروز یک شکاف در نمایشنامهنویسی ایجاد شده که به گمانم این نسل جدید تازه دارد نشو و نمو میکند و قاعدتا در آینده از آنها بیشتر خواهیم شنید و اینها علاوه بر اینکه به مواریث نمایشنامهنویسی ایران توجه میکنند همچنین طعم و مزه تئاتر ما را با تئاتر پیشرو غرب درآمیختهاند و این تئاتر ردپایش در آثار نویسندگان جدید افقهای تازهای باز میکند و این دوره گذار طول خواهد کشید و نسل جدید نامهای بزرگش را معرفی میکند، در این سالها نیز تعدادی از این دوستان چهره شدهاند و مداومت حضور در این حوزه آنها را تبدیل به نامهای بزرگی خواهد کرد. بهتدریج باید منتظر بازتاب کیفیت کارهایشان باشیم که آنها نمایشنامههایشان را منتشر میکنند
یا روی صحنه خواهند برد و این اتفاق باعث میشود که همواره تعقیبشان کنیم که سالهای آینده شاهد نامهای بزرگ و مطرح باشیم.
در دهه 40 خورشیدی در تالار سنگلج بزرگانی با هدف تئاتر ملی شکل گرفتند و دوران طلایی را رقم زدند. آیا اهداف آن تئاتر هنوز هم تداوم یافته یا موانعی بر سر تحققش قرار گرفته است؟
فکر میکنم در تمام حوزههای فرهنگ و هنر از جمله تئاتر ملی با موانع روبهرو هستیم. همانقدر که در سینما و در موسیقی با موانع روبهرو هستیم، در حوزه تئاتر نیز این موانع جدی هستند. یکی از جدیترین موانع، مقاومتی است که در برابر سینمای اجتماعی وجود دارد که گاهی آن را به سیاهنمایی متهم میکنند و گاهی آن را به توجهنكردن به واقعیت متهم میکنند و عملا در تئاتر با نیز همین موانع دستوپاگیر روبهرو هستیم؛ خطوط قرمزی که اجازه نمیدهند زندگی معاصر بایسته و شایسته موضوع تئاتر ملی ما قرار بگیرد و بازتاب پیدا کند. هنرمندان و نمایشنامهنویسان با این قضیه دستوپنجه نرم میکنند و این روی کیفیت متون تأثیر میگذارد.
قاعدتا آن چیزی که تحت عنوان تئاتر ملی میشناسیم، منحصر به اسامی ایرانی یا مکان رویدادهای اینجایی و اکنونی، نيست بلکه موضوعات و چالشهای معاصر چنین تئاتر ملیای را ایجاد میکند. درواقع عناصر و مؤلفههای تئاتر ملی در این زمینه دچار مشکل شده است.
جایزهای مثل جایزه استادمحمد تا چه حد و چگونه میتواند در برداشتن موانع موجود مؤثر باشد؟
تصور میکنم بههرحال، نفس گذاشتن جایزه، فارغ از اینکه جایزه چه باشد و چه نباشد، باعث عطف توجه به مخاطبان میشود. خیلی به سیاستگذاران و مسئولان تئاتری کاری ندارم ضمن آنکه آنها نیز باید به این مسائل توجه کنند. نفس برگزاری جایزهها پلی است بین تماشاگران و مخاطبان بالقوه و بالفعل تئاتر ایران که با نمایشنامهنویسها ارتباط خواهند گرفت. همچنین جایزههای ادبی که در بخش خصوصی برگزار شده و منظورم در اینجا جایزههای ادبی دولتی نیست، برای مثال، جایزه بنیاد گلشیری در حوزه ادبیات داستانی، جایزه مهرگان و پکا که در زمان خودشان منشأ اثر بودند، این جوایز توجه مخاطبان را جلب ميكرد و آثار برگزیده به چاپهای چندم میرسیدند و مخاطبان به آنها توجه میکردند. در حوزه تئاتر هم این اتفاق خواهد افتاد و سبب میشود اولا نمایشنامه تجدیدچاپ یا چاپ و حتی بهتر دیده و خوانده شود و طبیعتا امکان اجرا پیدا کند. جایزه استادمحمد میتواند نقش برجستهای در این زمینه داشته باشد.
بازتاب دور اول جایزه استادمحمد چگونه بوده است؟
تصورم این است که دبیر محترم میتواند همهجانبه این بازتاب را توضیح بدهد، ولی تا آنجایی که شاهد بودهام، بازتاب خیلی خوبی داشته و توانسته بهاصطلاح جریان ایجاد کند و شاهد مدعا این است که در یک شکل بایستهتری این جایزه دارد پیگیری و برگزار میشود. در دوره دوم شاهد موفقیت بیشتری هستیم که زمینهاش در دوره اول ایجاد شده که دوره دوم باشکوهتر برگزار شود.
سال گذشته «کوکوی کبوتران حرم» نوشته علیرضا نادری را انتخاب کردید که در سالهای آغازین دهه 80 نوشته، در سال 87 اجرا و در سال 93 منتشر شده است و این نشان میدهد که در قیاس با این اثر، آثار تازهتر توانایی رویارویی نداشتهاند؟
این اثر علیرضا نادری برجسته بود و داوران به همین دلیل آن را مورد توجه قرار دادند و البته کارهای دیگری نیز بودند که شایسته بودند و بههرحال کار ایشان شاخص بود و توانست توجهها را جلب کند. در این سالها فکر میکنم کارهای دیگری هم بودهاند که چاپ و اجرا شدهاند و شایستگی دریافت جایزه را هم داشتهاند، اما اینها به دبیرخانه برای داوری ارسال نشدهاند. نمیخواهم اسم ببرم چون تبعات دارد. من گمان میکنم امسال یک مقدار محدودیت زمانی برایش وضع شده که در دوره اول این محدودیت را نداشت، اما امسال نتایج متفاوت است و نمایشنامههای متأخرتر که در چند سال گذشته نوشته شدهاند مطرح خواهند شد.
آیا از سوی گروههایی که نمایشنامههایشان در سال 94 اجرا شده است، هم برای شرکت در این دوره اقدام چشمگیری شده است؟
آمار را ندارم، باید از دبیر جایزه بپرسید و این آثار ازسوي کمیته انتخاب، داوری اولیه شده و در اختیار داوران قرار گرفته است.
دومین دوره جایزه محمود استادمحمد با موضوع برترین نمایشنامه سال و با هدف شناسایی، معرفی و تقدیر از نویسندگان برترین نمایشنامههای تألیفی و اقتباسی سال ۱۳۹۴، اواسط دیماه سال جاری برگزار میشود. تاکنون ۱۳۳ نمایشنامه که در سال ۱۳۹۴ برای نخستینبار به صورت کتاب منتشر شده یا در همین سال برای نخستینبار اجرا شدهاند به دبیرخانه بنیاد محمود استادمحمد ارسال شده که ازسوي هیأت داوری مورد بررسی قرار میگیرند. در هرکدام از بخشهای تألیفی و اقتباسی با اهدای لوح تقدیر، از سه اثر برتر قدردانی و نشان محمود استادمحمد به پدیدآورندگان برترین نمایشنامه تألیفی و اقتباسی سال ۱۳۹۴ اهدا میشود. همچنین در این مراسم از دو چهره پیشکسوت تئاتر ایران نیز قدردانی میشود. فرهاد توحیدی، اصغر همت، محمدامیر یاراحمدی، مجید قیصری و رؤیا نونهالی بهعنوان داوران دومین جایزه محمود استادمحمد معرفی شدند. با توحیدی که در این دو دوره داور جایزه استادمحمد بوده است درباره چندوچون این جایزه گفتوگو کردهایم:
با توجه به اینکه شما در دوره اول هم داور این جایزه بودهاید، به نظرتان در دومین دوره نسبت به دوره اول جایزه محمود استادمحمد چه تغییراتی ایجاد شده است؟
در سال گذشته باوجود اینکه اولین دوره برگزاری اين جايزه بود، اما در سطح وسیعی از آن استقبال شد و آثار بسیاری به دبیرخانه جایزه محمود استادمحمد رسید. ما از میان کل آثار در پنج مرحله داوری توانستیم آثار محدودتری را برای مرحله نهایی انتخاب کنیم. برندگان نیز با توجه به ویژگیهایی که نمایشنامهها داشتهاند و همچنین پسند و سلیقه داوران انتخاب شدند.
تفاوت امسال و سال گذشته چه بوده است؟
در سال گذشته همچنین هیأت انتخابی نبود و داوران مجبور بودند که همه آثار را خودشان داوری کنند، اما بنابر تجربه سال گذشته، بنیاد استادمحمد و کمیته سیاستگذاری جایزه استادمحمد تصمیم گرفت که هیأت انتخاب مطالعه اولیه را انجام داده و آثار برگزیدهای را برای داوری در اختیار داوران قرار بدهد. دوستان داور هم این روزها در حال خواندن این آثار هستند تا روزی که گفتوگو شود و آثار نهایی مشخص شوند.
آیا تفاوت عمدهای بین جایزه استادمحمد با جایزههای دیگر مثلا در تئاتر فجر یا در خانه تئاتر که قبلا برگزار میشد، هست؟
حقیقتا در جریان سیاست آن جایزهها نبودهام و نمیتوانم قضاوت کنم. تصورم این است با توجه به اینکه در بخش خصوصی و به دست یک بنیاد خصوصی این جایزه برگزار میشود و با توجه به ویژگیهای استادمحمد که قاعدتا جایزه به نام اوست، باید این ویژگیهای تئاتر ملی در انتخاب آثار برگزیده متبلور باشد و این ویژگیها جزء اولین و بارزترین مختصات این جایزه شمرده شود و تصور میکنم با یک وسعت و مشرب بیشتری با جوایز دولتی این آثار انتخاب خواهند شد. بایدهاونبایدها و عرفها و خطوط قرمزی که قاعدتا در چارچوب جایزههای دولتی دیده میشود در اینجا محل اعتنا نخواهد بود. ما با وسعت و مشرب در جهت تحقق اهداف این جایزه پیش خواهیم رفت.
با توجه به خصوصیشدن تئاتر که آمار اجراها در ماه به 70 تا صدوچند اثر متغیر شده است، آیا این امکان کمی باعث رشد کیفی آثار نوشتاری و درام شده است، در این زمینه چه چشماندازی را میبینید؟
راستش امسال امیدوارتر از سال گذشته شدهام و تا اینجا که شاید بیش از نیمی از آثار را مطالعه کردهام، بهلحاظ کیفی رشد درخورتوجهی دیده میشود و تصور میکنم تئاتر ایران در مرحله گذار و پوستانداختن است. ما یک دوره درخشان داشتهایم که در آن دوره نسل غولهای گذشته تئاتر ایران شکل گرفتهاند و بعد نسل میانهای که در محضر آن بزرگان نمایشنامهنویسی را آموخته بودند و حالا بین آن نسل میانه تئاتر و نسل امروز یک شکاف در نمایشنامهنویسی ایجاد شده که به گمانم این نسل جدید تازه دارد نشو و نمو میکند و قاعدتا در آینده از آنها بیشتر خواهیم شنید و اینها علاوه بر اینکه به مواریث نمایشنامهنویسی ایران توجه میکنند همچنین طعم و مزه تئاتر ما را با تئاتر پیشرو غرب درآمیختهاند و این تئاتر ردپایش در آثار نویسندگان جدید افقهای تازهای باز میکند و این دوره گذار طول خواهد کشید و نسل جدید نامهای بزرگش را معرفی میکند، در این سالها نیز تعدادی از این دوستان چهره شدهاند و مداومت حضور در این حوزه آنها را تبدیل به نامهای بزرگی خواهد کرد. بهتدریج باید منتظر بازتاب کیفیت کارهایشان باشیم که آنها نمایشنامههایشان را منتشر میکنند
یا روی صحنه خواهند برد و این اتفاق باعث میشود که همواره تعقیبشان کنیم که سالهای آینده شاهد نامهای بزرگ و مطرح باشیم.
در دهه 40 خورشیدی در تالار سنگلج بزرگانی با هدف تئاتر ملی شکل گرفتند و دوران طلایی را رقم زدند. آیا اهداف آن تئاتر هنوز هم تداوم یافته یا موانعی بر سر تحققش قرار گرفته است؟
فکر میکنم در تمام حوزههای فرهنگ و هنر از جمله تئاتر ملی با موانع روبهرو هستیم. همانقدر که در سینما و در موسیقی با موانع روبهرو هستیم، در حوزه تئاتر نیز این موانع جدی هستند. یکی از جدیترین موانع، مقاومتی است که در برابر سینمای اجتماعی وجود دارد که گاهی آن را به سیاهنمایی متهم میکنند و گاهی آن را به توجهنكردن به واقعیت متهم میکنند و عملا در تئاتر با نیز همین موانع دستوپاگیر روبهرو هستیم؛ خطوط قرمزی که اجازه نمیدهند زندگی معاصر بایسته و شایسته موضوع تئاتر ملی ما قرار بگیرد و بازتاب پیدا کند. هنرمندان و نمایشنامهنویسان با این قضیه دستوپنجه نرم میکنند و این روی کیفیت متون تأثیر میگذارد.
قاعدتا آن چیزی که تحت عنوان تئاتر ملی میشناسیم، منحصر به اسامی ایرانی یا مکان رویدادهای اینجایی و اکنونی، نيست بلکه موضوعات و چالشهای معاصر چنین تئاتر ملیای را ایجاد میکند. درواقع عناصر و مؤلفههای تئاتر ملی در این زمینه دچار مشکل شده است.
جایزهای مثل جایزه استادمحمد تا چه حد و چگونه میتواند در برداشتن موانع موجود مؤثر باشد؟
تصور میکنم بههرحال، نفس گذاشتن جایزه، فارغ از اینکه جایزه چه باشد و چه نباشد، باعث عطف توجه به مخاطبان میشود. خیلی به سیاستگذاران و مسئولان تئاتری کاری ندارم ضمن آنکه آنها نیز باید به این مسائل توجه کنند. نفس برگزاری جایزهها پلی است بین تماشاگران و مخاطبان بالقوه و بالفعل تئاتر ایران که با نمایشنامهنویسها ارتباط خواهند گرفت. همچنین جایزههای ادبی که در بخش خصوصی برگزار شده و منظورم در اینجا جایزههای ادبی دولتی نیست، برای مثال، جایزه بنیاد گلشیری در حوزه ادبیات داستانی، جایزه مهرگان و پکا که در زمان خودشان منشأ اثر بودند، این جوایز توجه مخاطبان را جلب ميكرد و آثار برگزیده به چاپهای چندم میرسیدند و مخاطبان به آنها توجه میکردند. در حوزه تئاتر هم این اتفاق خواهد افتاد و سبب میشود اولا نمایشنامه تجدیدچاپ یا چاپ و حتی بهتر دیده و خوانده شود و طبیعتا امکان اجرا پیدا کند. جایزه استادمحمد میتواند نقش برجستهای در این زمینه داشته باشد.
بازتاب دور اول جایزه استادمحمد چگونه بوده است؟
تصورم این است که دبیر محترم میتواند همهجانبه این بازتاب را توضیح بدهد، ولی تا آنجایی که شاهد بودهام، بازتاب خیلی خوبی داشته و توانسته بهاصطلاح جریان ایجاد کند و شاهد مدعا این است که در یک شکل بایستهتری این جایزه دارد پیگیری و برگزار میشود. در دوره دوم شاهد موفقیت بیشتری هستیم که زمینهاش در دوره اول ایجاد شده که دوره دوم باشکوهتر برگزار شود.
سال گذشته «کوکوی کبوتران حرم» نوشته علیرضا نادری را انتخاب کردید که در سالهای آغازین دهه 80 نوشته، در سال 87 اجرا و در سال 93 منتشر شده است و این نشان میدهد که در قیاس با این اثر، آثار تازهتر توانایی رویارویی نداشتهاند؟
این اثر علیرضا نادری برجسته بود و داوران به همین دلیل آن را مورد توجه قرار دادند و البته کارهای دیگری نیز بودند که شایسته بودند و بههرحال کار ایشان شاخص بود و توانست توجهها را جلب کند. در این سالها فکر میکنم کارهای دیگری هم بودهاند که چاپ و اجرا شدهاند و شایستگی دریافت جایزه را هم داشتهاند، اما اینها به دبیرخانه برای داوری ارسال نشدهاند. نمیخواهم اسم ببرم چون تبعات دارد. من گمان میکنم امسال یک مقدار محدودیت زمانی برایش وضع شده که در دوره اول این محدودیت را نداشت، اما امسال نتایج متفاوت است و نمایشنامههای متأخرتر که در چند سال گذشته نوشته شدهاند مطرح خواهند شد.
آیا از سوی گروههایی که نمایشنامههایشان در سال 94 اجرا شده است، هم برای شرکت در این دوره اقدام چشمگیری شده است؟
آمار را ندارم، باید از دبیر جایزه بپرسید و این آثار ازسوي کمیته انتخاب، داوری اولیه شده و در اختیار داوران قرار گرفته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.